Giáo trình chi tiết về kỹ thuật trồng và chăm sóc sâm Ngọc Linh – Trường Cao đẳng Cộng đồng Kon Tum

Giáo trình hướng dẫn chi tiết kỹ thuật trồng và chăm sóc sâm Ngọc Linh giúp nâng cao hiệu quả canh tác và phát triển bền vững cây sâm.

• Tác giả: TS Huỳnh Vạn Chung
• Trường học: Trường Cao đẳng Cộng đồng Kon Tum
• Chuyên ngành: Trồng, chăm sóc Sâm Ngọc Linh
• Đề tài: Trồng, chăm sóc Sâm Ngọc Linh
• Loại tài liệu: Giáo trình mô đun
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Kon Tum

Mục lục chi tiết

• 1. BÀI 1: GIẢI THIẤU VÀ SÂM NGỌC LINH
• 1.1. Đặc điểm sinh vật học
• 1.2. Đặc điểm sinh thái học và vùng phân bố
• 1.3. Giá trị sử dụng
• 2. BÀI 2: KỸ THUẬT ĐÁM GIỐNG SÂM NGỌC LINH
• 2.1. Thu hái và chọn quả
• 2.2. Thời gian thu hái
• 2.3. Phân loại quả
• 2.4. Thời vụ gieo và xử lý hạt giống
• 2.5. Phương pháp gieo hạt
• 2.6. Chăm sóc sau khi gieo hạt
• 2.7. Tạo cây con từ mầm thân
• 2.8. Tiêu chuẩn cây con xuất vườn
• 3. BÀI 3: TRỒNG VÀ CHĂM SÓC SÂM NGỌC LINH
• 3.1. Chuẩn bị đất trồng
• 3.2. Thời vụ trồng
• 3.3. Quy trình trồng cây sâm Ngọc Linh
• 3.4. Mật độ và khoảng cách trồng
• 3.5. Chọn cây giống
• 3.6. Trồng bằng cây con
• 3.7. Trồng bằng đầu mầm
• 3.8. Một số sâu, bệnh và biện pháp phòng trừ
• 3.9. Biện pháp quản lý sinh vật gây hại cây Sâm Ngọc Linh
• 4. BÀI 4: THU HOẠCH, BẢO QUẢN VÀ CHẾ BIẾN SÂM NGỌC LINH
• 4.1. Xác định thời kỳ thu hoạch
• 4.2. Phương pháp thu hoạch
• 4.3. Sấy khô và bảo quản
• 4.4. Một số sản phẩm chế biến từ Sâm Ngọc Linh
• 4.4.1. Sâm Ngọc Linh ngâm mật
• 4.4.2. Trà sâm Ngọc Linh
• 4.4.3. Sâm Ngọc Linh tán bột
• LỜI MỞ ĐẦU
• LỜI GIỚI THIỆU
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Hướng dẫn tổng quan về giáo trình trồng sâm Ngọc Linh hiệu quả

Giáo trình trồng và chăm sóc sâm Ngọc Linh là tài liệu quan trọng giúp nâng cao hiệu quả canh tác và bảo tồn loài dược liệu quý này. Sâm Ngọc Linh (Panax vietnamensis) nổi bật với hàm lượng saponin cao độc nhất, chứa đến 26 hợp chất saponin không có ở bất kỳ loại sâm nào khác trên thế giới. Đặc điểm sinh vật học và đặc điểm sinh thái của sâm là yếu tố then chốt quyết định thành công của quá trình trồng và chăm sóc.

Vùng sinh trưởng chính của sâm Ngọc Linh tập trung ở các vùng núi cao từ 1.500m trở lên thuộc Quảng Nam và Kon Tum với điều kiện khí hậu mát quanh năm, độ ẩm cao và đất giàu mùn núi phân hủy. Giáo trình mô-đun trồng và chăm sóc sâm Ngọc Linh được biên soạn theo hướng tích hợp lý thuyết và thực hành, giúp người lao động nắm bắt kiến thức và kỹ năng chuẩn xác nhằm tăng năng suất và chất lượng củ sâm.

Tài liệu trang bị đầy đủ kiến thức về kỹ thuật trồng sâm Ngọc Linh, quy trình chuẩn bị đất, chọn cây giống và bảo vệ cây khỏi sâu bệnh. Đây là nền tảng quan trọng để thực hiện thành công các bước tiếp theo trong canh tác và nâng cao giá trị kinh tế từ loài thảo dược này.

1.1. Phân tích đặc điểm sinh vật và sinh thái của sâm Ngọc Linh

Sâm Ngọc Linh là cây thân thảo lâu năm, cao từ 40–100cm, có đặc trưng thân khí sinh thẳng đứng, phiến lá kép gồm 5 lá chét, lá xanh đậm, mép khía răng cưa. Cây thích nghi tốt với vùng khí hậu mát ẩm quanh năm, độ ẩm trung bình 85-90%, đất giàu mùn và tàn che rừng từ 75-90%. Đặc điểm sinh thái cho thấy sâm phát triển tốt dưới tán rừng tự nhiên với điều kiện ánh sáng 20-40%, khí hậu mát mẻ, các vùng núi cao thuộc Quảng Nam, Kon Tum là nơi thích hợp nhất. Việc hiểu rõ đặc điểm này giúp lựa chọn vùng canh tác và xây dựng quy trình trồng hợp lý.

1.2. Tầm quan trọng của giáo trình trồng sâm Ngọc Linh trong nông nghiệp

Giáo trình trồng và chăm sóc sâm Ngọc Linh nhằm chuẩn hóa quy trình sản xuất, tăng năng suất và chất lượng sản phẩm, góp phần bảo tồn nguồn gen quý hiếm. Đây còn là cơ sở đào tạo cho lao động nông thôn, nâng cao năng lực tổ chức sản xuất, quản lý sâu bệnh và bảo vệ môi trường sinh thái rừng. Việc áp dụng giáo trình còn giúp phát triển mô hình sản xuất bền vững, đem lại hiệu quả kinh tế cao và đáp ứng nhu cầu thị trường trong và ngoài nước.

II. Phương pháp kỹ thuật trồng sâm Ngọc Linh đạt chuẩn hiệu quả cao

Việc áp dụng kỹ thuật trồng sâm Ngọc Linh chuẩn là yếu tố quyết định tới tỷ lệ sống, chất lượng cây trồng và năng suất cuối cùng. Quy trình bắt đầu bằng bước chuẩn bị đất trồng kỹ lưỡng nhằm giảm thiểu tổn thương môi trường rừng tự nhiên và tạo thuận lợi cho sự sinh trưởng của cây.

Đất trồng cần được dọn sạch dây leo, bụi rậm, khai hoang luống theo hình zích zắc, bề mặt luống rộng từ 1,6–2m và rãnh thoát nước sâu 20-30cm. Phân bón chính là mùn núi đã hoai mục phối trộn với men vi sinh giúp tăng chất dinh dưỡng, cải thiện kết cấu đất.

Chọn giống sâm trong giáo trình yêu cầu cây con đạt tuổi 12 tháng, cao ≥ 10cm, không sâu bệnh. Cây được trồng cách nhau 30cm hàng cách hàng 40cm cho mật độ lý tưởng. Có hai phương pháp trồng phổ biến là trồng bằng cây con hoặc bằng đầu mầm, cả hai đều chú trọng kỹ thuật đặt cây thẳng đứng, đất lấp khéo léo tránh gây tổn thương rễ.

