Sản phụ khoa Y học cổ truyền: Tài liệu của TS. Lê Thị Hiền - ĐH Y Hà Nội

Chuyên khảo y tế phân tích Sản phụ khoa y học cổ truyền, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo., phục vụ nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

• Tác giả: Tran Thuy
• Người hướng dẫn: Ts. Le Thi Hien
• Trường học: Trường Đại Học Y Hà Nội
• Chuyên ngành: Y Học Cổ Truyền
• Đề tài: Sản Phụ Khoa Y Học Cổ Truyền
• Loại tài liệu: Sách
• Năm xuất bản: 2002
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. PHẦN THỨ NHẤT: THỪA KẾ
• 1.1. A. TOẠ THẢO LƯƠNG MÔ
• 1.1.1. MƯỜI ĐIỀU KHUYÊN DẠY KHI SINH ĐẺ
• 1.1.2. BẢY NGUYÊN NHÂN KHÓ ĐẺ
• 1.1.3. BA PHÉP CHỮA CHỦ YẾU
• 1.1.4. BỐN PHƯƠNG THUỐC DÙNG KHI SẮP ĐẺ
• 1.1.5. BẢY PHƯƠNG KHI Ở CỬ
• 1.1.6. MỘT SỐ PHƯƠNG THUỐC GIỤC ĐẺ
• 1.1.7. MỘT SỐ ĐƠN THUỐC ĐẺ ĐƠN GIẢN
• 1.1.8. MỘT SỐ PHƯƠNG CHỮA SÓT RAU
• 1.1.9. MẤY KINH NGHIỆM ĐIỀU TRỊ SAU KHI ĐẺ
• 1.2. B. PHỤ ĐẠO XÁN NHIÊN
• 1.2.1. TỔNG LUẬN VỀ KINH NGUYỆT
• 1.2.2. CÁCH CHỮA RỐI LOẠN KINH NGUYỆT
• 1.2.2.1. Thống kinh
• 1.2.2.2. Huyết khô và huyết cách (trở)
• 1.2.2.3. Khí vượng huyết khô
• 2. PHẦN THỨ HAI: HỆ THỐNG HOÁ ĐẶC ĐIỂM VỀ LÝ LUẬN VÀ LÂM SÀNG SẢN PHỤ KHOA

Tóm tắt

I. Khám Phá Sản Phụ Khoa Y Học Cổ Truyền Di Sản Vượt Thời Gian

Sản phụ khoa y học cổ truyền là một lĩnh vực chuyên sâu, kế thừa tinh hoa từ các bậc danh y, đặc biệt là Hải Thượng Lãn Ông. Các trước tác như 'Toạ thảo lương mô' và 'Phụ đạo xán nhiên' đã đặt nền móng vững chắc cho việc chẩn đoán và điều trị các bệnh lý của phụ nữ. Quan điểm của y học cổ truyền coi cơ thể là một thể thống nhất, trong đó khí huyết và tạng phủ có mối liên hệ mật thiết. Đối với nữ giới, sinh lý đặc thù liên quan đến 'kinh, đới, thai, sản' (kinh nguyệt, khí hư, thai nghén, sinh đẻ) là trọng tâm. Nền tảng của sản phụ khoa y học cổ truyền dựa trên học thuyết Âm Dương, Ngũ Hành để lý giải sự vận hành của cơ thể. Phụ nữ thuộc về phần Âm, lấy Huyết làm gốc. Mạch Nhâm (chủ về bào thai) và mạch Xung (bể chứa của huyết) là hai mạch quan trọng nhất chi phối toàn bộ hoạt động sinh lý và sinh sản. Sự thông suốt và đầy đủ của hai mạch này quyết định đến chu kỳ kinh nguyệt, khả năng thụ thai và sức khỏe trong suốt thai kỳ. Hải Thượng Lãn Ông đã chỉ rõ: "Nữ chủ về huyết... âm đạo thương hư". Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc dưỡng huyết trong mọi phương pháp điều trị. Các tạng phủ như Can (tàng huyết, điều tiết lượng huyết), Tỳ (sinh huyết, thống nhiếp huyết) và Thận (chủ về sinh sản, chứa tinh) đóng vai trò cốt lõi. Bất kỳ sự mất cân bằng nào ở các tạng này đều có thể dẫn đến bệnh lý phụ khoa. Việc chẩn đoán không chỉ dựa vào triệu chứng mà còn thông qua tứ chẩn (vọng, văn, vấn, thiết) để tìm ra gốc rễ của bệnh, từ đó đưa ra phác đồ điều trị toàn diện, không chỉ chữa triệu chứng mà còn bồi bổ cơ thể.

1.1. Y lý cơ bản về sinh lý nữ giới theo y học phương Đông

Theo y lý cổ truyền, cơ thể nữ giới có những đặc điểm sinh lý riêng biệt. Phụ nữ thuộc quẻ Khôn, chủ về Âm, lấy huyết làm gốc. Chu kỳ sinh lý được quy định bởi 'thiên quý', một dạng vật chất tinh vi do Thận tinh hóa sinh. Sách 'Phụ đạo xán nhiên' ghi rõ, nữ giới 14 tuổi (2x7) thì thiên quý đến, mạch Nhâm thông, mạch Xung thịnh, kinh nguyệt bắt đầu xuất hiện. Đến 49 tuổi (7x7), thiên quý cạn kiệt, hai mạch Xung và Nhâm suy yếu, kinh nguyệt dứt, không còn khả năng sinh sản. Điều này cho thấy Thận khí đóng vai trò tiên quyết. Huyết trong cơ thể có nguồn gốc từ tinh hoa đồ ăn uống, được Tỳ Vị vận hóa, qua Tâm Phế mà biến thành sắc đỏ, dồn vào hai mạch Xung, Nhâm để tạo thành kinh nguyệt. Khi có thai, huyết chuyển sang nuôi dưỡng thai nhi. Sau khi sinh, huyết lại hóa thành sữa. Do đó, việc điều trị trong sản phụ khoa y học cổ truyền luôn chú trọng đến việc điều hòa các tạng phủ Can, Tỳ, Thận để đảm bảo khí huyết sung túc.

