CHƯƠNG I: ĐẠI CƯƠNG CHĂM SÓC NGƯỜI BỆNH TÂM THẦN BÀI 1. ĐẠI CƯƠNG VỀ TÂM THẦN HỌC MỤC TIÊU 1. Trình bày được một số khái niệm cơ bản trong tâm thần học 2. Trình bày được nội dung và đối tượng nghiên cứu của tâm thần học 3.
Phân biệt được sự khác nhau giữa bệnh thần kinh và bệnh tâm thần 4. Trình bày được nguyên nhân của các bệnh tâm thần 5. Trình bày được các triệu chứng thường gặp của các bệnh tâm thần 6. Trình bày được vai trò của điều dưỡng trong chăm sóc sức khỏe tâm thần.
Trình bày được một số vấn đề về đạo đức trong chăm sóc người bệnh tâm thần NỘI DUNG 1. Một số khái niệm trong tâm thần học Tâm thần học (Psychiatry) là một bộ môn trong Y học có nhiệm vụ nghiên cứu các biểu hiện lâm sàng, bệnh nguyên, bệnh sinh cách phòng và chữa các bệnh tâm thần. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), rối loạn tâm thần được định nghĩa là “sự kết hợp của những bất thường trong suy nghĩ, quan niệm, cảm xúc, hành vi và mối quan hệ với người khác” Hiệp hội tâm thần học Mỹ (American Psychiatric Association, APA 2000) đã định nghĩa: “Bệnh tâm thần (rối loạn tâm thần) là một hội chứng về hành vi hoặc về tâm lý xã hội đáng kể trên lâm sàng xuất hiện trên một cá nhân, có liên quan tới những căng thẳng hiện tại ( ví dụ triệu chứng đau đớn) hoặc liên quan tới rối loạn chức năng hiện tại ( ví dụ: giảm khả năng trong một hoặc nhiều lĩnh vực quan trọng của cuộc sống) hoặc liên quan tới việc tăng đáng kể các nguy cơ tử vong, đau đớn, loạn hoạt năng hoặc mất sự tự do”. Định nghĩa về sức khỏe của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO): “Sức khỏe không chỉ là trạng thái không bệnh, không có tật chứng mà còn là trạng thái hoàn toàn thoải mái về các mặt cơ thể, tâm thần và xã hội”.
Từ định nghĩa sức khỏe trên ta có thể tách ra định nghĩa về sức khỏe tâm thần: “Sức khỏe tâm thần là trạng thái không chỉ không có các rối loạn và dị tật tâm thần mà còn là trạng thái tâm thần hoàn toàn thoải mái”. Nội dung của tâm thần học Trên thế giới, ở nhiều nước bệnh tâm thần gặp nhiều trong lĩnh vực sức khỏe do nhiều yếu tố như kinh tế, xã hội, già hóa dân số nên số giường bệnh cần nhiều hơn có thể chiếm trên 50% trong tổng số giường bệnh. Ở Việt Nam môn học Tâm thần được thành lập từ năm 1957 cùng với 1 môn Thần kinh học, đến năm 1969 được tách ra thành một bộ môn độc lập. Tâm thần học được chia làm hai phần : Tâm thần học cơ sở: đi sâu vào nghiên cứu các quy luật biểu hiện và phát triển của các triệu chứng, hội chứng rối loạn tâm thần, bản chất của các quá trình tâm thần bệnh lý, các vấn đề về bệnh nguyên, bệnh sinh, nguyên tắc phân loại bệnh, nguyên tắc khám và theo dõi bệnh tâm thần.