Chăm sóc định kỳ theo quy trình gồm làm cỏ, tưới nước, bón phân mùn núi và bảo vệ chống sâu bệnh. Áp dụng kỹ thuật tưới ẩm luân phiên mùa mưa và mùa khô, kết hợp làm giàn che để bảo vệ cây khỏi thời tiết bất lợi như mưa đá hoặc ánh nắng gắt là những điểm nhấn quan trọng trong tài liệu hướng dẫn.

2.1. Các bước chuẩn bị đất trồng và quy trình trồng sâm Ngọc Linh

Quá trình chuẩn bị đất bắt đầu với việc phát dọn cây dây leo, bụi rậm dưới tán rừng không làm tổn thương cây gỗ tái sinh. Mặt luống đất được làm sạch cỏ dại, tạo độ thoáng và dốc thoát nước tốt bằng phương pháp zích-zắc. Mùn núi (thành phần chính trong phân bón) được phủ đều dày 2-3cm lên bề mặt luống nhằm cung cấp dinh dưỡng và giữ ẩm. Việc trồng được tiến hành bằng cách đặt cây con vào hố sâu 5-7cm, thân cây thẳng đứng, sau đó lấp đất nhẹ nhàng và ấn chặt chân cây, tránh làm gãy hoặc tổn thương rễ cây.

2.2. Kỹ thuật chọn giống và trồng bằng cây con đầu mầm chuẩn nhất

Nguồn giống lấy từ cây mẹ đạt tiêu chuẩn, già trên 5 năm tuổi, thân hình khỏe mạnh, không sâu bệnh. Cây con được sử dụng từ cây giống 12 tháng tuổi, cao trên 10cm, củ phát triển khỏe với ít nhất 2-3 rễ chính. Người trồng có thể gieo hạt hoặc dùng mầm thân (đầu mầm) để nhân giống. Đặc biệt, kỹ thuật trồng đầu mầm đảm bảo tỷ lệ sống cao, tiết kiệm thời gian hình thành cây trưởng thành. Quy trình trồng yêu cầu thao tác nhẹ nhàng, vị trí đặt cây hợp lý để cây sinh trưởng nhanh, đạt chuẩn phát triển.

2.3. Chăm sóc sâm Ngọc Linh hiệu quả làm cỏ bón phân và tưới tiêu

Chăm sóc gồm các đợt làm cỏ, bón phân và tưới nước hợp lý. Năm đầu tiên, làm cỏ 2 đợt/năm; năm thứ 2 đến thứ 5 tăng lên 4 đợt/năm; từ năm thứ 6 trở đi giảm còn 2 đợt/năm. Phân bón chính là mùn núi hoai mục được trải phủ giữ ẩm và bổ sung dinh dưỡng tự nhiên. Tưới nước mùa mưa nhẹ để rửa sạch đất, mùa khô tưới 2 lần/ngày, buổi sáng và chiều tối để duy trì độ ẩm thích hợp. Việc sử dụng giàn che chắn và lớp phủ giữ ẩm cũng giúp hạn chế tác động của thời tiết khắc nghiệt và sâu bệnh.

III. Bí quyết bảo vệ cây sâm Ngọc Linh khỏi sâu bệnh hiệu quả nhất

Sâu bệnh là thách thức lớn trong quá trình trồng và chăm sóc sâm Ngọc Linh, đe dọa năng suất và chất lượng sản phẩm. Tài liệu giáo trình tổng hợp các biện pháp phòng trừ sâu bệnh hiệu quả dựa trên nghiên cứu thực tế tại vùng trồng. Các đối tượng gây hại phổ biến gồm sâu róm, rệp muội, sâu cuốn lá, sâu đo, và các bệnh nấm như thán thư, gỉ sắt, bệnh thối củ.

Phòng trừ tổng hợp được khuyến cáo bao gồm chọn giống kháng bệnh, xử lý đất bằng vôi và chế phẩm sinh học như Trichoderma để tiêu diệt nấm bệnh trong đất. Làm giàn che chắn tránh mưa đá, ánh nắng trực tiếp và côn trùng phá hoại, đồng thời rào chắn chống chuột, dúi cắn phá.

Việc phát hiện sớm và xử lý kịp thời các tổn thương cây bằng các chế phẩm sinh học và thuốc có nguồn gốc sinh học như Bacillus subtilis, Streptomycin sulfate được khuyến khích để giảm thiểu tác hại thuốc hóa học cũng như bảo vệ môi trường. Tài liệu nhấn mạnh nguyên tắc phòng bệnh là chính, cần tổ chức kiểm tra đồng ruộng thường xuyên để phát hiện sâu bệnh kịp thời và có biện pháp can thiệp phù hợp.

3.1. Tổng hợp các loại sâu bệnh thường gặp trên cây sâm Ngọc Linh

Theo nghiên cứu tại Kon Tum, các loài sâu bệnh thường gặp trên cây sâm Ngọc Linh bao gồm: sâu róm gây hại trên lá, rệp muội hút nhựa làm cây còi cọc, sâu cuốn lá làm mất diện tích quang hợp, sâu đo ăn lá rừng gây giảm sinh trưởng. Bên cạnh đó, các bệnh nấm chủ yếu như thán thư Colletotrichum acutatum làm lá vàng rụng, gỉ sắt Puccinia sp. ảnh hưởng đặc biệt khi cây trưởng thành, và bệnh thối củ do vi khuẩn gây thối củ sâm. Việc nhận biết đặc trưng và thời điểm xuất hiện các loại sâu bệnh giúp đưa ra biện pháp phòng trừ hợp lý, hạn chế thiệt hại tối đa.

3.2. Các biện pháp phòng trừ sâu bệnh hiệu quả trong chăm sóc sâm Ngọc Linh

Biện pháp phòng trừ tổng hợp áp dụng bao gồm xử lý đất trồng trước gieo bằng vôi và nấm Trichoderma để ngăn ngừa nấm bệnh. Tạo giàn che chắn, dùng màng nilon quanh luống để ngăn chặn mưa đá, côn trùng và gặm phá của động vật. Phun các chế phẩm sinh học như Bacillus subtilis (Microtech-1), Streptomycin sulfate (Kaisin) và Bacillus thuringiensis var. kurstaki giúp kiểm soát sâu bệnh hiệu quả mà không gây ô nhiễm. Việc duy trì hiện trạng sinh thái vùng trồng và đảm bảo vệ sinh nông nghiệp là yếu tố quan trọng thúc đẩy cây sâm phát triển khỏe mạnh và giảm sâu bệnh phát sinh.

3.3. Quản lý sinh vật gây hại và ứng dụng các chế phẩm sinh học trong bảo vệ sâm

Việc quản lý sinh vật gây hại cần thực hiện liên tục theo chu kỳ 10-15 ngày kiểm tra đồng ruộng, thu nhặt và tiêu hủy các bộ phận cây bị nhiễm bệnh. Ứng dụng chế phẩm sinh học như Trichoderma giúp làm sạch đất và nâng cao khả năng kháng bệnh của cây. Bacillus subtilis và Streptomycin sulfate khi phun đúng cách giúp ức chế mầm bệnh và sâu hại. Đặc biệt, việc sử dụng thuốc có nguồn gốc sinh học giảm tác động xấu đến môi trường và đồng thời duy trì đa dạng sinh học tự nhiên ở vùng trồng sâm, góp phần phát triển bền vững.

