ỦY BAN NHÂN DÂN THÀNH PHỐ HÀ NỘI TRƯỜNG CAO ĐẢNG Y TẾ HÀ NỘI Giáo trình CHĂM SÓC SỨC KHỎE PHỤ NỬ, BÀ MẸ VÀ GIA ĐÌNH Tài liệu giảng dạy dành cho Cao đẳng ngành Điều dưỡng Bộ môn: Điều dưỡng Sản phụ khoa HÀ NỘI, 2021 GIÁO TRÌNH CHĂM SÓC SỨC KHỎE PHỤ NỮ, BÀ MẸ VÀ GIA ĐÌNH 1 LỜI NÓI ĐÀU Việc hoàn thiện một tài liệu cho sinh viên để đáp ứng chương trình của cơ quan chủ quản là cần thiết của Trường Cao đẳng Y tế Hà Nội và Bộ môn Điều dưỡng sản phụ khoa. Môn học “Chăm sóc sức khỏe phụ nữ, bà mẹ và gia đình” là môn học chuyên ngành bắt buộc trong chương trình đào tạo Cao đẳng điều dường. Tài liệu gồm 5 nội dung cơ bản trong chăm sóc phụ nữ ở các thời kỳ đó là: (1) Chăm sóc sức khỏe phụ nữ (2) Chăm sóc thai nghén (3) Chăm sóc chuyển dạ (4) Chăm sóc sau đẻ (5) Ke hoạch hóa gia đình. Với cách tiếp cận lấy phụ nữ và gia đình họ làm trung tâm chăm sóc, yêu cầu người học khi ra trường không chỉ chăm sóc sức khỏe phụ nữ mà còn chăm sóc cả gia đình của họ và mong muốn người phụ nữ có môi trường gia đình, xã hội thuận lợi nhất để phát triển và chăm sóc con cái của họ.
Đây là cách tiếp cận rất nhân văn và cũng khá mới so với cách nhìn truyền thống. Vì vậy tài liệu phải đáp ứng yêu cầu cung cấp đủ kiến thức cơ bản nhất, phù hợp cho đối tượng Điều dường đa khoa. Mặc dù nhóm biên soạn đã cố gắng rất nhiều nhưng có thể chưa thực sự đáp ứng được mong mỏi của các độc giả và các em sinh viên. Rất mong nhận được sự đóng góp để chúng tôi hoàn chỉnh tài liệu.
Trân trọng! Chủ biên Phạm Thúy Quỳnh 2 Tham gia biên soạn Chủ biên: Ths. Phạm Thúy Quỳnh Đồng chủ biên: Ths. Bùi Thị Phương Thành viên tham gia: Ts. Nguyễn Thanh Phong Ths.
Lê Tùng Lâm Ths. Phạm Thị Kim Hoàn Ths. Mã Thị Hồng Liên Bs. Trần Mai Huyên 3 Bài 1: CHÀM SÓC sức KHỎE PHỤ NỮ Thời gian: 05 tiết MỤC TIÊU HỌC TẬP Kiến thức: 1.
Trình bày được đặc điểm sinh lý sinh dục nữ. Giải thích được nguyên nhân, triệu chứng của một số hình thái viêm nhiễm sinh dục; rối loạn kinh nguyệt và ra máu âm đạo bất thường. Phân tích được nguyên nhân, triệu chứng của một số khối u sinh dục và u vú. Giao tiếp, tư vấn hiệu quả với khách hàng và các nhân viên y tế khác.
Lập được kế hoạch chăm sóc cho người phụ nữ bị một số bệnh phụ khoa: viêm nhiễm sinh dục; rối loạn kinh nguyệt và ra máu âm đạo bất thường; khối u sinh dục và u vú trên tình huống lâm sàng. Năng lực tự chủ và trách nhiệm: 6. Thể hiện được sự tôn trọng, quan tâm đến các mong muốn và lòng tin của người phụ nữ trong việc chăm sóc. Sinh lý sinh dục nữ 1.
Buồng trúng Là tuyến vừa nội tiết, vừa ngoại tiết thuộc cơ quan sinh dục nữ. Buồng trứng tương ứng với tinh hoàn của cơ quan sinh dục nam. Tuy nhiên nếu tinh hoàn nằm ở ngoài cơ thể thì buồng trứng nằm trong tiểu khung. Có 2 buồng trứng nằm cạnh 2 vòi trứng ở 2 bên của tử cung.