Tâm thần bệnh học: đi sâu nghiên cứu riêng từng loại bệnh tâm thần khác nhau, mỗi bệnh tâm thần có những đặc điểm riêng, cách khởi bệnh, nguyên nhân và triệu chứng lâm sàng khác nhau. Như tâm thần học ở trẻ em, ở người già, giám định pháp y tâm thần, dịch tễ học tâm thần, tâm thần học xã hội, tâm thần dược lý, sinh hoá tâm thần… 3. Đối tượng nghiên cứu của tâm thần học Bản chất của hoạt động tâm thần là một hoạt động phản ánh thực tại khách quan vào trong chủ quan mỗi người, thông qua não bộ là tổ chức cao nhất trong quá trình tiến hoá của vật chất. Đối tượng nghiên cứu của tâm thần học là các bệnh tâm thần, bệnh tâm thần do nhiều căn nguyên gây ra nhưng cuối cùng đều làm hoạt động của não bộ bị rối loạn, làm cho các hoạt động nhận cảm về cảm giác, tri giác, tư duy, ý thức… bị sai lệch, từ đó làm cho người bệnh có những ý nghĩ, cảm xúc, hành vi, tác phong, tư duy lệch lạc, không phù hợp với thực tại và người bệnh tách biệt với môi trường xung quanh.
Có những bệnh tâm thần nặng như các bệnh loạn thần, quá trình phản ánh thực tại sai lệch trầm trọng, hành vi, tác phong bị rối loạn nhiều. Nhưng cũng có nhiều bệnh tâm thần nhẹ như các bệnh tâm căn, nhân cách bệnh, tuy quá trình phản ánh thực tại cũng như hành vi tác phong ít rối loạn, người bệnh vẫn có thể sinh hoạt, lao động, học tập được tuy nhiên có giảm sút hơn bình thường. Bệnh tâm thần gồm các loại: • Bệnh loạn tâm thần: tâm thần phân liệt, loạn thần tuổi già. • Các bệnh tâm căn: rối loạn phân ly (Hysteria), tâm căn suy nhược.
• Các bệnh về nhân cách • Các trạng thái chậm phát triển tâm thần Người bệnh tâm thần ở trạng thái kích động có thể có những hành vi gây rối loạn trật tự nơi công cộng, đôi khi có những hành động nguy hiểm như đốt nhà, gây gổ với người khác. Một số bệnh tâm thần nếu không được điều trị kịp thời và đúng, làm cho người bệnh có thể dẫn tới trạng thái sa sút về trí tuệ và sẽ là gánh nặng cho gia đình và xã hội. Liên quan giữa tâm thần học với các ngành khoa học khác Bệnh tâm thần là lĩnh vực nghiên cứu khó khăn, phức tạp vào hàng đầu trong y học, nó đòi hỏi phải áp dụng nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội vào 2 nghiên cứu vì thế nó liên quan với rất nhiều các ngành khoa học khác như toán học, xã hội học, tâm lý học, pháp luật, di truyền học, triết học. Trong y học nó liên quan tới tất các các chuyên khoa đặc biệt là một số chuyên khoa như thần kinh, nội khoa, nội tiết, sinh hoá, giải phẫu… 4.
Liên quan với bệnh lý các khoa lâm sàng: Với thần kinh học: Trong thực tế, một số bệnh thần kinh có tổn thương tại não bộ ít nhiều đều có những thay đổi về cảm xúc, ý thức, trí nhớ là do tổn thương những vùng chức năng về tâm thần. Ngược lại những bệnh tâm thần nội sinh như tâm thần phân liệt người ta cũng thấy những biến đổi về trương lực cơ, phản xạ da, phản xạ đồng tử. Ngày nay người ta còn thấy những biến đổi cụ thể trên hình ảnh chụp cộng hưởng từ hoặc các phương pháp thăm dò hiện đại khác ở những người mắc bệnh tâm thần. Với nội khoa và chuyên khoa lâm sàng khác: bệnh tâm thần là một bệnh toàn thân, mỗi bệnh tật trên cơ thể đều có thể gây rối loạn tâm thần.