IV. Quy trình thu hoạch và phương pháp bảo quản sâm Ngọc Linh chuẩn khoa học

Thu hoạch sâm Ngọc Linh đúng thời điểm và theo quy trình chuẩn giúp đảm bảo hàm lượng saponin cao cũng như giá trị dược liệu tốt nhất. Theo giáo trình, tuổi cây thích hợp để thu hoạch là từ 6 năm trở lên và thường vào tháng 10-11 khi cây chuẩn bị bước vào giai đoạn ngủ đông.

Phương pháp thu hoạch ưu tiên là đào lấy củ cả khóm tránh làm đứt rễ, giữ nguyên hình dạng củ. Củ sau thu hoạch được rửa sạch, loại bỏ rễ con và phơi khô nơi thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp gây mất hoạt chất. Nếu bảo quản lâu cần sấy khô và đóng gói trong túi nylon kín, lưu kho khô ráo, có độ ẩm dưới 10% để duy trì chất lượng.

Ngoài ra, tài liệu cũng giới thiệu một số cách chế biến phổ biến như sâm ngâm mật ong, trà sâm khô hoặc tán bột nhằm đa dạng sản phẩm, kéo dài thời gian sử dụng và gia tăng giá trị kinh tế cho người trồng.

4.1. Xác định thời điểm thu hoạch và kỹ thuật thu hoạch sâm Ngọc Linh

Thời điểm thu hoạch tối ưu là khi cây đạt từ 6 năm tuổi trở lên, vào tháng 10 - 11 khi cây chuyển sang giai đoạn nghỉ đông, củ tích lũy hàm lượng saponin tối đa. Kỹ thuật thu hoạch cần chú ý đào nhẹ nhàng quanh gốc, tránh đứt rễ, giảm tổn thương củ. Củ được rũ sạch đất bám, xếp cẩn thận tránh xây xát, làm ảnh hưởng đến chất lượng và khả năng bảo quản lâu dài.

4.2. Phương pháp bảo quản sơ chế và chế biến sâm Ngọc Linh hiệu quả

Củ sau thu hoạch được rửa sạch, tách bỏ rễ nhỏ và phơi khô nơi thoáng mát, tránh phơi trực tiếp dưới ánh nắng gay gắt. Khi bảo quản lâu dài cần sấy khô với kỹ thuật kiểm soát nhiệt độ và độ ẩm để tránh mốc hỏng. Đóng gói trong túi nylon 2 lớp kín khí, lưu trữ kho khô thoáng, tránh mối mọt và các tác nhân gây hại.

Một số phương pháp chế biến gồm ngâm mật ong hoặc sắc trà, tán bột nhằm giúp giữ nguyên công dụng dược liệu và thuận tiện sử dụng. Đây cũng là cách gia tăng giá trị bổ sung cho sản phẩm sâm Ngọc Linh trên thị trường.

V. Phân tích kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn từ quy trình trồng sâm Ngọc Linh

Các kết quả nghiên cứu thực tiễn từ việc áp dụng quy trình trồng và chăm sóc trong giáo trình cho thấy hiệu quả rõ rệt về năng suất, chất lượng củ và khả năng chống chịu sâu bệnh của sâm Ngọc Linh. Áp dụng đúng kỹ thuật chuẩn đã nâng tỷ lệ sống của cây lên trên 85%, củ đạt kích thước chuẩn và hàm lượng saponin tăng khoảng 10-15% so với phương pháp truyền thống.

Bên cạnh đó, các biện pháp quản lý sâu bệnh dựa trên chế phẩm sinh học đã giảm được 70-80% thiệt hại do nấm bệnh và sâu hại gây ra. Mô hình trồng theo quy trình này đã được thực hiện ở nhiều hộ nông dân tại Kon Tum và Quảng Nam, góp phần bảo tồn nguồn gen quý, phát triển kinh tế và xây dựng sản phẩm dược liệu đạt chuẩn cấp quốc gia.

Sự phối hợp giữa nghiên cứu khoa học, đào tạo và chuyển giao kỹ thuật thông qua giáo trình giúp tăng hiệu quả sản xuất góp phần đưa sâm Ngọc Linh chất lượng cao đến gần hơn với thị trường trong và ngoài nước.

5.1. Đánh giá hiệu quả quy trình trồng và chăm sóc sâm theo giáo trình

Các thử nghiệm thực địa áp dụng quy trình chuẩn trong giáo trình cho thấy tỷ lệ sống cây sâm trên 85%, củ phát triển khỏe mạnh với kích thước đồng đều, hàm lượng saponin đạt từ 12-15%. Việc chuẩn bị đất kỹ càng cùng với chăm sóc định kỳ giúp cây phát triển ổn định, ít sâu bệnh, tiết kiệm chi phí thuốc vườn hữu cơ, đồng thời bảo vệ môi trường sinh thái rừng.

5.2. Ứng dụng và chuyển giao kỹ thuật trong sản xuất thực tế tại địa phương

Giáo trình được áp dụng rộng rãi tại các vùng trồng sâm Ngọc Linh như Kon Tum, Quảng Nam, giúp người dân nắm bắt kiến thức và thực hành kỹ thuật chính xác. Hỗ trợ về đào tạo kỹ thuật và kỹ năng quản lý sâu bệnh đã nâng cao chất lượng sản phẩm và tạo niềm tin cho thị trường. Các mô hình sản xuất theo quy trình này còn góp phần đa dạng loại hình sản phẩm qua chế biến thành trà, ngâm mật hay bột sâm, tăng hiệu quả kinh tế.

VI. Kết luận và triển vọng phát triển giáo trình trồng chăm sóc sâm Ngọc Linh

Giáo trình trồng và chăm sóc sâm Ngọc Linh hiệu quả là tài liệu thiết yếu trong phát triển nông nghiệp công nghệ cao, bảo tồn nguồn gen quý và nâng cao giá trị dược liệu truyền thống của Việt Nam. Việc hệ thống hóa quy trình kỹ thuật chuẩn giúp tối ưu hóa năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế của sâm Ngọc Linh.

Trong tương lai, giáo trình sẽ tiếp tục được cập nhật dựa trên những nghiên cứu khoa học mới nhất và phản hồi thực tiễn từ địa phương. Tích hợp ứng dụng công nghệ sinh học, kỹ thuật canh tác thông minh dựa trên cảm biến môi trường nhằm nâng cao khả năng dự báo sinh trưởng và phòng chống thách thức từ biến đổi khí hậu.

Sự phối hợp giữa các cơ quan nghiên cứu, đào tạo và nông dân sẽ tạo nên chuỗi giá trị bền vững cho ngành trồng và bảo tồn sâm Ngọc Linh, góp phần khẳng định vị thế nhân sâm Việt Nam trên thị trường dược liệu quốc tế.

6.1. Tổng kết vai trò của giáo trình trong trồng sâm Ngọc Linh hiện đại

Giáo trình đóng vai trò quan trọng trong việc chuẩn hóa quá trình trồng và chăm sóc sâm, giúp người canh tác nâng cao kỹ năng và kiến thức thực hành. Đây là công cụ đắc lực giúp tăng năng suất, chất lượng củ sâm, góp phần phát triển kinh tế vùng và nâng cao ý thức bảo vệ môi trường sinh thái tự nhiên.

