CHƯƠNG 1: ĐẠO ĐỨC VÀ ĐẠO ĐỨC NGHỀ NGHIỆP Mã chương: 51012008 - 01 ThS Lê Thị Thanh Hòa GIỚI THIỆU Đạo đức và đạo đức nghề nghiệp là một yếu tố quan trọng để phát triển sự nghiệp. Nó quyết định khả năng tồn tại của chúng ta trong thị trường lao động; đạo đức nghề nghiệp thể hiện ngay trong cách chúng ta phản ứng trước những tình huống trong cuộc sống công sở hàng ngày; giúp công chức, viên chức định được trách nhiệm trong việc, rèn luyện phẩm chất đạo đức cá nhân, đạo đức nghề nghiệp, mang lại hiệu quả cao trong công việc. MỤC TIÊU Sau khi học xong chương này, người học có khả năng: - Trình bày được một số vấn đề chung về đạo đức: Quan niệm chung về đạo đức, tương quan giữa đạo đức và các hình thái ý thức xã hội khác, tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức cán bộ, công chức; phân tích vai trò của đạo đức nghề nghiệp, đạo đức nghề nghiệp một số nghề cụ thể. - Thực hiện được những chuẩn mực chung về đạo đức, đạo đức nghề nghiệp đã học vào rèn luyện phẩm chất đạo đức cá nhân, đạo đức nghề nghiệp; có năng lực tự định hướng, tự học tập, tích lũy kiến thức, kinh nghiệm để nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, thích nghi với các môi trường làm việc khác nhau.
- Có tình cảm, niềm tin, tạo lập thói quen ứng xử phù hợp với các chuẩn mực đạo đức; xác định được trách nhiệm trong việc rèn luyện phẩm chất đạo đức cá nhân, đạo đức nghề nghiệp. Một số vấn đề chung về đạo đức 1. Quan niệm chung về đạo đức 1. Khái niệm đạo đức Đạo đức là mặt tinh thần của đời sống xã hội, gắn với con người, tồn tại cũng với xã hội loài người.
Với tư cách là một phương diện của đời sống xã hội, đạo đức hiện diện trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội (đạo đức trong kinh tế, đạo đức trong chính trị, đạo đức trong nghệ thuật, đạo đức trong tôn giáo…). Đạo đức bao gồm ý thức đạo đức và hành vi đạo đức. Như vậy, đạo đức là tổng hợp những nguyên tắc, quy tắc, chuẩn mực xã hội nhằm điều chỉnh các hành vi của con người trong quan hệ với nhau và quan hệ với xã hội, được thực hiện bởi niềm tin cá nhân, sức mạnh truyền thống và sức mạnh của dư luận xã hội) (1). Cấu trúc của đạo đức Cấu trúc của đạo đức được xét từ nhiều góc độ.
Xét theo mối quan hệ giữa ý thức đạo đức và hoạt động thì đạo đức được hợp thành từ hai yếu tố là ý thức đạo đức và thực tiễn đạo đức. Nếu xét trong quan hệ giữa người với người thì người ta nhìn ra quan hệ đạo đức. Nếu xét theo quan điểm về mối quan hệ giữa cái chung và cái riêng, cái phổ biến với cái đặc thù và cái đơn nhất thì đạo đức được tạo nên từ đao đức xã hội và đạo đức cá nhân. - Ý thức đạo đức và thực tiễn đạo đức + Ý thức đạo đức: Ý thức đạo đức là ý thức của con người về hệ thống những quy tắc và chuẩn mực hành vi phù hợp với những quan hệ đạo đức đang tồn tại, trong đó xác định những ranh giới của hành vi con người và những giá trị của nó.
Đó là ranh giới giữa cái thiện và cái ác, giữa chủ nghĩa cá nhân ích kỷ và tinh thần tập thể Ý thức đạo đức là sự thể hiện thái độ nhận thức của con người trước hành vi của mình trong sự đối chiếu với hệ thống chuẩn mực hành vi và những quy tắc do xã hội đặt ra; nó giúp con người tự giác điều chỉnh hành vi và hoàn thành một cách tự giác, tự nguyện những nghĩa vụ đạo đức. Ý thức đạo đức gồm tri thức đạo đức và tình cảm đạo đức + Thực tiễn đạo đức Thực tiễn đạo đức là hoạt động của con người do ảnh hưởng của niềm tin, ý thức đạo đức, là quá trình hiện thực hóa ý thức đạo đức trong cuộc sống. Thực tiễn đạo đức bao gồm cả hành vi và kiềm chế hành vi. Thực tiễn đạo đức biểu hiện cả trực tiếp và gián tiếp + Trực tiếp: hành vi bắt cướp, đỡ người bị nạn + Gián tiếp: Thông qua mua - bán: biểu hiện trung thực hay giả dối; thông qua xử lý sự việc (ví dụ: Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch tiêm ký sinh sốt rét vào mình để thử nghiệm).
- Quan hệ đạo đức Quan hệ đạo đức là một dạng quan hệ xã hội, là yếu tố tạo nên tính hiện thực của bản chất xã hội của con người. Quan hệ đạo đức là một bộ phận của quan hệ xã hội. Trong xã hội loài người tồn tại nhiều mối quan hệ về đạo đức như: quan hệ giữa các thế hệ; quan hệ giữa các thành viên trong gia đình; quan hệ tập thể; quan hệ giữa các cá nhân và xã hội; quan hệ bạn bè, đồng chí; quan hệ giữa nam và nữ … Tóm lại, cấu trúc của đạo đức được tạo nên bởi: Ý thức đạo đức, thực tiễn đạo đức và quan hệ đạo đức. Mỗi yếu tố không tồn tại độc lập, mà liên hệ tác động lẫn nhau, tạo nên sự vận động, phát triển và chuyển hóa bên trong của hệ thống đạo đức.
