ÑAÏI HOÏC Y DÖÔÏC THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH KHOA DÖÔÏC BOÄ MOÂN HOÙA PHAÂN TÍCH – KIEÅM NGHIEÄM Giaùo trình KIEÅM NGHIEÄM THÖÏC PHAÅM Bieân soaïn: PGS. Nguyeãn Ñöùc Tuaán Thaønh Phoá Hoà Chí Minh 2015 MUÏC LUÏC Phaàn I: NGHIEÄP VUÏ COÂNG TAÙC KIEÅM NGHIEÄM Baøi 1: Heä thoáng quaûn lyù chaát löôïng veä sinh an toaøn thöïc phaåm 1 Baøi 2: Coâng taùc kieåm nghieäm thöïc phaåm 10 Baøi 3: Tieâu chuaån thöïc phaåm 20 Phaàn II: ÑOÁI TÖÔÏNG KIEÅM NGHIEÄM Baøi 1: Thòt vaø saûn phaåm thòt 31 Baøi 2: Caù vaø saûn phaåm ngheà caù 43 Baøi 3: Tröùng 51 Baøi 4: Nguõ coác 57 Baøi 5: Rau quaû 64 Baøi 6 : Daàu – Môõ – Bô 71 Baøi 7 : Söõa vaø saûn phaåm söõa 77 Baøi 8 : Cheø – Caø pheâ 86 Baøi 9 : Ñoà uoáng coù röôïu vaø khoâng röôïu 91 Baøi 10: Phuï gia thöïc phaåm 100 Phaàn I NGHIEÄP VUÏ COÂNG TAÙC KIEÅM NGHIEÄM THÖÏC PHAÅM Phaàn I – Baøi 1 Kieåm Nghieäm Thöïc Phaåm Baøi 1 HEÄ THOÁNG QUAÛN LYÙ CHAÁT LÖÔÏNG VEÄ SINH AN TOAØN THÖÏC PHAÅM DAØN BAØI 1. Ñaïi cöông veà thöïc phaåm 1. Ñònh nghóa thöïc phaåm 1.
Thöïc phaåm chöùc naêng 1. Phaân loaïi saûn phaåm thuoác- thöïc phaåm 1. Phaân loaïi thöïc phaåm 1. Veä sinh an toaøn thöïc phaåm 1.
Caùc yeáu toá aûnh höôûng ñeán chaát löôïng thöïc phaåm 2. Heä thoáng quaûn lyù chaát löôïng veä sinh an toaøn thöïc phaåm 2. Heä thoáng kieåm nghieäm 2. Heä thoáng thanh tra, kieåm tra NOÄI DUNG 1.
ÑAÏI CÖÔNG VEÀ THÖÏC PHAÅM 1. Ñònh nghóa thöïc phaåm [3] Thöïc phaåm laø nhöõng ñoà aên, uoáng cuûa con ngöôøi döôùi daïng töôi soáng hoaëc ñaõ qua sô cheá, cheá bieán bao goàm caû ñoà uoáng, nhai, ngaäm vaø caùc chaát ñöôïc söû duïng trong saûn xuaát, cheá bieán thöïc phaåm. Thöïc phaåm chöùc naêng [10] 1. Ñònh nghóa Thöïc phaåm chöùc naêng laø caùc thöïc phaåm coù taùc duïng caûi thieän söùc khoûe goùp phaàn phoøng ngöøa beänh thöôøng gaëp, laøm chaäm quaù trình phaùt trieån cuûa caùc beänh maõn 1 Phaàn I – Baøi 1 Kieåm Nghieäm Thöïc Phaåm tính, ñieàu hoøa hoaït ñoäng cuûa caùc cô quan nhö gan, daï daøy, ruoät, thaän, tim maïch, thaàn kinh… Ngöôøi tieâu duøng coù theå söû duïng caùc thöïc phaåm chöùc naêng nhö caùc thöïc phaåm thoâng duïng khaùc.