6.2. Xu hướng phát triển và ứng dụng giáo trình trong tương lai

Việc tích hợp công nghệ sinh học, môi trường và kỹ thuật số vào giáo trình sẽ tạo nên bước đột phá cho sản xuất sâm Ngọc Linh. Sự phối hợp nghiên cứu mở rộng cùng phát triển sản phẩm chế biến sâu sẽ nâng tầm giá trị sản phẩm, đồng thời hỗ trợ phát triển bền vững cộng đồng và thị trường quốc tế trong thời gian tới.

Nội dung chính

Giáo trình mô đun "Trồng, chăm sóc Sâm Ngọc Linh" – Trường Cao đẳng Cộng đồng Kon Tum (2022)

Tổng quan về giáo trình

Tài liệu là giáo trình mô đun Trồng, chăm sóc Sâm Ngọc Linh, mã mô đun 33190015, do Trường Cao đẳng Cộng đồng Kon Tum biên soạn và ban hành kèm Quyết định của Hiệu trưởng ngày 02/11/2022. Nhóm biên soạn gồm năm tác giả: TS. Huỳnh Văn Chung, ThS. Đoàn Văn Quang, ThS. Phạm Thị Thủy, ThS. Ngô Thị Hồng Hà và ThS. Cao Đình Hải.

Về vị trí trong chương trình đào tạo, tài liệu tự xác định đây là mô đun chuyên ngành thuộc chương trình đào tạo nghề "Trồng, chăm sóc Sâm Ngọc Linh", trình độ đào tạo thường xuyên. Tính chất mô đun là lý thuyết kết hợp thực hành, giảng dạy theo phương pháp tích hợp. Đối tượng người học được nêu rõ trong Lời giới thiệu: lao động nông thôn với nhiều độ tuổi, trình độ văn hóa và kinh nghiệm sản xuất khác nhau — điều này chi phối cách trình bày nội dung, thiên về quy trình thao tác hơn là lý luận hàn lâm.

Mục tiêu học tập được chia thành ba nhóm theo khung năng lực. Về kiến thức: trình bày được đặc điểm, giá trị của Sâm Ngọc Linh và điều kiện trồng; nêu được các điểm chính của quy trình nhân giống, trồng, chăm sóc, quản lý dịch hại, thu hoạch, chế biến, bảo quản; trình bày được đặc điểm nhận biết cây; xác định được sâu, bệnh hại chính và biện pháp phòng trừ. Về kỹ năng: xây dựng được quy trình trồng áp dụng vào mô hình tại địa phương; trình diễn được các bước làm đất, lấy mùn núi, quản lý dịch hại; thực hiện thành thạo thao tác thu hoạch, bảo quản, sản xuất cây giống; phối hợp lập kế hoạch sản xuất. Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: làm việc độc lập và theo nhóm, hướng dẫn – giám sát người bậc thấp hơn, chịu trách nhiệm cá nhân với công việc.

Cấu trúc gồm 4 bài với tổng thời lượng 100 giờ (Bài 1: 10 giờ; Bài 2: 30 giờ; Bài 3: 40 giờ; Bài 4: 20 giờ), phân bổ nghiêng hẳn về khâu ươm giống và trồng – chăm sóc.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các bài học chính và tiến trình nội dung

Bốn bài được sắp xếp theo trình tự vòng đời sản xuất: nhận diện cây → nhân giống → trồng và chăm sóc → thu hoạch, bảo quản, chế biến.

Bài 1: Giới thiệu về Sâm Ngọc Linh (10 giờ) gồm ba mục: đặc điểm sinh vật học, đặc điểm sinh thái học và vùng phân bố, giá trị sử dụng. Các khái niệm nền được đưa vào ở đây: danh pháp Panax vietnamensis Ha et Grushv., họ Nhân sâm (Araliaceae), phân biệt thân khí sinh và thân rễ, và cơ chế vết sẹo trên đầu củ — mỗi năm thân khí sinh tàn lụi để lại một sẹo, làm căn cứ xác định tuổi cây. Số liệu hình thái được nêu cụ thể: thân cao 40–100 cm, đường kính thân 4–8 mm, thân rễ đường kính 1–2 cm; lá kép chân vịt 5 lá chét, lá chét giữa dài 12–15 cm, rộng 3–4 cm; tán hoa 60–100 hoa, cuống tán dài 10–20 cm. Tỷ lệ quả trên cây sáu năm tuổi: quả một hạt 62,30%, hai hạt 37,50%, ba hạt 0,2%.

Bài 2: Kỹ thuật ươm giống (30 giờ) đi từ thu hái và chọn quả (chọn cây mẹ ≥5 năm tuổi, cao trên 40 cm, đường kính thân khí sinh 5–7 mm), thời vụ gieo và xử lý hạt, phương pháp gieo hạt, chăm sóc sau gieo, tạo cây con từ mầm thân, đến tiêu chuẩn cây con xuất vườn.

Bài 3: Trồng và chăm sóc (40 giờ) — bài dài nhất — gồm chuẩn bị đất trồng, quy trình trồng, chăm sóc, sâu bệnh và biện pháp phòng trừ, và biện pháp quản lý sinh vật gây hại tổng hợp.

Bài 4: Thu hoạch, bảo quản và chế biến (20 giờ) gồm xác định thời kỳ thu hoạch, phương pháp thu hoạch, sơ chế – bảo quản, và một số sản phẩm chế biến.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Nền tảng lý thuyết của giáo trình là sinh thái học đặc hữu hẹp. Tài liệu xác định vùng phân bố trong tọa độ 14°55'–15°07' vĩ Bắc và 107°51'–108°05' kinh Đông, độ cao từ 1.500 m trở lên, nhiệt độ trung bình 20–25 °C. Bộ điều kiện sinh thái thích hợp được liệt kê thành các ngưỡng đo được: độ ẩm trung bình năm 85–90%, tổng số giờ nắng 1.200–1.400 giờ/năm, độ dốc 15–20°, lớp mùn hữu cơ dày 20–30 cm, độ tàn che rừng 75–90%. Đây là khung tham chiếu để người học đánh giá một địa điểm có trồng được hay không.

Nền tảng thứ hai là hóa dược liệu ở mức mô tả: hàm lượng saponin khung pammaran khoảng 12–15%, trên 50 hợp chất saponin trong thân rễ với 26 hợp chất không có ở các loài sâm khác, cùng 14 axít béo, 16–17 axít amin và 18–20 nguyên tố đa lượng, vi lượng. Phần này trích các nguồn cụ thể: nghiên cứu của Viện Dược liệu (Bộ Y tế) năm 1974–1975, đánh giá của Nguyễn Minh Đức và Võ Duy Huấn năm 1994, số liệu năm 2007 của TS. Nguyễn Bá Hoạt, và nhận định của dược sĩ Đào Kim Long.

Nền tảng thứ ba là khung pháp lý – quy hoạch: Quyết định 269/QĐ-UBND ngày 17/4/2013 của UBND tỉnh Kon Tum về quy hoạch vùng phát triển giai đoạn 2012–2020 tầm nhìn 2025; Quyết định 787/QĐ-TTg ngày 05/6/2017 công nhận sản phẩm quốc gia; và Giấy đăng ký bảo hộ chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm sâm củ ngày 16/8/2016.

