PHẦN MỞ ĐẦU Chẩn đoán bệnh là thao tác xác định nguyên nhân gây bệnh, mức độ tác động của nguyên nhân gây bệnh với vật nuôi. Thao tác này diễn ra trong suốt quá trình theo dõi điều trị bệnh. Điều trị bệnh là quá trình thực hiện các biện pháp cần thiết nhằm điều chỉnh các rối loạn chức năng sinh lý của cơ thể, phục hồi cơ thể từ trạng thái bệnh trở về trạng thái bình thường. Chẩn đoán và điều trị bệnh là môn học có nội dung cơ bản rất cần thiết của nghề thú y có kiến thức liên quan đến các môn học Sinh lý, giải phẫu động vật, miễn dịch học thú y, dược lý thú y, dinh dưỡng và thức ăn chăn nuôi… Nội dung môn học chẩn đoán và điều trị bệnh phục vụ cho các thao tác thuộc các modun chuyên nghành kỹ thuật nuôi, phòng trị bệnh cho gia súc, gia cầm.
Tài liệu được biên soạn dựa trên khung chương trình môn học “chương trình Cao Đẳng nghề Thú y”, tham khảo các tài liệu chuyên nghành kết hợp kinh nghiệm hành nghề thực tế của các đồng nghiệp, phạm vi sử dụng cho các sinh viên trong nhà trường, rất mong nhận được sự đóng góp của các thầy cô giáo, các bạn đồng nghiệp bổ sung để nội dung tài liệu hoàn thiện hơn Trân trọng cảm ơn ! 1 Bài 1: KHÁM BỆNH, CHẨN ĐOÁN BỆNH 1. Tầm quan trọng của công tác khám bệnh và chẩn đoán bệnh 1. Tầm quan trọng của công tác khám bệnh Khi vật nuôi bị bệnh các biểu hiện của bệnh thể hiện ra bên ngoài. Ban đầu những biểu hiện này mờ nhạt, khó phát hiện, đến giai đoạn bệnh toàn phát biểu hiện của bệnh ngày càng rõ ràng hơn.
Khám bệnh là thao tác đầu tiên của chuỗi nhiệm vụ chẩn đoán, điều trị bệnh cho vật nuôi, nhiệm vụ của công tác khám bệnh là phát hiện bệnh kịp thời ngay từ giai đoạn đầu để có biện pháp xử lý vật nuôi bị bệnh hiệu quả. Đối với nhóm bệnh có biểu hiện bệnh bên ngoài giống nhau, công tác khám bệnh còn có ý nghĩa phân biệt từng trường hợp bệnh lý cụ thể để có biện pháp xử lý vật nuôi bị bệnh chính xác. Thông tin của bệnh thu được thông qua công tác khám bệnh là cơ sở để chẩn đoán bệnh chính xác. Đối với vật nuôi, thao tác khám bệnh gặp nhiều khó khăn do mức độ tiếp xúc giữa kỹ thuật viên và con bệnh bị hạn chế, ngoài ra, thời điểm phát hiện bệnh không chính xác, thao tác khám bệnh bị con vật chống cự theo bản năng hoặc khám bệnh trong điều kiện thiếu trang thiết bị kỹ thuật, tâm lý chủ quan thường thu thập được thông tin bệnh thiếu, đánh giá mức độ bị bệnh không chính xác…sẽ ảnh hưởng đến kết quả chẩn đoán.
Tầm quan trọng của công tác chẩn đoán bệnh Chẩn đoán bệnh là thao tác thu thập, so sánh, đối chiếu các kết quả thu được từ thao tác khám bệnh với các mô tả lý thuyết bệnh nhằm tìm ra, loại bỏ hoặc xâu chuỗi những thông tin để xác định tên bệnh. Ngoài ra chẩn đoán bệnh còn đánh giá tình hình bệnh lý, khả năng điều trị và khai thác sau khi điều trị. Nhiệm vụ của công tác chẩn đoán bệnh là đưa ra một kết luận bệnh cụ thể về tình trạng bệnh lý để lựa chọn phương án phòng bệnh, điều trị bệnh, loại thải bệnh. 2 Kết luận bệnh chính xác góp phần thiết lập phương án phòng trị bệnh kịp thời, hiệu quả.