Thöïc phaåm chöùc naêng khoâng phaûi laø thuoác, khoâng ñaëc trò moät beänh cuï theå naøo. Coù theå xem thöïc phaåm chöùc naêng laø phaàn giao thoa giöõa thöïc phaåm vaø thuoác. THÖÏC THÖÏC PHAÅM PHAÅM CHÖÙC NAÊNG THUOÁC 1. Thaønh phaàn caáu taïo cuûa thöïc phaåm chöùc naêng Thöïc phaåm chöùc naêng coù caáu taïo töø boät nguõ coác, söõa coù boå sung theâm caùc vitamin, chaát khoaùng, boå sung acid beùo omega-3 vaø omega-6, hoaëc caùc khoaùng chaát khaùc nhö Taurine, DHA (Docoxahexaenoic acid) … Thöïc phaåm chöùc naêng coù theå caáu taïo töø caùc loaïi gia vò thieân nhieân nhö göøng, toûi, ngheä, rieàng, tía toâ, kinh giôùi… Thöïc phaåm chöùc naêng laøm töø rau xanh, caây thuoác thieân nhieân nhö rau maù, rau ngoùt, möôùp ñaéng, caây laù nhaøu, artichaut, saén daây, ngaõi cöùu… Moät soá baùnh möùc, keïo, söõa, ñöôøng…ñöôïc taêng cöôøng vi chaát dinh döôõng nhö vitamin A, saét, calci… Thöïc phaåm ñaëc bieät ñeå nuoâi döôõng beänh nhaân taêng ñöôøng huyeát, sau phaãu thuaät… 2 Phaàn I – Baøi 1 Kieåm Nghieäm Thöïc Phaåm 1.
Phaân loaïi saûn phaåm thuoác- thöïc phaåm [5] Hieän nay, treân thöïc teá coù moät soá saûn phaåm ñöôïc cô quan quaûn lyù thuoác vaø thöïc phaåm Hoa Kyø (FDA) caáp giaáy pheùp löu haønh döôùi daïng thuoác- thöïc phaåm. Ñeå thoáng nhaát quaûn lyù, Boä Y teá quy ñònh neáu nhöõng saûn phaåm thuoác- thöïc phaåm coù ñuû caùc ñieàu kieän sau thì ñöôïc coi laø thuoác. Coù thaønh phaàn hoaït chaát vôùi haøm löôïng vaø lieàu duøng coù taùc duïng phoøng beänh vaø chöõa beänh. Ñoái vôùi saûn phaåm chöùa vitamin, muoái khoaùng coù haøm löôïng vaø lieàu duøng haøng ngaøy vöôït quaù nhu caàu khuyeán nghò cho ngöôøi Vieät Nam (RDA- Recomended Daily Allowance).
Nhaø saûn xuaát coâng boá saûn phaåm coù taùc duïng phoøng beänh, chöõa beänh nhö moät soá döôïc phaåm (coù coâng duïng, chæ ñònh, lieàu duøng, choáng chæ ñònh nhö moät loaïi thuoác). Nhöõng saûn phaåm thuoác- thöïc phaåm neáu khoâng ñuû caùc ñieàu kieän quy ñònh treân ñöôïc coi laø thöïc phaåm. Phaân loaïi thöïc phaåm 1. Theo nguoàn goác Thöïc phaåm coù nguoàn goác ñoäng vaät Thöïc phaåm coù nguoàn goác thöïc vaät 1.
Theo tính chaát Thöïc phaåm töôi soáng Thöïc phaåm ñaõ qua cheá bieán 1. Theo muïc ñích baûo quaûn Thöïc phaåm giöõ ñöôïc laâu: caùc loaïi thöïc phaåm ñaõ qua saáy khoâ Thöïc phaåm khoâng giöõ ñöôïc laâu: rau, quaû, tröùng… Thöïc phaåm deã hö: thòt, caù, söõa… 3 Phaàn I – Baøi 1 Kieåm Nghieäm Thöïc Phaåm 1. Theo quan ñieåm dinh döôõng Thöïc phaåm giaøu protid Thöïc phaåm giaøu glucid Thöïc phaåm giaøu lipid Thöïc phaåm giaøu vitamin, muoái khoaùng 1. Veä sinh an toaøn thöïc phaåm (VSATTP) [3] VSATTP laø vieäc thöïc phaåm khoâng gaây haïi cho söùc khoûe, tính maïng ngöôøi söû duïng, khoâng bò hoûng, bieán chaát, bò giaûm chaát löôïng hoaëc chaát löôïng keùm, khoâng chöùa caùc taùc nhaân hoùa hoïc, sinh hoïc hoaëc vaät lyù quaù giôùi haïn cho pheùp, khoâng phaûi laø saûn phaåm cuûa ñoäng vaät bò beänh coù theå gaây haïi cho ngöôøi söû duïng.