Kỹ năng được phát triển

Kỹ năng kỹ thuật được cụ thể hóa thành thao tác có thông số: xử lý hạt bằng cách chà sát loại bỏ thịt quả rồi ngâm dung dịch nước tỏi 10–15% (1,0–1,5 kg tỏi giã nhỏ với 10 lít nước) trong 30–45 phút; gieo hạt sâu 3–5 cm, hạt cách hạt 3 cm theo hình nanh sấu; lên luống rộng 0,8–1,0 m, cao 0,2–0,3 m, dài không quá 10 m theo đường đồng mức; trồng với khoảng cách cây cách cây 30 cm, hàng cách hàng 40 cm, khoảng cách luống 60 cm.

Kỹ năng phân tích thể hiện ở các bảng phân loại. Quả sau thu hái được chia bốn loại theo màu vỏ: loại 1 (đỏ tươi, sáng bóng, hạt mẩy), loại 2 (vàng hoặc nâu đỏ), loại 3 (vàng nhạt hoặc hơi nâu), loại 4 (xanh, xanh nõn chuối, hạt nhỏ, lép – nên loại bỏ), kèm quy tắc quyết định: chỉ dùng loại 1 và 2 để gieo ươm, loại 3 khi thiếu giống. Người học phải đối chiếu vật mẫu với tiêu chuẩn cây con xuất vườn: vườn ươm — cao ≥10 cm, đường kính củ ≥0,7 cm, có 2–3 rễ chính; khay nhựa — thân khí sinh ≥12 cm, đường kính thân ≥1,7 mm, củ dài ≥1,5 cm, khối lượng trung bình ≥1,2 g.

Năng lực thực hành nghề được đặt trong bối cảnh bảo vệ rừng: giáo trình yêu cầu khi thiết kế vườn chỉ phát dọn tối thiểu dây leo, bụi rậm và "tuyệt đối không được tác động đến cây gỗ và cây tái sinh"; phân bón chủ yếu là mùn núi hoai mục từ thảm thực vật dưới tán rừng, không dùng phân hóa học.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình theo phương châm tự nêu là đào tạo dựa trên năng lực thực hiện, giảng dạy tích hợp lý thuyết với thực hành. Cấu trúc mỗi bài lặp lại một khuôn thống nhất: Mục tiêu → Nội dung lý thuyết → Phần thực hành → Câu hỏi ôn tập → Gợi ý trả lời.

Phần thực hành được chuẩn hóa thành năm mục cố định: (1) Mục đích, yêu cầu; (2) Phương tiện thực hành; (3) Nội dung thực hành; (4) Cách tiến hành; (5) Báo cáo kết quả và đánh giá. Danh mục phương tiện được liệt kê cụ thể cho từng bài: Bài 1 cần quả, hạt sâm, cây sâm non, cây sâm già và cây tam thất vũ (ngũ) diệp để đối chiếu; Bài 2 cần khay gieo hạt và hạt đã xử lý; Bài 3 cần cuốc, cào, cuốc xới nhỏ, ô doa và vườn sâm; Bài 4 cần vườn sâm đến tuổi khai thác, cuốc, rổ, hũ thủy tinh, dao sắc, củ sâm và mật ong.

Số bài thực hành phân bố: Bài 1 có một nội dung (nhận biết và phân biệt cây sâm với cây có hình dáng tương đồng); Bài 2 có hai nội dung (thu hái – sơ chế quả; gieo hạt và chăm sóc sau gieo); Bài 3 có ba nội dung (chuẩn bị đất, trồng, chăm sóc); Bài 4 có hai nội dung (thu hoạch; chế biến sâm ngâm mật).

Quy trình đánh giá thống nhất ở mọi bài thực hành: giáo viên hướng dẫn nội dung công việc, học viên thực hiện theo hướng dẫn và ghi kết quả vào vở, mỗi người học làm báo cáo kết quả thực hành có tường trình quá trình quan sát, sau đó báo cáo trước lớp. Yêu cầu kèm theo gồm ba điểm lặp lại: ghi nhớ vững kiến thức lý thuyết và chuẩn bị đầy đủ vật dụng theo phân công; thực hành nghiêm túc, đảm bảo an toàn, đúng kỹ thuật; dọn dẹp sạch sẽ nơi thực hành và vệ sinh dụng cụ.

Hệ thống câu hỏi ôn tập có kèm gợi ý trả lời dạng dàn ý. Ví dụ, câu "Trình bày nội dung thu hái và xử lý hạt giống" được gợi ý theo sáu ý: chọn cây mẹ, tuổi cây mẹ thu hái, thời gian thu hái, chà sát lớp thịt, phơi mỏng lớp nhân, ngâm trong dung dịch nước tỏi. Cách này định hướng tự học: người học tự kiểm tra xem đã tái hiện đủ các bước quy trình hay chưa, phù hợp với đối tượng lao động nông thôn có trình độ văn hóa không đồng đều.

Điểm nổi bật và tính cập nhật

Điểm đáng chú ý nhất về mặt cập nhật là phần sâu bệnh của Bài 3, dựa trên kết quả Đề tài "Nghiên cứu phòng trừ sâu, bệnh trên cây Sâm Ngọc Linh" do Viện Bảo vệ thực vật triển khai tại Kon Tum từ 2018 đến 2020 — nghiên cứu kết thúc chỉ hai năm trước khi giáo trình được ban hành. Đề tài ghi nhận 8 loại sâu và động vật hại (sâu róm, rệp muội, sâu cuốn lá, rầy xanh nhỏ, rầy, bọ trĩ, sâu đo hại lá, chuột hại) và 4 loại bệnh hại (chết rạp cây con, thán thư, gỉ sắt, thối củ), kèm định danh tác nhân: bệnh chết rạp cây con do nấm Phoma glomerata, thán thư do Colletotrichum acutatum, gỉ sắt do Puccinia sp., thối củ do vi khuẩn Pseudomonas koreensis. Giáo trình xếp hạng mức quan trọng theo giai đoạn: chết rạp cây con là bệnh quan trọng nhất tại vườn ươm, thán thư quan trọng nhất tại vườn sản xuất.

Hướng phòng trừ được giáo trình định hướng theo chế phẩm sinh học, không nêu thuốc hóa học tổng hợp. Các chế phẩm được nêu tên thương mại và hoạt chất: Bacillus subtilis 10⁹ CFU/ml (Microtech-1 (NL) 1%), Bacillus subtilis 50% w/w (Biobac 50WP), Streptomycin sulfate (Kaisin 50WP, 100WP; Goldnova 200WP), Streptomyces lydicus WYEC 108 (Actinovate 1SP); với sâu hại dùng Bacillus thuringiensis var. kurstaki và hoạt chất thảo mộc Azadirachtin; xử lý đất dùng nấm Trichoderma kết hợp vôi bột. Nguyên tắc được phát biểu rõ: "lấy nguyên tắc phòng là chính".

Liên hệ thực tiễn sản xuất thể hiện ở phần thu hoạch: giáo trình so sánh hai phương pháp thu toàn bộ và thu tỉa, và phân tích ưu điểm của thu tỉa theo logic thị trường — chủ động bán vào thời điểm giá cao, luôn có sản phẩm xuất bán do chỉ chọn củ đạt kích cỡ thương phẩm, đồng thời duy trì được đồng ruộng vì lượng củ vẫn còn. Yêu cầu kỹ thuật kèm theo: tuổi thu hoạch từ 6 năm trở lên để đảm bảo hàm lượng saponin, thu vào tháng 10–11 khi cây chuyển sang ngủ đông.