1.2. Vai trò của Khí Huyết và tạng phủ trong sản phụ khoa

Khí và Huyết là hai yếu tố vật chất cơ bản duy trì sự sống. Khí là soái của huyết, có tác dụng thúc đẩy huyết vận hành. Huyết là mẹ của khí, mang dưỡng chất đi nuôi cơ thể. Trong sản phụ khoa, mối quan hệ này càng trở nên quan trọng. Khí huyết đầy đủ, lưu thông tốt thì kinh nguyệt đều đặn, dễ thụ thai, thai kỳ khỏe mạnh. Ngược lại, khí hư gây huyết ứ, khí trệ gây đau bụng kinh, huyết hư gây kinh ít, bế kinh. Ba tạng phủ liên quan trực tiếp là Can, Tỳ, Thận. Can tàng huyết, điều tiết lưu lượng máu. Can khí uất kết dễ gây rối loạn kinh nguyệt. Tỳ chủ vận hóa, sinh huyết và thống nhiếp huyết, không cho huyết đi sai đường. Tỳ hư có thể gây băng huyết, rong kinh. Thận tàng tinh, chủ sinh dục, là gốc của 'thiên quý'. Thận hư là nguyên nhân gốc rễ của nhiều bệnh lý phụ khoa như kinh nguyệt không đều, khó thụ thai, động thai.

II. Rối Loạn Kinh Nguyệt và Đới Hạ Góc Nhìn Từ Y Học Cổ Truyền

Rối loạn kinh nguyệt là một trong những vấn đề phổ biến nhất trong sản phụ khoa y học cổ truyền. Các biểu hiện đa dạng như thống kinh (đau bụng kinh), kinh đến sớm, kinh đến muộn, băng huyết (ra máu ồ ạt) và rong huyết (ra máu rỉ rả kéo dài). Nguyên nhân sâu xa là do sự mất cân bằng của khí huyết và rối loạn chức năng tạng phủ. Y học cổ truyền phân loại nguyên nhân thành hai nhóm chính: hư chứng và thực chứng. Hư chứng thường do khí hư không nhiếp được huyết, hoặc âm hư sinh nội nhiệt. Thực chứng thường do huyết nhiệt, huyết ứ, khí uất hoặc thấp nhiệt. Hải Thượng Lãn Ông nhấn mạnh: “Phàm điều kinh phải bồi bổ thuỷ (Thận âm) làm gốc”. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc bổ Thận trong điều trị. Bên cạnh rối loạn kinh nguyệt, đới hạ (khí hư) cũng là một chứng bệnh thường gặp. Bệnh phát sinh do hai mạch Nhâm và Đới bị tổn thương, thường liên quan đến các yếu tố như thấp nhiệt, tỳ hư hoặc thận hư. Việc chẩn đoán dựa trên màu sắc, tính chất và mùi của khí hư. Bạch đới (khí hư trắng) thường do tỳ hư, thận dương hư. Xích đới (khí hư đỏ) thường do thấp nhiệt hoặc âm hư có hỏa. Hoàng đới (khí hư vàng) thường do thấp nhiệt ở hạ tiêu. Phương pháp điều trị chủ yếu là kiện tỳ, thăng dương, trừ thấp và bổ thận, tùy thuộc vào thể bệnh cụ thể của mỗi người.

2.1. Phân tích nguyên nhân và cách chữa băng huyết rong huyết

Băng huyết và rong huyết là tình trạng huyết ra ngoài kinh kỳ, chủ yếu do tổn thương hai mạch Xung, Nhâm. Cơ chế bệnh sinh quy về hai loại lớn là hư và thực. Hư chứng bao gồm khí hư không thống nhiếp được huyết, dương hư không cố nhiếp, âm hư nội nhiệt bức huyết vọng hành. Thực chứng bao gồm huyết nhiệt, thấp nhiệt, huyết ứ, khí uất. Phép chữa có ba nguyên tắc chính: chỉ huyết (cầm máu), chữa gốc bệnh và khôi phục, bồi bổ. Khi cấp cứu, cần dùng các phép như bổ khí nhiếp huyết (dùng Độc sâm thang). Khi bệnh ổn định, cần tìm gốc bệnh để điều trị: thanh nhiệt lương huyết với chứng huyết nhiệt, thông huyết tiêu ứ với chứng huyết ứ. Cuối cùng là bồi bổ khí huyết, điều hòa Tỳ Vị để phục hồi sức khỏe. Các bài thuốc như Quy tỳ thang, Bổ trung ích khí thang thường được sử dụng cho thể khí hư.