Caùc yeáu toá aûnh höôûng ñeán chaát löôïng thöïc phaåm [1, 3, 19] 1. Yeáu toá sinh hoïc 1. Vi khuaån Vi khuaån sinh baøo töû Clostridium botulinum C. perfringens Bacillus cereus Vi khuaån khoâng sinh baøo töû Vibrio cholerae V.
parahaemolyticus Salmonella Shigella Staphylococcus aureus Streptococcus Pseudomonas aeruginosa 4 Phaàn I – Baøi 1 Kieåm Nghieäm Thöïc Phaåm Escherichia coli Proteus … 1. Caùc virus Virus vieâm gan A Virus vieâm gan E Rotavirus Norwalkvirus Virus baïi lieät… 1. Caùc kyù sinh truøng Ñoäng vaät nguyeân sinh Giun, saùn 1. Caùc ñoäc toá Ñoäc toá coù saün trong thöïc vaät: acid cyanhydric trong saén (khoai mì), maêng, solanin trong maàm khoai taây, ñoäc toá trong naám ñoäc… Ñoäc toá coù saün trong ñoäng vaät: Ñoäc toá trong caù noùc: Tetrodotoxin (TTX), ñoäc toá naøy coøn coù ôû kyø nhoâng, baïch tuoäc voøng xanh.
Tetrodotoxin khoâng phaûi laø protein, tan trong nöôùc, khoâng bò nhieät phaù huûy. Naáu chín hay phôi khoâ chaát ñoäc vaãn coøn toàn taïi, nhöng coù theå phaân huûy trong moâi tröôøng kieàm hay acid maïnh. Cô cheá gaây ñoäc laø öùc cheá hoaït ñoäng cuûa keânh Na+ vaø K+ qua maøng teá baøo laøm ngöøng daãn truyeàn thaàn kinh – cô, gaây lieät cô. Caùc ñoäc toá trong ñoäng vaät thaân meàm (nhuyeãn theå): DSP (Diarrrheric Shellfish Poisoning): gaây tieâu chaûy.
NSP (Neurotoxic Shellfish Poisoning): gaây lieät thaàn kinh. ASP (Amnesic Shellfish Poisoning): gaây ñaõng trí. PSP (Paralytic Shellfish Poisoning): gaây lieät cô. 5 Phaàn I – Baøi 1 Kieåm Nghieäm Thöïc Phaåm Ñoäc toá naám moác: Aflatoxin: Laø ñoäc toá cuûa naám Aspergillus flavus vaø A.
parsiticus, gaây ung thö, co giaät , aûo giaùc; thöôøng coù trong gaïo, ngoâ, ñaäu… Ñoäng vaät aên phaûi thöùc aên nhieãm aflatoxin thì dö löôïng coøn laïi trong caùc cô quan, vôùi boø söõa seõ tieát söõa coù aflatoxin. Ochratoxin: Laø ñoäc toá cuûa naám A. ochraceus vaø Penicillium viridicatum, gaây ñoäc gan, thaän. Ochratoxin thöôøng coù trong ngoâ, luùa mì, luùa maïch, boät ñaäu, haït caø pheâ… 1.
Yeáu toá hoùa hoïc 1. Hoùa chaát baûo veä thöïc vaät: thuoác tröø saâu, dieät coû… 1. Kim loaïi naëng: Kim loaïi naëng coù theå laãn vaøo thöïc phaåm trong quaù trình nuoâi troàng, cheá bieán hay baûo quaûn. Caùc thuoác thuù y: thuoác kích thích taêng troïng, hormon… 1.
Caùc khaùng sinh: chloramphenicol, streptomycin, tetracyclin, penicillin… 1. Caùc chaát phuï gia, gia vò thöïc phaåm: chaát oxy hoùa, chaát baûo quaûn, chaát ngoït toång hôïp, caùc phaåm maøu… 1. Yeáu toá vaät lyù: 1. Caùc vaät laï: ñaát, ñaù, caùt, soûi hay caùc maûnh vôõ töø caùc duïng cuï cheá bieán laãn vaøo thöïc phaåm.