Kết quả chẩn đoán bệnh chưa chính xác không chỉ làm sai lệch phác đồ điều trị mà còn tạo ra tình trạng bệnh phức tạp thêm, ảnh hưởng xấu đến sức khỏe của vật nuôi bị bệnh, tăng chi phí điều trị. Yêu cầu của công tác khám bệnh 1. Nơi khám bệnh Nơi khám bệnh cần yên tĩnh nhằm tránh các tác động bên ngoài như âm thanh, hình ảnh, khung cảnh xáo động làm xuất hiện thêm những biểu hiện phản ứng khác lạ ngoài triệu chứng của bệnh. Tùy thuộc vào loài vật nuôi, nhóm nuôi mà diện tích nơi khám bệnh khác nhau.
các cá thể khác trong đàn cần cách ly với cá thể bị bệnh. Yên tĩnh là điều kiện cần thiết để người khám bệnh nghe rõ âm thở, tiếng tim, tiếng kêu, rên, tiếng ho, phản ứng bệnh lý trung thực từ bên trong cơ thể đồng thời giảm kích thích với một số loài, giống (đặc biệt là nhóm thú nuôi có nguồn gốc hoang dã). Ánh sáng là điều kiện rất cần thiết để quan sát những biểu hiện triệu chứng bên ngoài như màu sắc của da, niêm mạc, tình trạng xung huyết, xuất huyết, cường độ ánh sáng còn dùng để đo phản xạ của thần kinh, của mắt. Trong thực tế, nơi khám bệnh cho vật nuôi là chuồng nuôi thường ngày, điều kiện khám bệnh không đạt yêu cầu lý tưởng như mô tả lý thuyết và phụ thuộc nhiều vào điều kiện chuồng nuôi và có những đặc điểm sau: Mô hình chuồng nuôi có nhiều cá thể vật nuôi bị bệnh sẽ bị tác động của cá thể khỏe xung quanh, khó thực hiện cách ly vật nuôi bị bệnh.
Chuồng nuôi thấp, che kín, thời điểm khám bệnh ban đêm. ánh sáng bị hạn chế. Diện tích chuồng nuôi chập hẹp, điều kiện vệ sinh chuồng nuôi không sạch, còn chướng ngại vật. là những yếu tố khác cần khắc phục, thích nghi khi khám bệnh.
3 Tuy nhiên khám bệnh ngay tại chuồng nuôi cũng có một số ưu điểm như sau: Khung cảnh bị bệnh, hiện trường nuôi bị bệnh trung thực cung cấp những thông tin dịch tễ bệnh góp phần chẩn đoán. Có nhóm động vật nuôi còn khỏe để đối chứng phân biệt, đánh giá triệu chứng bệnh. Ví dụ: - Mức độ vệ sinh khu vực chuồng nuôi (điều kiện lây bệnh, kế phát bệnh). - Kết cấu chiều cao, mái chuồng nuôi (tiểu khí hậu chuồng nuôi).
- Nền chuồng trơn, thoát nước (bệnh ở móng, khớp.) - Lịch chăm sóc, nuôi dưỡng (lịch cho ăn, uống. với thói quen của vật nuôi, tắm nhiều, ít và bệnh ở lông, da. Phương tiện khám bệnh Phương tiện khám bệnh cho vật nuôi thông thường bao gồm dụng cụ khám bệnh như nhiệt kế, tai nghe, ống cao su, kim chọc thăm dò, đèn soi, búa gõ. và một vài loại máy cầm tay như máy chẩn đoán thai bằng siêu âm, máy đo độ dày mỡ lưng, máy siêu âm dầu dò.ngoài ra các trang thiết bị cố định vật nuôi, bảo hộ an toàn cho người thao tác ngày càng được đầu tư nhiều hơn.