2.2. Biện chứng và điều trị chứng đới hạ khí hư hiệu quả

Đới hạ là dịch tiết bất thường ở âm đạo, một chứng bệnh phổ biến trong bệnh phụ khoa. Nguyên nhân thường do thấp tà (thấp nhiệt hoặc hàn thấp) xâm nhập, hoặc do chức năng Tỳ, Thận suy giảm. Tỳ hư không vận hóa được thủy thấp, khiến thấp trệ ở hạ tiêu. Thận hư không thể cố nhiếp, làm cho dịch tiết ra nhiều. Can khí uất kết cũng có thể ảnh hưởng đến Tỳ, gây ra đới hạ. Biện chứng lâm sàng dựa vào màu sắc, tính chất: bạch đới (trắng, trong loãng) thường do tỳ thận dương hư; hoàng đới (vàng, đặc, hôi) do thấp nhiệt; xích đới (đỏ) do nhiệt hoặc huyết ứ. Phép chữa chủ yếu là kiện Tỳ trừ thấp, bổ Thận cố sáp. Các bài thuốc như Hoàn đới thang, Bát vị tiêu dao tán gia giảm, hoặc Ích hoàng tán được lựa chọn tùy theo từng thể bệnh.

III. Phương Pháp An Thai Và Hỗ Trợ Sinh Sản Theo Hải Thượng Lãn Ông

Chăm sóc thai kỳ và hỗ trợ sinh sản là một mảng quan trọng của sản phụ khoa y học cổ truyền. Quan điểm cốt lõi là 'an thai', tức là tạo điều kiện tốt nhất để thai nhi phát triển khỏe mạnh. Nếu mẹ khỏe, khí huyết dồi dào thì thai tự yên. Nếu vì bệnh của mẹ làm ảnh hưởng đến thai, chỉ cần chữa bệnh của mẹ thì thai sẽ ổn định. Hải Thượng Lãn Ông, trong tác phẩm 'Toạ thảo lương mô', đã đưa ra những lời khuyên và phương pháp vô cùng quý báu. Ông nhấn mạnh việc sinh đẻ là một quá trình tự nhiên. Thai phụ khỏe mạnh, tinh thần thư thái thì việc sinh nở sẽ thuận lợi. Ông cũng chỉ ra bảy nguyên nhân gây khó đẻ, bao gồm: nhàn rỗi quá, ăn uống thừa thãi, ham dâm dục, lo sợ, nhút nhát, hoảng hốt rặn sớm và đuối sức. Để hỗ trợ sinh sản, có ba phép chữa chính được đề cập: phép thôi sinh, phép hoạt thai và các bài thuốc bổ trợ. Phép thôi sinh nhằm bổ trợ khí huyết khi sản phụ đã mệt mỏi, giúp thai ra dễ dàng. Phép hoạt thai (làm gọn thai) được áp dụng trước sinh, giúp thai nhi thuận lợi tìm đường ra. Các bài thuốc an thai như An thai ẩm, Tứ vật thang gia giảm được sử dụng để dưỡng huyết, ổn định thai nhi, đặc biệt trong các trường hợp động thai ra huyết. Việc sử dụng thuốc trong thai kỳ đòi hỏi sự cẩn trọng tuyệt đối, tránh dùng các thuốc có tính công hạ, phá khí, hoạt huyết mạnh.

3.1. Các bài thuốc dưỡng thai và nguyên tắc sử dụng an toàn

Dưỡng thai là nền tảng để có một thai kỳ khỏe mạnh. Các bài thuốc dưỡng thai trong y học cổ truyền tập trung vào việc bổ khí huyết, kiện Tỳ, bổ Thận. Bài thuốc Tứ vật thang (Đương quy, Thục địa, Bạch thược, Xuyên khung) là nền tảng để bổ huyết. Khi có dấu hiệu động thai (đau bụng, ra huyết), có thể dùng bài Giao ngải thang (Tứ vật thang gia A giao, Ngải diệp) để an thai, chỉ huyết. Bài Đương quy thược dược tán được dùng khi có thai mà đau bụng do huyết hư, thủy thấp. Nguyên tắc sử dụng thuốc an thai là phải dựa trên biện chứng luận trị, xác định rõ nguyên nhân. Nếu do huyết hư thì dưỡng huyết. Nếu do khí hư thì bổ khí. Nếu có nhiệt thì thanh nhiệt. Tuyệt đối không tự ý dùng thuốc. Các vị thuốc hoạt huyết mạnh như Đào nhân, Hồng hoa, hoặc các vị thuốc phá khí như Chỉ xác cần được tránh dùng hoặc sử dụng với sự giám sát chặt chẽ của thầy thuốc.

3.2. Ba phép chữa chủ yếu giúp quá trình sinh đẻ thuận lợi

Trong 'Toạ thảo lương mô', Hải Thượng Lãn Ông đề cập ba phép chữa chính để hỗ trợ sinh đẻ. Một là, phép thôi sinh, được áp dụng khi sản phụ đau đẻ đã lâu mà mệt mỏi. Phép này chủ yếu dùng thuốc bổ trợ khí huyết như Nhân sâm, hoặc các vị thuốc có tính trơn hoạt, thơm để khai khiếu, thông huyết. Hai là, phép hoạt thai, với mục đích làm cho thai gọn lại, dễ sinh. Các bài thuốc như Thúc thai hoàn hay Sấu thai chỉ xác tán được dùng trong những tháng cuối thai kỳ, nhưng cần hết sức thận trọng. Ba là, các bài thuốc bổ dưỡng phòng trước, chủ yếu là dưỡng khí huyết để sản phụ có đủ sức lực khi lâm bồn. Các bài như Bát trân thang, Tứ vật thang được dùng để bồi bổ. Thang 'Bảo sản vạn toàn' là một bài thuốc tiêu biểu, giúp khí huyết lưu thông, có thể uống cả trước và sau khi sinh.