Caùc yeáu toá phoùng xaï: Caùc thöïc vaät, ñoäng vaät, nguoàn nöôùc trong vuøng bò oâ nhieãm phoùng xaï thöôøng bò nhieãm caùc chaát phoùng xaï vaø toàn tröõ gaây haïi cho ngöôøi söû duïng. 6 Phaàn I – Baøi 1 Kieåm Nghieäm Thöïc Phaåm 2. HEÄ THOÁNG QUAÛN LYÙ CLVSATTP 2. Heä thoáng kieåm nghieäm [6] Theo Nghò ñònh 86CP cuûa Thuû Töôùng Chính Phuû, ngaøy 8/12/1996, ñieàu 4 khoaûn 2 coù neâu: Boä Y teá chòu traùch nhieäm quaûn lyù chaát löôïng veä sinh an toaøn thöïc phaåm (CLVSATTP) veà thöïc phaåm töôi soáng, thöïc phaåm nhaäp khaåu vaø thöïc phaåm saûn xuaát trong nöôùc löu haønh treân thò tröôøng Vieät Nam.
Hieän nay, heä thoáng kieåm nghieäm CLVSATTP ñöôïc phaân chia nhö sau: 2. Taïi tuyeán Trung öông Vieän Dinh Döôõng: Kieåm tra thöïc phaåm nhaäp khaåu khu vöïc phía Baéc (28 tænh). Vieän Pasteur Nha Trang: Kieåm tra thöïc phaåm nhaäp khaåu khu vöïc caùc tænh mieàn Trung (11 tænh). Vieän Veä sinh Y teá coâng coäng Thaønh phoá Hoà Chí Minh: Kieåm tra thöïc phaåm nhaäp khaåu khu vöïc phía Nam (19 tænh).
Vieän Veä sinh dòch teå Taây Nguyeân: Kieåm tra thöïc phaåm nhaäp khaåu khu vöïc Taây Nguyeân (4 tænh). Vaø 3 Trung taâm kyõ thuaät thuoäc Toång cuïc tieâu chuaån ño löôøng chaát löôïng thuoäc Boä Khoa hoïc vaø Coâng ngheä laø: Trung taâm kyõ thuaät I (Haø Noäi). Trung taâm kyõ thuaät II (Ñaø Naüng). Trung taâm kyõ thuaät III (Thaønh phoá Hoà Chí Minh).
Taïi tuyeán tænh, thaønh phoá Trung taâm Y teá döï phoøng : Kieåm tra CLVSATTP haøng hoùa saûn xuaát trong nöôùc vaø löu thoâng treân thò tröôøng Vieät Nam. 7 Phaàn I – Baøi 1 Kieåm Nghieäm Thöïc Phaåm 2. Heä thoáng thanh tra, kieåm tra [19] 2. Veà toå chöùc Hieän nay chöa coù thanh tra chuyeân ngaønh veà VSATTP.
Theo quy ñònh cuûa Boä Y teá, chöùc naêng naøy do Thanh tra Veä sinh – laø moät boä phaän cuûa Thanh tra Y teá nhaø nöôùc ñaûm nhaän. Thanh tra Veä sinh (bao goàm caû VSATTP) ñöôïc toå chöùc theo ñieàu 49 Luaät Baûo veä söùc khoûe nhaân daân vaø Ñieàu leä Thanh tra nhaø nöôùc veà Y teá, ñöôïc toå chöùc töø Trung öông ( moät boä phaän thuoäc Thanh tra Boä Y teá) ñeán ñòa phöông ( moät boä phaän thuoäc Thanh tra Sôû Y teá). Chöa coù maïng löôùi thanh tra ñeán quaän, huyeän. Nguyeân taéc hoaït ñoäng Thanh tra VSATTP chòu söï laõnh ñaïo tröïc tieáp cuûa Chaùnh Thanh tra Y teá.
Hoaït ñoäng theo Phaùp leänh Thanh tra, Ñieàu leä Thanh tra nhaø nöôùc veà Y teá, Ñieàu leä Veä sinh, Quy cheá veà Toå chöùc, hoaït ñoäng cuûa Thanh tra Veä sinh ban haønh keøm theo Quyeát ñònh cuûa Boä tröôûng Boä Y teá soá 322/BYT- QÑ ngaøy 3/3/1997 vaø Quy ñòïnh veà VSATTP. Phaïm vi Thanh tra Veä sinh Boä Y teá thöïc hieän quyeàn thanh tra VSATTP trong phaïm vi caû nöôùc. Thanh tra Veä sinh Sôû Y teá tænh, thaønh phoá tröïc thuoäc Trung öông thöïc hieän quyeàn thanh tra veà VSATTP trong phaïm vi laõnh thoå tænh, thaønh phoá thuoäc quyeàn quaûn lyù. Hình thöùc Thanh tra quy ñònh theo keá hoaïch.
Thanh tra ñoät xuaát.