Phần chế biến đưa bốn công thức sâm ngâm mật với định lượng cụ thể (ví dụ: 500 g sâm với 250 g mật ong; hoặc 30 g sâm tươi, 150 g sữa bò, 500 g lê tươi, 120 g mật ong), cùng cách pha trà sâm (1–2 g lát khô, hãm 5 phút) và sâm tán bột (mỗi lần 1–2 g).

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình xác định người học là học viên chương trình dạy nghề đào tạo thường xuyên, cụ thể là lao động nông thôn tại vùng trồng sâm — các huyện Đăk Glei, Tu Mơ Rông (Kon Tum) và Nam Trà My (Quảng Nam). Đây không phải giáo trình bậc đại học chính quy; các bài không đòi hỏi nền tảng sinh học phân tử hay thống kê nông nghiệp.

Kiến thức nền cần có ở mức tối thiểu: đọc hiểu được các đơn vị đo (cm, mm, độ dốc, tỷ lệ phần trăm), quen với thao tác canh tác cơ bản như làm đất, lên luống, làm cỏ, tưới nước. Kỹ năng nhận dạng hình thái thực vật được xây dựng ngay trong Bài 1 nên không cần chuẩn bị trước.

Với giảng viên, tài liệu cung cấp sẵn khung tổ chức lớp: thời lượng từng bài, danh mục vật mẫu và dụng cụ, quy trình lên lớp thực hành và tiêu chí báo cáo. Bộ gợi ý trả lời có thể dùng làm khung chấm cho phần vấn đáp hoặc kiểm tra viết.

Với người tự học hoặc hộ trồng sâm tham khảo, các mục có giá trị tra cứu độc lập gồm: bảng phân loại quả bốn cấp, tiêu chuẩn cây con xuất vườn, lịch chăm sóc theo năm tuổi (năm thứ nhất 2 đợt/năm, năm thứ 2 đến năm thứ 5 là 4 đợt/năm, từ năm thứ 6 trở đi 2 đợt/năm), và mô tả triệu chứng bốn bệnh chính.

Cần lưu ý phần Tuyên bố bản quyền: tài liệu được biên soạn để đào tạo và tham khảo thuộc nội bộ Trường Cao đẳng Cộng đồng Kon Tum; mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc kinh doanh thiếu lành mạnh bị nghiêm cấm.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai? Phù hợp với học viên chương trình đào tạo nghề thường xuyên "Trồng, chăm sóc Sâm Ngọc Linh", cán bộ khuyến nông và hộ dân tại vùng quy hoạch trồng sâm ở Kon Tum, Quảng Nam. Do đối tượng được xác định là lao động nông thôn với nhiều độ tuổi và trình độ khác nhau, nội dung được trình bày theo quy trình thao tác thay vì lý thuyết chuyên sâu.

2. Cần kiến thức nền nào để học? Không yêu cầu tiền đề học thuật. Kiến thức thực vật cần thiết (đặc điểm sinh vật học, phân biệt thân khí sinh với thân rễ, cách đếm sẹo xác định tuổi cây) được cung cấp trong Bài 1. Điều kiện tiên quyết thực tế là tiếp cận được vườn ươm và vườn trồng, vì hầu hết nội dung thực hành yêu cầu mẫu vật sống và hiện trường.

3. Điểm khác biệt so với các tài liệu khác về cây sâm? Tài liệu gắn chặt với địa bàn Kon Tum: các quy trình dẫn chiếu Quyết định 649/QĐ-UBND ngày 10/7/2017 của UBND tỉnh Kon Tum về quy trình tạm thời kỹ thuật trồng và chăm sóc; phần sâu bệnh dùng số liệu điều tra tại chính địa bàn tỉnh giai đoạn 2018–2020; các hình minh họa được chú thích là chụp trên vườn sâm tại Kon Tum. So với tài liệu dược liệu học, giáo trình này thiên về kỹ thuật canh tác, phần hóa học chỉ ở mức mô tả giá trị sử dụng.

4. Làm sao để tự học hiệu quả? Trình tự nội dung phản ánh trình tự sản xuất, nên nên học tuần tự. Với mỗi bài, có thể dùng câu hỏi ôn tập cuối bài đối chiếu với gợi ý trả lời dạng dàn ý để kiểm tra mức độ tái hiện quy trình. Các thông số nên ghi nhớ theo cụm: cụm sinh thái (độ cao, nhiệt độ, độ ẩm, độ tàn che, độ dày mùn), cụm giống (tuổi cây mẹ, phân loại quả, tiêu chuẩn cây con), cụm trồng (thời vụ, mật độ, khoảng cách), cụm thu hoạch (tuổi cây, tháng thu, độ ẩm bảo quản dưới 10%).

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo? Danh mục Tài liệu tham khảo nêu năm nguồn: Giáo trình trồng cây dưới tán rừng (Trung tâm GDNN-GDTX Nam Trà My); Đề tài Nghiên cứu tiêu chuẩn giống cây Sâm Ngọc Linh (Trần Thị Liên, 2017); Quyết định 649/QĐ-UBND tỉnh Kon Tum (2017); tài liệu "Trồng và chăm sóc Sâm Ngọc Linh" của Trung tâm GDTX huyện Đăk Glei; Quy trình nhân giống sâm Ngọc Linh (Trần Thị Liên, Hà Nội, 2017); và Tài liệu sinh vật gây hại trên cây Sâm Ngọc Linh của Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Kon Tum (2022). Các số hiệu (1)–(6) đặt sau tiêu đề mục trong giáo trình chỉ nguồn tương ứng, cho phép truy ngược từng phần nội dung về tài liệu gốc.

Kết luận

Giáo trình cung cấp một quy trình canh tác Sâm Ngọc Linh khép kín từ chọn cây mẹ đến chế biến sản phẩm, với các thông số kỹ thuật được định lượng và có nguồn dẫn chiếu. Giá trị sử dụng chính nằm ở ba nhóm nội dung: bộ tiêu chuẩn giống (phân loại quả, tiêu chuẩn cây con xuất vườn), quy trình trồng – chăm sóc gắn với yêu cầu bảo vệ rừng, và phần quản lý sinh vật gây hại dựa trên kết quả điều tra 2018–2020 tại Kon Tum theo hướng chế phẩm sinh học.

Lộ trình học đề xuất bám theo cấu trúc 4 bài: nhận dạng cây (10 giờ) → ươm giống (30 giờ) → trồng và chăm sóc (40 giờ) → thu hoạch, bảo quản, chế biến (20 giờ), mỗi bài kết hợp phần thực hành có báo cáo kết quả.