IV. Bí Quyết Phục Hồi Sản Hậu Toàn Diện Của Y Học Cổ Truyền

Giai đoạn sản hậu (sau sinh) là thời kỳ cơ thể người phụ nữ suy yếu nhất, khí huyết đều hư tổn. Y học cổ truyền rất coi trọng việc chăm sóc và phục hồi trong giai đoạn này. Các bệnh lý sản hậu chủ yếu phát sinh do ba nguyên nhân chính: huyết hư hỏa động, huyết xấu (sản dịch) ứ trệ, và tổn thương do ăn uống. Người xưa tổng kết có 'ba bệnh cấp' (nôn mửa, mồ hôi trộm, tiêu chảy), 'ba chứng xung' (huyết xấu xung lên Tâm, Phế, Vị) và 'ba bệnh nan y' (co cứng, uất kết, táo bón). Việc điều trị trong giai đoạn này tập trung vào việc bổ hư và trục ứ. Bổ hư là bồi bổ lại phần khí huyết đã hao tổn. Trục ứ là loại bỏ huyết xấu còn sót lại trong tử cung để tạo điều kiện cho huyết mới sinh ra. Bài thuốc kinh điển và quan trọng nhất trong giai đoạn sản hậu là Sinh hóa thang. Tên bài thuốc có nghĩa là 'tống đi huyết cũ, sinh ra huyết mới'. Bài thuốc này vừa có tác dụng hành huyết, trục ứ, vừa bổ huyết, giúp tử cung co hồi tốt, giảm đau và phòng ngừa các biến chứng. Ngoài ra, việc điều trị các chứng bệnh cụ thể như đau bụng sau sinh, sản dịch không ra hết, phát sốt, thiếu sữa... đều có những phương pháp và bài thuốc riêng, dựa trên nguyên tắc cân bằng lại Âm Dương, phục hồi chính khí cho sản phụ. Chế độ ăn uống, nghỉ ngơi hợp lý cũng được đặc biệt nhấn mạnh để quá trình phục hồi diễn ra tốt nhất.

4.1. Điều trị các bệnh thường gặp sau sinh huyết vựng đau bụng

Huyết vựng là tình trạng sản phụ sau sinh đột nhiên choáng váng, hoa mắt, nặng thì mê man. Nguyên nhân do mất máu quá nhiều hoặc do huyết ứ xông lên. Phép chữa là phải đồng thời bổ khí huyết và hành ứ, thường dùng bài Cung quy thang gia Nhân sâm, Hắc khương. Đau bụng sau sinh (nhi chẩm thống) có nhiều nguyên nhân: do huyết hư không nuôi dưỡng được kinh mạch, do hàn tà xâm nhập, hoặc do huyết ứ gây co thắt. Nếu do huyết hư, hàn tà, dùng bài Đương quy sinh khương dương nhục thang để ôn bổ. Nếu do huyết ứ, dùng bài Thất tiếu tán hoặc gia giảm bài Sinh hóa thang để hoạt huyết hóa ứ. Việc phân biệt rõ hư thực, hàn nhiệt là yếu tố then chốt để điều trị hiệu quả.

4.2. Tầm quan trọng của bài thuốc Sinh Hoá Thang trong sản hậu

Sinh hóa thang được coi là bài thuốc chủ đạo trong giai đoạn sản hậu. Thành phần chính bao gồm Đương quy, Xuyên khung, Đào nhân, Can khương và Chích thảo. Trong đó, Đương quy là chủ dược, có tác dụng bổ huyết, hoạt huyết. Xuyên khung hoạt huyết hành khí. Đào nhân phá huyết ứ. Can khương ôn kinh tán hàn, giúp giảm đau. Tác dụng chính của bài thuốc là trục huyết ứ, sinh huyết mới, làm ấm tử cung và giảm đau. Hải Thượng Lãn Ông nhận định bài thuốc này có ưu điểm vượt trội so với Tứ vật thang trong giai đoạn sau sinh vì nó vừa hành huyết vừa bổ huyết, phù hợp với tình trạng 'đa ứ, đa hư' của sản phụ. Uống Sinh hóa thang trong những ngày đầu sau sinh giúp tống sản dịch ra nhanh, tử cung co hồi tốt, phòng ngừa nhiễm trùng và giúp cơ thể phục hồi nhanh chóng.