Nhiệt kế Tai nghe Hình 1.1: Dụng cụ khám bệnh Trường hợp cần lấy mẫu cho thao tác chẩn đoán cận lâm sàng còn có thêm các dụng cụ lấy mẫu chứa mẫu và bảo quản mẫu. 4 Bộ dụng cụ cầm cột, dụng cụ đo thân nhiệt, dụng cụ chọc dò, ống thông.là những dụng cụ thường dùng khám bệnh. Ống thụt Kim chọc dò Hình 1.2: Dụng cụ khám bệnh Máy chẩn đoán thai ( đầu dò) Máy siêu âm Hình 1.3: Dụng cụ khám bệnh Chuẩn bị đầy đủ bộ dụng cụ khám bệnh cần thiết, thử hoạt động của chúng trước khi khám bệnh sẽ đảm bảo cho thao tác khám bệnh theo đúng kế hoạch, kết quả khám bệnh thu được chính xác, kịp thời đặc biệt là trường hợp vật bệnh phải cố định hoặc cần nhiều người đè, giữ, vật bệnh có phản ứng quyết liệt. Trong thực tế, một số máy móc phục vụ cho thao tác khám bệnh cho vật nuôi như máy siêu âm, máy chẩn đoán thai sớm.chưa phát huy được hiệu quả do quy mô chăn nuôi nhỏ, phân tán, điều kiện thực hiện khác biệt, thời gian thực hiện khám bệnh chưa chính xác.
Thầy thuốc Tình trạng sức khỏe, kinh nghiệm nghề nghiệp của người khám bệnh là yếu tố quan trọng chi phối kết quả khám bệnh, đặc biệt trong những điều kiện hiện trường khám bệnh khó khăn có tính đặc thù của các mô hình chăn nuôi. Kiến thức nghề nghiệp và thói quen nghề nghiệp là điều kiện để khám bệnh kỹ lưỡng, nhạy với các biểu hiện bệnh, không bỏ sót chứng cứ, phát hiện kịp thời biểu hiện bệnh khác thường ở nhiều mức độ khác nhau. Trong thực tế, kỹ thuật viên thú y khám bệnh và chẩn đoán bệnh cho vật nuôi làm việc độc lập, kết luận bệnh là nhận định chủ quan của người thao tác. Kết quả khám bệnh, điều trị bệnh dễ bị ảnh hưởng của người khác tác động trong suốt quá trình theo dõi, điều trị bệnh.
Kết luận bệnh thận trọng, khách quan là phải hoàn toàn dựa vào biểu hiện triệu chứng bệnh quan sát thấy được, đo đếm được, định lượng được trực tiếp, các thông tin về điều tra so sánh, được phản ánh, kinh nghiệm chỉ có tác dụng tham khảo. Không kết luận vội vàng khi điều kiện chẩn đoán và điều trị bệnh còn hạn chế, phạm vi hẹp, số lượng còn ít. Vật nuôi bị bệnh Vật nuôi bị bệnh là đối tượng chính được khám bệnh, chẩn đoán chúng có những đặc điểm sau: Trong mỗi hoàn cảnh nuôi khác nhau vật nuôi có sức khỏe, thói quen, tập tính khác nhau, sự khác biệt này thể hiện ngay cả trong khi bị bệnh. Thời gian vật nuôi đã bị bệnh, tác động của kỹ thuật điều trị trước thời điểm khám bệnh tác động đến kết quả khám bệnh, cần xác định rõ những thông tin này.
Tính đặc trưng chung của giống, loài. Có những bệnh, nhóm bệnh chỉ xảy ra trên một số loài, giống nhất định mà không gây ra được trên loài khác khác, có những bệnh lây chung giữa một số loài. 6 Tính đặc thù của cá thể: thường thấy hơn do sức khỏe khác nhau ở giai đoạn khác nhau, điều kiện sống khác nhau. Có khi cùng một bệnh nhưng mức độ biểu hiện triệu chứng bệnh trên cá thể khác nhau sẽ khác nhau.
Cá thể vật nuôi bị bệnh đặt giữa nhiều cá thể khác trong đàn sẽ có nhiều thông tin để so sánh tình trạng bệnh lý giữa cá thể khỏe và cá thể bệnh. Trường hợp tách rời cá thể bệnh với con khỏe trong đàn thiếu cơ sở đối chiếu so sánh bệnh. Nội dung khám bệnh 2. Khám tổng thể (toàn thân) Khám tổng thể (toàn thân) để thu thập tình trạng rối loạn toàn thân dựa vào mối liên hệ hoạt động chức năng giữa các cơ quan trong cơ thể.
Khám tổng thể (toàn thân) bao gồm các thao tác xác định tình trạng thay đổi của tất cả các cơ quan chức năng, sau đó liên kết chúng lại với nhau theo cơ chế hoạt động sinh lý của cơ thể Tổng hợp nhiều triệu chứng bệnh, chọn lọc, loại bỏ những nhóm triệu chứng bệnh phù hợp có liên quan là hệ quả của nhau, xác định cơ quan bị rối loạn chủ yếu.