Bình thường kích thước buồng trứng tương ứng khoảng ngón tay cái. Buồng trứng thay đổi cả hình thể và kích thước theo tuổi của người phụ nữ. Trong độ tuổi sinh đẻ, buồng trúng to hon, có nhiều nang noãn và phóng noãn hàng tháng tạo ra chu kì kinh nguyệt. Khi bé chưa dậy thì, buồng trúng nhỏ, chứa nhiều nang noãn nhỏ và khi đã mãn kinh buồng trúng không còn nang noãn, tổ chức có màu xơ trắng.
Buồng trứng có 2 chức năng chính là nội tiết và ngoại tiết. Chức năng nội tiêt Buồng trúng tiết ra 2 nội tiết chính là Estrogen và Progesteron. 4 - Estrogen của buồng trứng chủ yếu do các tế bào hạt của nang noãn tiết ra dưới tác động của FSH của tuyến yên.Chức năng chính của Estrogen: + Là nội tiết tố chính gây tăng trưởng niêm mạc tử cung; giúp biệt hóa, phát triển cơ quan và đặc điểm sinh dục phụ thứ phát như quy định cách mọc lông mu, phát triển vú, giọng nói, khung xương chậu. ; góp phần điều hòa hoạt động của trục Dưới đồi - Tuyến Yên - Buồng trứng.
+ Ngoài ra Estrogen còn có tác động lên các cơ quan khác như làm tăng kích thước các cơ quan sinh dục, làm ẩm âm đạo, tăng chất nhày cổ tử cung, giúp xương phát triển và chắc khỏe, giúp chuyển hóa mỡ,. + Phối họp Progesteron giúp niêm mạc tử chế tiết tạo điều kiện thuận lợi cho trứng làm tồ sau thụ thai. Giúp thai phát triển và trưởng thành. + Progesteron do hoàng thể tiết ra dưới tác động của LH của tuyến yên.
Chức năng chính: Làm niêm mạc tử cung chế tiết trong nửa 2 của vòng kinh, tạo điều kiện thuận lợi cho trứng làm tổ. + Chức năng khác: Phát triển và biệt hóa tuyến vú. Cùng một số nội tiết tố khác ức chế tiết sữa. Tham gia vào quá trình điều hòa hoạt động trục Dưới đồi - Tuyến yên - Buồng trứng.
+ Có tác dụng đối kháng với Estrogen trên niêm mạc tử cung. Phối họp cùng Estrogen phát triển, duy trì sự phát triển của thai. Tăng nguy cơ sảy thai nếu thiếu trong trường họp suy sớm hoàng thể của buồng trứng. Chức năng ngoại tiêt Từ khi dậy thì, buồng trứng bắt đầu hoạt động.
Mồi tháng thông thường phóng ra một noãn. Đôi khi có ngoại lệ có thể phóng 2 hoặc nhiều hon gây ra đa thai nếu noãn được thụ tinh hoặc không phóng noãn. Chức năng này kết thúc khi mãn kinh. Chu kỳ kinh nguyệt và hoạt động của buồng trứng - Kinh nguyệt là sự chảy máu có chu kỳ của tử cung đi đôi với sự rụng niêm mạc tử cung và chủ yếu là sự giảm Estrogen và Progesteron trong máu, nhung vai trò của Estrogen là quyết định.
- Đặc tính của kinh nguyệt: theo qui ước chung, chu kỳ kinh nguyệt được tính tù- ngày đầu tiên hành kinh (là ngày thứ nhất của chu kỳ kinh nguyệt) đến ngày trước khi có kinh lần sau (ngày kết thúc của chu kỳ kinh nguyệt). Nhung trên thực tế, để dễ 5 hiểu người ta thường tính chu kỳ kinh nguyệt từ ngày bắt đầu hành kinh lần này đến ngày bắt đầu có kinh lần sau. - Máu kinh nguyệt là máu không đông, kinh nguyệt có máu đông gặp trong trường họp băng kinh. - Lượng máu kinh khoảng 40 - lOOml.
- Chu kỳ kinh nguyệt thưòng gặp là 28 - 30 ngày có thể có nhũng chu kỳ kinh nguyệt dài hon 35 -40 ngày hoặc ngắn hon 20 - 25 ngày. - Đặc điểm ra máu kinh nguyệt: ngày đầu, ngày cuối ra ít nhũng ngày giữa ra nhiều. - Một chu kỳ kinh nguyệt là kết quả của một chu kỳ hoạt động của buồng trúng, chu kỳ hoạt động này được chia làm bốn thời kỳ. Neu lấy chu kỳ kinh nguyệt là 28 ngày, thì 4 thời kỳ đó là: 1.