V. Ứng Dụng Các Bài Thuốc Cổ Phương Trong Sản Phụ Khoa Hiện Đại

Nhiều bài thuốc cổ phương trong sản phụ khoa y học cổ truyền vẫn giữ nguyên giá trị và được ứng dụng rộng rãi trong thực tiễn lâm sàng hiện đại, thường kết hợp với y học hiện đại để nâng cao hiệu quả điều trị. Các bài thuốc này đã được kiểm chứng qua hàng trăm năm và chứng tỏ hiệu quả trong việc điều hòa nội tiết, cải thiện tuần hoàn máu và nâng cao sức khỏe tổng thể cho phụ nữ. Tứ vật thang là bài thuốc nền tảng cho mọi chứng bệnh thuộc huyết hư, được gia giảm linh hoạt để điều trị rối loạn kinh nguyệt, thiếu máu. Tiêu dao tán là bài thuốc đặc hiệu cho các bệnh lý do Can uất, Tỳ hư, đặc biệt hiệu quả với hội chứng tiền kinh nguyệt, rối loạn mãn kinh khi có các triệu chứng căng thẳng, cáu gắt. Bổ trung ích khí thang được dùng để điều trị các chứng sa tử cung, rong kinh do khí hư hạ hãm. Quy tỳ thang vừa bổ tâm tỳ, vừa dưỡng khí huyết, thích hợp cho phụ nữ lo nghĩ quá độ gây kinh nguyệt không đều, băng huyết. Sự kết hợp giữa kiến thức y học cổ truyền và các phương pháp chẩn đoán hiện đại giúp việc lựa chọn và sử dụng các bài thuốc này trở nên chính xác và an toàn hơn, mang lại lợi ích tối ưu cho bệnh nhân, khẳng định sức sống bền bỉ của di sản y học dân tộc.

5.1. Phân tích hiệu quả của bài Tứ Vật Thang trong điều kinh

Tứ vật thang là bài thuốc bổ huyết kinh điển, được mệnh danh là 'bài thuốc thánh trong phụ khoa'. Gồm bốn vị: Thục địa tư âm bổ thận, sinh tinh huyết; Đương quy bổ huyết, hoạt huyết, điều kinh; Bạch thược dưỡng huyết, liễm âm, hòa can; Xuyên khung hoạt huyết, hành khí, giảm đau. Sự phối hợp của bốn vị thuốc tạo ra tác dụng vừa bổ huyết vừa hoạt huyết, giúp điều hòa chu kỳ kinh nguyệt. Bài thuốc được ứng dụng để điều trị các chứng kinh nguyệt không đều, kinh ít, sắc nhợt, bế kinh, đau bụng kinh do huyết hư, huyết ứ. Trong thực hành hiện đại, bài thuốc thường được gia giảm tùy theo thể bệnh: gia Hương phụ, Ô dược nếu khí trệ; gia A giao, Ngải diệp nếu có xuất huyết.

5.2. Vai trò của Bổ Trung Ích Khí Thang với phụ nữ khí hư

Bổ trung ích khí thang là bài thuốc tiêu biểu cho phép bổ khí, thăng dương. Tác dụng chính là bổ Tỳ Vị, ích khí, và đưa dương khí bị hạ hãm đi lên. Trong sản phụ khoa, bài thuốc này được dùng cho các trường hợp Tỳ khí hư, trung khí hạ hãm gây ra các chứng bệnh như rong huyết kéo dài, sa tử cung, sa âm đạo, hoặc cảm giác trằn nặng bụng dưới. Với cơ chế nâng đỡ và củng cố khí của Tỳ, bài thuốc giúp cơ quan nội tạng trở về vị trí cũ và giúp Tỳ thực hiện chức năng thống nhiếp huyết tốt hơn, từ đó giải quyết gốc rễ của bệnh. Đây là minh chứng cho nguyên tắc 'hư thì bổ' của y học cổ truyền.

5.3. Giao Ngải Thang và ứng dụng trong điều trị động thai

Giao ngải thang là một phương thuốc quan trọng trong việc an thai, đặc biệt khi có dấu hiệu dọa sảy thai (động thai). Bài thuốc là sự kết hợp của Tứ vật thang với hai vị thuốc A giao và Ngải diệp. A giao có tác dụng tư âm, dưỡng huyết, chỉ huyết. Ngải diệp có tính ấm, giúp ôn kinh, tán hàn, an thai và cầm máu. Sự kết hợp này giúp bài thuốc vừa bổ huyết, vừa ôn ấm tử cung, vừa chỉ huyết một cách hiệu quả. Giao ngải thang được chỉ định cho các trường hợp động thai do hư hàn, xung nhâm bất cố, biểu hiện bằng đau bụng lâm râm, ra huyết sắc nhợt. Đây là một trong những bài thuốc an thai an toàn và hiệu quả, được sử dụng rộng rãi từ xưa đến nay.

Nội dung chính

Giáo Trình Sản Phụ Khoa Y Học Cổ Truyền: Tổng Quan Học Thuật Và Phân Tích Nội Dung Đào Tạo

Tổng quan về giáo trình

Sản Phụ Khoa Y Học Cổ Truyền là giáo trình chuyên ngành do tập thể giảng viên Khoa Y học Cổ truyền – Trường Đại học Y Hà Nội biên soạn, với sự chủ biên của GS. Trần Thúy và TS. Lê Thị Hiền, được Nhà xuất bản Y học phát hành năm 2002. Trong chương trình đào tạo Bác sĩ Y học Cổ truyền và học viên Sau đại học, môn học Sản phụ khoa Y học Cổ truyền giữ vị trí then chốt thuộc khối kiến thức lâm sàng chuyên ngành, cung cấp nền tảng lý luận và phương pháp điều trị các bệnh lý liên quan đến đặc thù sinh lý nữ giới.

Mục tiêu học tập của giáo trình bao gồm:

• Trang bị cho người học hệ thống y lý cổ điển về chức năng tạng phủ, khí huyết, hệ thống kinh mạch (đặc biệt là Xung, Nhâm, Đới) liên quan trực tiếp đến bốn chuyên đề sinh lý - bệnh lý: Kinh, Đới, Thai, Sản.
• Phát triển năng lực thiết chẩn, phân tích mạch chứng, nhận diện triệu chứng lâm sàng và xác định cơ chế bệnh sinh hư - thực, hàn - nhiệt trong sản phụ khoa.
• Rèn luyện kỹ năng biện chứng luận trị, ứng dụng và gia giảm các phương tễ cổ truyền kinh điển phục vụ an thai, hộ sinh, điều hòa kinh nguyệt, trị liệu đới hạ và xử trí các bệnh lý hậu sản.