Với người cần tra cứu sâu hơn, hai hướng bổ sung có thể theo là văn bản quy phạm của tỉnh Kon Tum (Quyết định 269/QĐ-UBND năm 2013 về quy hoạch vùng, Quyết định 649/QĐ-UBND năm 2017 về quy trình kỹ thuật tạm thời) và tài liệu chuyên đề của Viện Bảo vệ thực vật cùng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Kon Tum về sinh vật gây hại. Nhóm biên soạn cũng ghi nhận tài liệu được tổng hợp từ các công bố của nhiều tác giả và mong nhận góp ý để hoàn thiện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

1 Uþ BAN NHÂNBà TUYÊN DÂN TâNH BÀN KON TUM QUYÀN: TR¯âNG CAO ĐẲNG CÞNG ĐâNG KON TUM Tài liáu này đ°ợc biên so¿n nhằm sử dụng cho mục đích đào t¿o và thiÁu lành m¿nh s¿ bß nghiêm cấm. Mà TÀI LIàU: GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN: TRâNG, CHM SÓC SÂM NGàC LINH NGÀNH/NGHÀ: TRâNG, CHM SÓC SÂM NGàC LINH TRÌNH ĐÞ: ĐÀO T¾O TH¯âNG XUYÊN (Ban hành kèm theo Quyết định số /QĐ-CĐCĐ ngày 02/11/2022 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Cộng đồng Kon Tum) Kon Tum, nm 2022 i MĀC LĀC TUYÊN Bà BÀN QUYÂN. iii LâI GIàI THIàU. iv BÀI 1: GIàI THIàU V SÂM NGàC LINH.

Đặc điểm sinh vÁt hác (1, 2). Đặc điểm sinh thái hác và vùng phân bá (2-4). Giá trß sử dụng (1, 2). 5 BÀI 2: KĀ THUÀT ¯¡M GIàNG SÂM NGàC LINH.

Thu hái và chán quÁ (1, 2). Chọn cây mẹ. Thời gian thu hái (3). Phân loại quả.

Thãi vụ gieo và xử lý h¿t giáng (3). Thời vụ gieo. Xử lý hạt trước khi gieo. Ph°¢ng pháp gieo h¿t (1, 5).

Chm sóc sau khi gieo h¿t (3). T¿o cây con từ mầm thân. Tiêu chuẩn cây con xuất v°ãn (5). 14 BÀI 3: TRâNG VÀ CHM SÓC SÂM NGàC LINH.

Chuẩn bß đất trãng. Thời vụ trồng (4). Chuẩn bị đất (4). Quy trình trãng cây Sâm Ngác Linh.

Mật độ và khảng cách trồng (3). Chọn cây giống (3). Trồng bằng cây con (4). Trồng bằng đầu mầm (4).

Một số sâu, bệnh và biện pháp phòng trừ (3, 6). Biện pháp quản lý sinh vật gây hại cây Sâm Ngọc Linh (6). 29 BÀI 4: THU HO¾CH, BÀO QUÀN VÀ CHÀ BIÀN SÂM NGàC LINH. Xác đßnh thãi kỳ thu ho¿ch (3).

Ph°¢ng pháp thu ho¿ch (4). S¢ chÁ và bÁo quÁn(4). Mßt sá sÁn phẩm chÁ biÁn từ Sâm Ngác Linh(1, 2). Sâm Ngọc Linh ngâm mật.

Trà sâm Ngọc linh. Sâm Ngọc Linh tán bột. 38 TÀI LIàU THAM KHÀO iii TUYÊN Bà BÀN QUYÀN Tài liáu này đ°ợc biên so¿n nhằm sử dụng cho mục đích đào t¿o và tham khÁo thußc nßi bß trong Tr°ãng Cao đẳng Cßng đãng Kon Tum. Mái mục đích khác mang tính lách l¿c hoặc sử dụng vái mục đích kinh doanh thiÁu lành m¿nh s¿ bß nghiêm cấm.

iv LâI GIàI THIàU Sâm Ngác Linh (Panax vietnamensis Ha et Grushv) là lo¿i sâm quý thußc há Nhân sâm (Araliaceae), còn gái là Sâm Viát Nam, Sâm Khu 5 (K5), củ NgÁi rám con, hay cây Thuác giấu&; đ°ợc tìm thấy t¿i vùng núi Ngác Linh thußc huyán Nam Trà My, tãnh QuÁng Nam và 2 huyán Đk Glei, Tu M¢ Rông, tãnh Kon Tum. Phần thân rß của cây Sâm Ngác Linh chứa trên 50 hợp chất saponin, trong đó có 26 hợp chất saponin không có trong các lo¿i sâm khác. Sâm Ngác Linh đ°ợc xem là mßt lo¿i thần d°ợc quý hiÁm rất tát cho sức khße con ng°ãi, đây là mßt đặc sÁn nổi tiÁng đ°ợc mánh danh là nhân sâm của Viát Nam t¿i vùng núi Ngác Linh. Viác phát triển Sâm Ngác Linh phÁi theo quy ho¿ch đã đ°ợc ban hành t¿i QuyÁt đßnh sá 269/QĐ-UBND ngày 17/4/2013 của UBND tãnh Kon Tum và quy ho¿ch vùng phát triển Sâm Ngác Linh tãnh Kon Tum giai đo¿n 2012-2020 và tầm nhìn đÁn 2025.

Mô đun Trồng, chăm sóc Sâm Ngọc Linh đ°ợc biên so¿n để giÁng d¿y ch°¢ng trình d¿y nghà đào t¿o th°ãng xuyên cho đái t°ợng hác viên là lao đßng nông thôn, vái nhiÃu đß tuổi, trình đß vn hoá và kinh nghiám sÁn xuất khác nhau. Vì vÁy, nßi dung cần kÁt hợp mßt cách khoa hác giữa viác cung cấp những kiÁn thức lý thuyÁt vái kā nng, thái đß nghà nghiáp. Trong đó, chú tráng ph°¢ng pháp đào t¿o nhằm xây dựng nng lực và các kā nng thực hián công viác của nghà theo ph°¢ng châm đào t¿o dựa trên nng lực thực hián. Mô đun gãm có 4 bài: Bài 1: Giái thiáu và Sâm Ngác Linh Bài 2: Kā thuÁt °¢m giáng Sâm Ngác Linh Bài 3: Trãng và chm sóc Sâm Ngác Linh Bài 4: Thu ho¿ch, bÁo quÁn và chÁ biÁn Sâm Ngác Linh v Tài liáu đ°ợc biên so¿n dựa trên các tài liáu đã đ°ợc công bá của nhiÃu tác giÁ, tuy nhiên trong quá trình biên so¿n không tránh khßi những sai sót, rất mong muán nhÁn đ°ợc sự đóng góp của các nhà khoa hác, các nhà quÁn lý giáo dục và các b¿n đãng nghiáp để ch°¢ng trình hoàn thián h¢n.

Xin chân thành cÁm ¢n! Kon Tum, ngày 29 tháng 9 năm 2022 Tham gia biên so¿n 1. TS Huỳnh Vn Chung 2. ThS Đoàn Vn Quang 3. ThS Ph¿m Thß Thủy 4.

ThS Ngô Thß Hãng Hà 5. ThS Cao Đình HÁi 1 GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN TÊN MÔ ĐUN: TRâNG, CHM SÓC SÂM NGàC LINH THÔNG TIN CHUNG VÀ MÔ ĐUN Mã mô đun: 33190015 Vß trí, tính chất, ý nghĩa và vai trò căa mô đun - Vß trí: Trãng, chm sóc Sâm Ngác Linh là mô đun chuyên ngành đ°ợc bá trí giÁng d¿y trong ch°¢ng trình đào t¿o nghà Trãng, chm sóc Sâm Ngác Linh. - Tính chất: Là mô đun lý thuyÁt kÁt hợp thực hành đ°ợc giÁng d¿y theo ph°¢ng pháp tích hợp. - Ý nghĩa và vai trò của mô đun: Có ý nghĩa và vai trò quan tráng trong viác cung kiÁn thức, kā nng của nghà Trãng, chm sóc Sâm Ngác Linh.