Trong đó chúng ta cần chú ý nhiều đến các bệnh tim mạch, nội tiết… thường gây ra những bệnh cảnh rối loạn tâm thần đa dạng, phức tạp. Liên quan với khoa cận lâm sàng Với hoá sinh y học: ngày nay người ta đã chứng minh được rằng các hoạt động tâm thần bình thường như cảm xúc, trí nhớ, tri giác… cũng như các hội chứng tâm thần như trầm cảm, loạn cảm, căng trương lực… đều xuất hiện trên cơ sở những biến đổi sinh hoá của các tế bào trong não bộ. Những chất được nhắc đến như các axít amin, catecholamin, serotonin, dopamin, GABA… Với giải phẫu bệnh: trước đây cho rằng bệnh tâm thần là những bệnh không có tổn thương về mặt hình thái của hệ thần kinh, chỉ tồn tại trên những kính hiển vi thông thường. Ngày nay với kính hiển vi điện tử, nhiều tác giả trên thế giới đang nghiên cứu những biến đổi vi thể của hệ thần kinh, kể cả trong các bệnh tâm thần được coi là nội sinh, ví dụ như bệnh Tâm thần phân liệt trước đây chưa hiểu được nhiều về nguyên nhân, nhưng gần đây qua nghiên cứu về gen người ta thấy có những bất thường trong một số gen… Với miễn dịch học: cơ chế tự miễn dịch đang được dùng để giải thích một số bệnh khác nhau, trong đó có các bệnh tâm thần.
Nhiều công trình nghiên cứu đang mở những hướng mới trong nghiên cứu nguyên nhân miễn dịch của các bệnh tâm thần. Với di truyền học: ngày nay di truyền học hiện đại đang đi sâu nghiên cứu vào lĩnh vực tâm thần học, căn nguyên của một số bệnh tâm thần đang được nghiên cứu nhất là những trường hợp trí tuệ thiểu năng do rối loạn thể nhiễm sắc. Yếu tố di truyền đang được nghiên cứu rộng rãi trong tâm thần học. Với điện sinh lý và sinh lý thần kinh cao cấp: sinh lý thần kinh cao cấp đã có nhiều đóng góp cho khoa học về các bệnh tâm thần, hiện nay môn điện sinh 3 lý thần kinh đang không ngừng bổ xung những kiến thức mới như sự phát triển của khoa học trong lĩnh vực điện não cho phép nghiên cứu được các vùng chức năng của não bộ.
Liên quan với các môn khoa học xã hội Có thể thấy rằng sự liên quan giữa các ngành khoa học tự nhiên và khoa học xã hội được thể hiện rõ nhất trong tâm thần học. Là lĩnh vực nghiên cứu giữa các quan điểm, các thuyết về bản chất của hoạt động tâm thần lúc bình thường và khi bị rối loạn. Mối liên quan được thể hiện rõ trong các ngành như triết học, tâm lý, giáo dục, pháp lý… Với triết học: Những vấn đề trong tâm thần học, bản chất của tâm thần, mối liên quan giữa tâm thần và cơ thể, môi trường sống, giữa ý thức và vô thức, giữa hoạt động có ý chí và bản năng… Với tâm lý học: tâm lý học đại cương và tâm lý học y học là cơ sở chủ yếu của tâm thần học, các nghiệm pháp tâm lý có tác dụng lớn trong chẩn đoán các bệnh tâm thần. Với giáo dục học: giáo dục là một trong những biện pháp chữa bệnh tâm thần quan trọng ở các bệnh viện, người thày thuốc cần nắm vững về giáo dục học để uốn nắn lại các em bé bị rối loạn nhân cách, rối loạn tác phong, dạy chữ cho các trường hợp thiểu năng trí tuệ… Với pháp lý: khi người bệnh tâm thần có hành vi xâm phạm vào tài sản, tính mạng của người khác thì cùng với ngành pháp luật người thày thuốc tâm thần phải giám định về mặt pháp lý, đưa ra những nhận định khách quan nhất về bệnh tật giúp cho những nhà nghiên cứu về pháp luật có căn cứ để xem người đó có bệnh tâm thần hay không và những tội lỗi mà họ gây ra có phải là do khi đó bản thân họ không làm chủ được ý nghĩ và hành vi của mình hay không và có phải chịu trách nhiệm về các hành vi đó hay không, ở mức độ nào… 5.