Thời kỳ bong niêm mạc tử cung Từ ngày thứ 1 đến hết 3-4 ngày đầu của chu kỳ kinh nguyệt, niêm mạc tử cung bong ra gây chảy máu (thực chất đây là kết quả của chu kỳ kinh nguyệt trước). HORMON HƯỚNG SINH DỤC HORMON SINH DUC NỮ CHU KỲ BUổNG TRƯNG NỌl MAC TỬ CUNG o 4 8 12 16 20 24 28 Hình 1. Nhũng thay đổi trong chu kỳ kinh nguyệt (https://thuocchuabenh.vn/benh-san-khoa/chu-ky-kinh-nguyet-la-gi. Thời kỳ phát triển của noãn bào thành nang De Graaf Bắt đầu từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 14 của chu kỳ kinh nguyệt, dưới ảnh hưỏng của kích dục to FSH của thùy trước tuyến yên, một noãn bào của buồng trúng phát triển thành nang De Graaf.
Nang này càng lón càng tiết ra nhiều estrogen. Dưới tác dụng của estrogen, tế bào niêm mạc tử cung tăng sinh, dày lên nhưng không chế tiết 6 1. Thời kỳ phóng noãn (rụng trứng) Vào khoảng ngày thứ 14 của chu kỳ kinh nguyệt, nang De Graaf chín, bài tiết estrogen ngày càng nhiều và đạt mức tối đa, làm cho thùy trước tuyến yên ngừng bài tiết FSH, đồng thời bài tiết ra LH làm nang De Graaf vỡ ra, tiểu noãn được giải phóng và đi vào ống dẫn trứng, nếu không gặp tinh trùng để thụ tinh, noãn tự tiêu hủy. Thời kỳ hoàng thê Phần còn lại ở buồng trứng sau khi phóng noãn có màu vàng nên gọi là hoàng thể.
Dưới tác dụng của LH hoàng thể chế tiết ra progesterol và estrogen. Tại tử cung dưới tác dụng của progesterol niêm mạc tử cung dày lên, động mạch và các tuyến phát triển và chế tiết, tạo điều kiện để trứng thụ tinh về làm tổ. Vì vậy niêm mạc tử cung ở giai đoạn này còn gọi là niêm mạc hoài thai. Thường có hai khả năng: Nếu có thụ thai, hoàng thể phát triển và tồn tại 2,5tháng tiếp tục tiết ra progesterol giúp trứng làm tổ ở tử cung được tốt, nên được gọi là hoàng thể thai nghén.
Nếu không thụ thai, hoàng thể sẽ thoái hóa, nên gọi là hoàng thể kinh nguyệt. Đen ngày thứ 26 của chu kỳ kinh nguyệt nồng độ progesterol và estrogen trong máu giảm đột ngột, làm cho các mạch máu dưới niêm mạc tử cung xoắn lại gây chảy máu, niêm mạc tử cung bị hoại tử bong ra từng mảng nhỏ chảy ra ngoài tạo nên kinh nguyệt. Khi nồng độ progesterol và estrogen giảm theo cơ chế hồi tác FSH của thùy trước tuyến yên được giải phóng, tác động lên buồng trứng kích thích noãn bào phát triển và một chu kỳ kinh nguyệt mới lại bắt đầu. Trong mồi chu kỳ kinh nguyệt, thời kỳ hoàng thể thường là cố định 14 ngày.
Như vậy chu kỳ kinh nguyệt dài hay ngắn là tùy thuộc vào thời kỳ phát triển dài hay ngắn. Trên thực tế người ta thường chia một chu kỳ kinh nguyệt thành 2 thời kỳ (giai đoạn): trước phóng noãn gọi là thời kỳ phát triển và sau phóng noãn gọi là thời kỳ chế tiết. Neu chu kỳ kinh nguyệt không có phóng noãn là chu kỳ kinh nguyệt chỉ có một giai đoạn. Những thay đổi trong chu kỳ kinh nguyệt Do nội tiết tố thay đổi liên tục trong một chu kì nên có nhiều thay đổi diễn ra trong cơ thể người phụ nừ mà họ có thể cảm nhận được.
Còn chúng ta có thể ứng dụng các tính chất này để theo dõi, chẩn đoán và chăm sóc điều trị. Một sô thay đôi trong vòng kinh của phụ nữ: 1 - Trong giai đoạn trước phóng noãn: do có sự tăng dần của Estrogen nên người phụ nữ thấy âm đạo ẩm ưót tăng dần cho đến ngày phóng noãn.