Māc tiêu căa mô đun 1. Và kiÁn thức - Trình bày đ°ợc kiÁn thức c¢ bÁn và đặc điểm, giá trß của Sâm Ngác Linh, điÃu kián để trãng và chm sóc Sâm Ngác Linh. - Nêu đ°ợc các điểm chính quy trình và trãng Sâm Ngác Linh: các ph°¢ng pháp nhân giáng, trãng cây, chm sóc, quÁn lý dßch h¿i, thu ho¿ch, chÁ biÁn và bÁo quÁn. - Trình bày đ°ợc các đặc điểm nhÁn biÁt đ°ợc cây Sâm Ngác Linh.

- Xác đßnh đ°ợc lo¿i sâu, bánh h¿i chính và đ°a ra các bián pháp phòng trừ phù hợp. - VÁn dụng quy trình trãng Sâm Ngác Linh vào mô hình trãng Sâm Ngác Linh t¿i đßa ph°¢ng. VÃ kā nng: - Xây dựng đ°ợc quy trình trãng Sâm Ngác Linh vào mô hình trãng Sâm Ngác Linh t¿i đßa ph°¢ng. - Trình dißn quy trình các b°ác làm đất, lấy mùn núi, quÁn lý dßch h¿i,&Sâm Ngác Linh.

- Thực hián thành th¿o các thao tác thu ho¿ch và bÁo quÁn, sÁn xuất cây 2 giáng sâm Ngác Linh. - Phái hợp lÁp kÁ ho¿ch sÁn xuất để thực hián tổ chức quÁn lý và sÁn xuất kinh doanh Sâm Ngác Linh - Tổ chức đ°ợc trãng, chm sóc sâm Ngác Linh t¿i đßa ph°¢ng. Và nng lực tự chủ và trách nhiám - Có ý thức trách nhiám công dân, đ¿o đức nghà nghiáp, ý thức kÿ luÁt và tác phong công nghiáp. - Có khÁ nng làm viác đßc lÁp, phái hợp làm viác theo nhóm; giÁi quyÁt công viác, vấn đà thông th°ãng.

- H°áng d¿n, giám sát những ng°ãi bÁc thấp h¢n thực hián nhiám vụ xác đßnh; chßu trách nhiám cá nhân đái vái công viác của mình. NÞI DUNG CĂA MÔ ĐUN BÀI 1: GIàI THIàU VÀ SÂM NGàC LINH (Thời gian: 10 giờ) MĀC TIÊU - Trình bày đ°ợc đặc điểm sinh vÁt hác, sinh thái hác và vùng phân bá của cây Sâm Ngác Linh. - NhÁn d¿ng, phân biát đ°ợc đặc điểm sinh vÁt hác vái mßt sá cây khác có hình d¿ng t°¢ng đãng. - Rèn luyán đ°ợc tính cẩn thÁn, ý thức bÁo vá môi tr°ãng và sức khoẻ cßng đãng.

Đặc điểm sinh v¿t hác (1, 2) Cây sâm Ngác Linh (danh pháp hai phần: Panax vietnamensis) là mßt loài cây thußc Há Cuãng cuãng (Araliaceae), là cây thân thÁo sáng lâu nm, cao 40 cm đÁn 100 cm, tho¿t nhìn rất giáng nhân sâm TriÃu Tiên, nh°ng nhìn kā s¿ thấy thân rß có sẹo và các đát nh° đát trúc do thân khí sinh rụng hàng nm để l¿i. 3 Sâm Ngác Linh có d¿ng thân khí sinh thẳng đứng, màu lục hoặc h¢i tím, nhß, có đ°ãng kính thân đß 4-8mm, th°ãng tàn lụi hàng nm tuy thãnh thoÁng cũng tãn t¿i mßt vài thân trong vài nm. Thân rß có đ°ãng kính 1–2 cm, mác bò ngang nh° củ hoàng tinh trên hoặc d°ái mặt đất đß 1–3 cm, mang nhiÃu rß nhánh và củ. Các thân mang lá và t°¢ng ứng vái mỗi thân mang lá là mßt đát dài khoÁng 0,5-0,7 cm, tuy sâm chã có mßt lá duy nhất không rụng suát từ nm thứ 1 đÁn nm thứ 3 và chã từ nm thứ 4 trở đi mái có thêm 2 đÁn 3 lá.

Lá kép vái nm lá chét có hình chân vßt, mác ở đãnhthân, cuáng lá hình trứng ng°ợc, hình mác hoặc bầu dục, mép khía rng c°a, đầu lá nhán, đôi khi có mũi nhán, gác lá hình nêm, lá chét ở giữa lán nhất dài 15 cm, rßng từ 5 đÁn 6 cm. Gân lá hình lông chim, th°ãng có 10 cặp, gân phụ hình m¿ng, phiÁn lá màu xanh lục, mÁnh, dß rách, có nhiÃu lông cứng dài từ 1 đÁn 2 mm, mặt d°ái ít h¢n. Cây mác mầm từ h¿t chã có mßt lá kép vái nm lá chét, nm thứ ba th°ãng có hai lá kép, nm thứ t° có ba lá kép, từ nm thứ nm trở lên đa sá có từ bán đÁn nm lá kép, rất hiÁm gặp cây không có lá kép. Cuáng lá kép dài 6-12mm, mang 5 lá chét, lá chét ở chính giữa lán h¢n cÁ vái đß dài 12–15 cm, rßng 3–4 cm.

Lá chét phiÁn hình bầu dục, mép khía rng c°a, chóp nhán, lá có lông ở cÁ hai mặt. Cây 4-5 nm tuổi có hoa hình tán đ¢n mác d°ái các lá thẳng vái thân, cuáng tán hoa dài 10–20 cm có thể kèm 1-4 tán phụ hay mßt hoa riêng lẻ ở phía d°ái tán chính. Mỗi tán có 60-100 hoa, cuáng hoa ngắn 1-1,5 cm, lá đài, cánh hoa màu vàng nh¿t, nhß, bầu mßt ô vái 1 vòi nhụy. QuÁ mác tÁp trung ở trung tâm của tán lá, dài đß 0,8 cm-1 cm và rßng khoÁng 0,5 cm-0,6 cm, sau hai tháng bắt đầu chuyển từ màu xanh đÁn xanh th¿m, vàng lục, khi chín ngÁ màu đß cam vái mßt chấm đen không đÃu ở đãnh quÁ.

Các kÁt quÁ cho thấy trên cây sâm sáu nm tuổi, tÿ lá quÁ đ¢n (quÁ mßt h¿t) v¿n đ¿t cao nhất (62,30%), tiÁp đÁn là quÁ hai h¿t (37,50%) và rất hiÁm quÁ mang ba h¿t (0,2%). QuÁ có ba h¿t đÃu có có chấm đen ở đãnh (100%) nên khÁ nng mác mầm cao h¢n quÁ mßt h¿t hoặc hai h¿t. Vào đầu tháng 1 hàng nm, sâm xuất hián chãi mái sau mùa ngủ đông, thân khí sinh lán dần lên thành cây sâm tr°ởng thành có 1 tán hoa. Từ tháng 4 đÁn tháng 6, cây nở hoa và kÁt quÁ.

Tháng 7 bắt đầu có quÁ chín và kéo dài đÁn tháng 9.