Cấu trúc giáo trình được thiết kế theo phương pháp luận hai phần:

• Phần thứ nhất: Thừa kế: Hệ thống hóa các trước tác kinh điển của Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông trích từ pho Lãn Ông Tâm Lĩnh, trọng tâm là hai tập Tọa thảo lương mô (phương pháp sinh đẻ, hộ sản) và Phụ đạo xán nhiên (chuyên khoa phụ).
• Phần thứ hai: Hệ thống hóa đặc điểm về lý luận và lâm sàng sản phụ khoa: Khảo cứu có đối chiếu các thiên kinh văn cổ điển (tiêu biểu từ Kim Quỹ Yếu Lược của Trương Trọng Cảnh), kết hợp phân tích chú giải của các danh gia y học cổ truyền như Vưu Tại Kính, Tào Dĩnh Phủ, Trình Lâm, cùng các tài liệu kinh điển như Y Tông Kim Giám, Cảnh Nhạc Toàn Thư, Tiết Thị Y Án.

Điểm đặc sắc của giáo trình là sự kết hợp chặt chẽ giữa trước tác y học dân tộc Việt Nam và y văn kinh điển phương Đông, trình bày nguyên văn kinh văn chữ Hán, phiên âm, dịch nghĩa, trích dẫn chú giải học thuật và rút ra nhận xét lâm sàng cụ thể cho từng thể bệnh.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc nội dung giáo trình được triển khai theo tiến trình logic từ sinh lý, cơ chế bệnh sinh tổng quát đến biện chứng luận trị chi tiết từng giai đoạn:

[Sinh lý & Khí huyết nữ giới (Quẻ Khôn / Âm huyết)]
                     │
                     ▼
       ┌─────────────┴─────────────┐
       ▼                           ▼
[Rối loạn Kinh nguyệt & Đới hạ]   [Thai nghén & Dưỡng thai]
       │                           │
       └─────────────┬─────────────┘
                     ▼
       [Hộ sinh, Khó đẻ & Trục sót rau]
                     │
                     ▼
       [Bệnh lý Hậu sản (3 cấp, 3 xung, 3 bệnh)]

1. Lý luận đại cương và Hộ sản (Tọa thảo lương mô)

• Tổng luận về quy luật sinh hóa tự nhiên của thai phụ;
• Trình bày 10 điều khuyên dạy khi sinh đẻ, nhấn mạnh trạng thái khí huyết sung túc, tâm lý an định và kỹ thuật của người đỡ đẻ;
• Phân loại 7 nguyên nhân gây khó đẻ (do nhàn rỗi làm khí huyết kém lưu thông, bồi dưỡng quá mức, sinh hoạt tình dục không điều độ ở 3 tháng đầu/cuối, lo sợ hoang mang, nhút nhát ở con so hoặc sản phụ lớn tuổi, hoảng hốt rặn sớm, đuối sức);
• Thiết lập 3 phép chữa chủ yếu khi sinh: phép thôi sinh (khai thông trơn hoạt, bổ khí huyết), phép hoạt thai (dưỡng khí huyết, dùng bài Tứ vật, Bát trân, Tử tô ẩm, Sấu thai chỉ xác tán) và phép giục đẻ/trục sót rau (Thoát hoa tiễn, Hoạt thai ẩm, Quyết tâm tiễn, Ngưu tất thang, Hắc thần tán).

2. Lý luận chuyên khoa Phụ (Phụ đạo xán nhiên)

• Phân định đặc điểm âm dương nam nữ dựa trên Kinh Dịch (Nam quẻ Càn thuộc dương, 8x8=64 tuổi thiên quý kiệt; Nữ quẻ Khôn thuộc âm, 7x7=49 tuổi thiên quý kiệt);
• Phân tích nguyên lý "Nữ chủ về huyết", "Dương đạo thường thực, âm đạo thường hư";
• Tổng luận về chu kỳ kinh nguyệt (thiên quý, mạch Xung, mạch Nhâm, sắc kinh, hiện tượng đảo kinh, cư kinh, ty niên, thịnh thai, lậu thai);
• Phép trị rối loạn kinh nguyệt: phân biệt thống kinh do hàn thấp/khí trệ, huyết khô và huyết cách, phép bổ thủy tư âm với bài Lục vị hoàn thay vì thuần túy bổ huyết;
• Điều trị băng huyết và rong huyết (lậu huyết): định nghĩa, phân biệt nguyên nhân mạch Xung - Nhâm thương tổn theo thể hư (khí hư, dương hư, âm hư) và thể thực (huyết nhiệt, thấp nhiệt, huyết ứ, khí uất), áp dụng 3 nguyên tắc: lấp dòng chảy (chỉ huyết cứu vãn), chữa gốc bệnh và phục hồi tỳ vị điều hòa khí huyết.