Trên bình diện chung nhất, có thể nhìn nhận đạo đức qua các tư cách dưới đây: - Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội Với tư cách là hình thái ý thức xã hội, đạo đức biểu hiện dưới dạng các nguyên tắc, quy tắc, các chuẩn mực, giá trị định hướng, điều chỉnh hành vi của con người và hoạt động của xã hội. Những nguyên tắc, quy tắc, chuẩn mực và giá trị ấy là biểu hiện những quan hệ hiện thực xác định của con người đối với nhau và đối với những hình thái cộng đồng người khác nhau: gia đình, tập thể, giai cấp, dân tộc, xã hội nói chung. Xét về mặt nhận thức, đạo đức là phản ánh của tồn tại xã hội, bị quy định bởi tồn xã hội. Tồn tại xã hội là đời sống vật chất của xã hội, là sự sản xuất của cải vật chất của xã hội và những quan hệ của con người trong quá trình sản xuất đó.
Những thời đại khác nhau, những cộng đồng người khác nhau có những hệ thống đạo đức khác nhau, do chúng có những tồn tại xã hội khác nhau. Tồn tại xã hội mà biến đổi, thì đạo đức, dù sớm hay muộn, cũng biến đổi theo. Tuy vậy, với tư cách là một hình thái ý thức xã hội đặc thù, đạo đức có tính độc lập tương đối so với tồn tại xã hội. Tính độc lập tương đối đó biểu hiện ở chỗ, trong quá trình hình thành và biến đổi, đạo đức mặc dù chịu sự quy định của tồn tại xã hội vẫn tuân theo những quy luật riêng vốn có của bản thân đạo đức mà trong đó, quy luật kế thừa là tiêu biểu.
Chính vì tính độc lập tương đối trong sự hình thành và phát triển mà đạo đức có vai trò đối với sự vận động và phát triển của tồn tại xã hội, cũng như của các lĩnh vực xã hội khác - Đạo đức là một phương thức điều chỉnh hành vi con người Khác với sự tồn tại của cá thể động vật, sự tồn tại của mỗi cá nhân bao giờ cũng vừa mang tính độc lập, vừa mang tính phụ thuộc đối với sự tồn tại của cá nhân khác. Như vậy, sự tồn tại của mỗi cá nhân và sự tồn tại của cộng đồng (gia đình, giai cấp, dân tộc và xã hội nói chung) đều là tất yếu như nhau, cái này là tiền đề và điều kiện của cái kia. Để đảm bảo cho tất yếu ấy được thực hiện thì cần phải có những điều kiện xác định do tồn tại xã hội của cá nhân và của cộng đồng quy định. Những điều kiện ấy là những lợi ích.
Nhờ xác lập được lợi ích, mà một cá nhân hay một cộng đồng người mới có thể tồn tại và phát triển một cách bình thường. Trong quan hệ giữa cá nhân và xã hội, có hai loại lợi ích: lợi ích cá nhân và lợi ích cộng đồng (lợi ích xã hội); cả hai lợi ích này đều tất yếu và đều được thực hiện thông qua hoạt động, thông qua hành vi của những cá nhân cụ thể. Lợi ích được chính là nguyên nhân thực tại của các hoạt động xã hội, là cơ sở của các kích thích trực tiếp - những động cơ, những tư tưởng. Do vậy, xét về mặt bản chất, lợi ích chính là một quan hệ - quan hệ giữa các sự vật, hiện tượng của thế giới bên ngoài với nhu cầu của chủ thể, còn về mặt nội dung, lợi ích là cái thoả mãn nhu cầu, đáp ứng lại nhu cầu.
Lợi ích là tất yếu đối với sự tồn tại và phát triển của mỗi cá nhân và cộng đồng người. Tuy nhiên, sự thực hiện lợi ích của cá nhân và cộng đồng không phải lúc nào cũng phù hợp với nhau. Sự thực hiện lợi ích của cá nhân này có thể phương hại đến lợi ích của cá nhân khác hoặc lợi ích của cộng đồng, xã hội. Cũng như vậy, sự thực hiện lợi ích của xã hội có thể phương hại đến lợi ích của cá nhân.
Để đảm bảo cho xã hội và con người (cá nhân) có thể tồn tại được trong một trật tự nhất định, loài người đã sáng tạo ra nhiều phương thức điều chỉnh mối quan hệ hài hoà giữa lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội: phong tục, tập quán, tôn giáo, đạo đức, pháp luật. Tất cả những phương thức ấy đều có một thực chất là chỉ ra giới hạn được phép và không được phép trong hành vi của các cá nhân nhằm tạo nên lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội. Như vậy, đạo đức là một trong những phương thức tạo nên mối quan hệ hài hoà giữa lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội. - Đạo đức là một hệ thống các giá trị Đạo đức là một hiện tượng ý thức xã hội, mang tính chuẩn mực, mệnh lệnh - đánh giá rõ rệt.
Bất cứ một hiện tượng đạo đức nào cũng đều hoặc là khẳng định, hoặc là phủ định một lợi ích xác định. Do vậy, đạo đức là một hệ thống hợp thành hệ thống giá trị xã hội. Thêm nữa, đạo đức là hiện tượng tinh thần, cho nên nó là một hệ thống giá trị tinh thần của xã hội. Hệ thống giá trị đạo đức là cái mà người ta dùng để khẳng định những lợi ích xác định.