3. Bệnh lý Đới hạ và Tạp chứng thai kỳ

• Cơ chế đới hạ liên quan mạch Nhâm, Đới; phân loại 5 thể bệnh; biện chứng theo màu sắc (Xích đới, Bạch đới), độ trong đục và mùi hôi;
• Các tạp chứng mang thai: phân biệt thai động (đau bụng ra huyết) và thai lậu (ra huyết không đau bụng); nôn nghén (ác trở - dùng Sâm quất ẩm, Can khương nhân sâm bán hạ hoàn); tử phiền, tử huyền, tử mãn, tử thũng, tử khí, tử lâm, tử giản; phép trị động thai, sẩy thai, đẻ non (Tam hợp bảo thai hoàn, Lục vị gia Đỗ trọng, Tục đoạn, A giao).

4. Bệnh lý Sản hậu

• Khái niệm và cơ chế bệnh sinh thời kỳ hậu sản: khí huyết hư tổn, huyết hư hỏa động, huyết xấu tràn lan, ẩm thực tổn thương;
• Nhận diện "3 cấp" (nôn mửa, mồ hôi trộm, tiết tả), "3 xung" (xung Tâm, xung Phế, xung Vị) và "3 bệnh" (kinh co cứng, uất kết, đại tiện táo bón);
• Điều trị sản hậu huyết vựng, huyết hôi không xuống hoặc ra nhiều, sản hậu đau bụng (hàn sán, ứ huyết), sốt hậu sản, co cứng, tắc sữa, tự chảy sữa và các chứng viêm sưng tuyến vú (nhũ ung, nhũ thũng, nhũ nham).

5. Mạch chứng và phương pháp trị liệu thai nghén kinh điển

• Khảo sát mạch tượng thai phụ (mạch bình, âm mạch tiểu nhược, thủ thiếu âm mạch động);
• Biện chứng thai nghén có trưng bệnh lâu ngày gây lậu hạ, sử dụng phép hoãn hạ với bài Quế chi phục linh hoàn;
• Chứng bào trở do khí huyết bào mạch rối loạn, ứng dụng Giao ngải thang;
• Chứng đau bụng quặn khi mang thai (phúc trung giảo thống) do can tỳ bất hòa, thấp trệ, ứng dụng Đương quy thược dược tán;
• Trị liệu ác trở do hàn ẩm bằng Can khương nhân sâm bán hạ hoàn; tiểu tiện khó do bàng quang nhiệt uất dùng Đương quy bối mẫu khổ sâm hoàn; phù thũng do thủy khí dùng Quì tử phục linh tán;
• Phép dưỡng thai thường quy: phân biệt thể nhiệt (Đương quy tán) và thể hàn (Bạch truật tán);
• Phương pháp châm tả huyệt Lao cung và Quan nguyên khi tâm khí thực gây tổn thương phế âm ở tháng thai thứ 7.

6. Mạch chứng và phương pháp trị liệu sản hậu kinh điển

• Cơ chế và biện chứng 3 bệnh sản hậu cơ bản (kính, uất mạo, đại tiện nan), phép điều hòa âm dương vinh vệ với Tiểu sài hồ thang;
• Xử trí chứng vị thực phát sốt 7 - 8 ngày sau sinh bằng Đại thừa khí thang;
• Trị liệu sản hậu đau bụng do hư hàn (Đương quy sinh khương dương nhục thang), do khí kết (Chỉ thực thược dược tán) và do huyết khô ứ (Hạ ứ huyết thang);
• Biện chứng lý nhiệt kết bàng quang gây sốt về chiều nói xàm;
• Điều trị biểu tà trúng phong kéo dài với Dương đán thang, Trúc diệp thang; trung hư phiền loạn nôn thốc với Trúc bì đại hoàn; ỉa chảy hư cực với Bạch đầu ông gia Cam thảo A giao thang.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình củng cố các khối kiến thức y học cổ truyền cốt lõi:

• Hệ thống lý luận Tạng tượng & Kinh lạc: Phân tích mối quan hệ giữa các tạng Tâm, Can, Tỳ, Thận, Phế với mạch Xung (bể của huyết), mạch Nhâm (chủ bào thai) và mạch Đới (ràng buộc các kinh).
• Nguyên lý Khí huyết & Âm dương: Quán triệt nguyên tắc "Huyết sinh ở Tỳ, tàng ở Can, chủ ở Tâm", mối quan hệ thăng giáng của khí và sự vận hành của tân dịch.
• Phương tễ học chuyên sâu: Cấu trúc bài thuốc theo quy tắc Quân - Thần - Tá - Sứ, nguyên lý phối ngũ giữa thuốc hành khí, bổ huyết, thanh nhiệt, trục ứ và ôn lý tán hàn.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng thiết chẩn & mạch chẩn: Nhận biết mạch vị bình thường khi mới thụ thai, phân biệt mạch huyền (hàn/cách dương), mạch thực (vị nhiệt), mạch vi nhược (hư hàn, quyết chứng).
• Kỹ năng phân biệt chứng trạng (Biện chứng): Phân biệt chính xác giữa các cặp bệnh lý có biểu hiện tương đồng:
  • Thai động (đau bụng có ra máu) đối chiếu với Thai lậu (ra máu không đau bụng);
  • Tử khí (phù tập trung từ chân trở xuống) đối chiếu với Tử thũng (phù toàn thân, nặng ở đầu mặt);
  • Bụng đau sau sinh do hư hàn (dùng phép tân ôn bổ hư) đối chiếu với bụng đau do huyết ứ thực chứng (dùng phép trục ứ hạ huyết).
• Kỹ năng sử dụng dược liệu và gia giảm: Nắm vững các cấm kỵ dùng thuốc khi mang thai (kiêng thuốc tả hạ, lợi tiểu mạnh khi không có chỉ định cấp bách), kỹ thuật bào chế giảm độc tính (Bán hạ chế nước gừng), và cách sử dụng các phụ liệu dẫn thuốc như nước tiểu trẻ em (đồng tiện), giấm, rượu trắng.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được thiết kế nhằm phục vụ cả phương pháp giảng dạy trên giảng đường và hướng dẫn lâm sàng tại bệnh viện thực hành:

• Phương pháp tiếp cận sư phạm: Sử dụng mô hình kết hợp giữa khảo cứu văn bản kinh điển và phân tích ứng dụng lâm sàng. Mỗi chủ đề đều khởi đầu bằng đoạn trích nguyên văn kinh điển (Hán văn/phiên âm), bản dịch nghĩa tiếng Việt, phần giải thích từ ngữ chuyên môn, trích dẫn chú giải của các danh y nhiều thời kỳ, và kết luận bằng phần "Nhận xét" đúc kết nguyên tắc chẩn trị thực tế.
• Phân tích ca bệnh mẫu (Case studies) và tình huống kinh điển: Giáo trình đưa ra các tình huống bệnh lý phức tạp như:
  • Trường hợp sản phụ uất mạo, mồ hôi ra ở đầu do âm huyết hư, dương khí độc thịnh bốc lên;
  • Tình huống sốt sau sinh do dùng nhầm thuốc hàn lương dẫn đến "cách dương ở ngoài";
  • Phân biệt trường hợp nôn mửa do ác trở thông thường với nôn mửa do vị khí đại hư để chỉ định Can khương nhân sâm bán hạ hoàn hoặc Quế chi thang.
• Bài tập thực hành và phân tích phương tễ: Yêu cầu người học tự phân tích cơ cấu vị thuốc và liều lượng trong các bài thuốc tiêu biểu (như Giao ngải thang, Quế chi phục linh hoàn, Đương quy thược dược tán, Sinh hóa thang), từ đó thực hành gia giảm theo diễn biến hư thực của người bệnh.
• Phương pháp kiểm tra, đánh giá: Đánh giá thông qua năng lực lý giải cơ chế bệnh sinh, khả năng chẩn đoán phân biệt các thể bệnh sản phụ khoa và kỹ năng kê đơn, gia giảm bài thuốc cổ phương phù hợp với từng giai đoạn bệnh.
• Hướng dẫn tự học: Người học được khuyến nghị đọc kỹ phần chú giải của các danh y cổ đại để hiểu rõ nguồn gốc biện luận, đối chiếu các bài thuốc cùng nhóm công năng (ví dụ: so sánh Đương quy tán trị thấp nhiệt và Bạch truật tán trị thấp hàn) nhằm nắm vững nguyên tắc linh hoạt trong trị liệu.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Tính kế thừa di sản y học dân tộc: Giáo trình trích xuất trực tiếp các chương chuyên khoa từ bộ Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh của Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, giữ nguyên các kinh nghiệm thực tế về 10 điều khuyên hộ sản và các bài thuốc nam hóa phù hợp với thể tạng phụ nữ Việt Nam.
• Hệ thống hóa học thuật chặt chẽ: Toàn bộ các quy luật biện chứng phức tạp trong sản phụ khoa cổ truyền được sơ đồ hóa thành các nhóm quy tắc rõ ràng: "3 cấp, 3 xung, 3 bệnh" trong sản hậu; phân định 7 nguyên nhân khó đẻ; quy nạp nguyên nhân băng lậu vào 2 nhóm lớn hư - thực.
• Độ chuẩn xác trong khảo cứu văn bản: Bản dịch và chú thích trong giáo trình đối chiếu song song nhiều trường phái học thuật kinh điển (Trương Trọng Cảnh, Chu Đan Khê, Tiết Lập Trai, Trương Cảnh Nhạc, Vưu Tại Kính, Tào Dĩnh Phủ), giúp người học có cái nhìn đa chiều về diễn tiến lý luận qua các thời kỳ lịch sử.
• Gắn liền với an toàn điều trị lâm sàng: Giáo trình nhấn mạnh các nguyên tắc an toàn dùng thuốc, cảnh báo rõ các trường hợp cấm kỵ như việc lạm dụng Chỉ xác phá khí gây yếu thai, cấm dùng thuốc hàn lương khi sản phụ sốt do âm hư giả nhiệt, hoặc quy định thời điểm thích hợp mới được sử dụng thuốc thôi sinh giục đẻ.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Đối tượng	Mục đích và Phạm vi sử dụng
Sinh viên Bác sĩ Y học Cổ truyền (Năm thứ 4 đến năm thứ 6)	Sử dụng làm giáo trình học tập chính khóa môn Sản phụ khoa YHCT; học lý thuyết bệnh học và thực hành lâm sàng tại khoa Phụ/Sản bệnh viện.
Học viên Sau đại học (Bác sĩ Nội trú, Cao học, CK1, CK2)	Tài liệu nghiên cứu chuyên sâu về y lý kinh điển, khảo cứu các phương tễ cổ phương và phương pháp biện chứng luận trị các chứng bệnh phụ sản phức tạp.
Giảng viên Đại học và Bác sĩ điều trị	Làm khung tài liệu giảng dạy chuẩn mực, biên soạn bài giảng lâm sàng, tra cứu chỉ định, công thức và quy tắc gia giảm phương tễ trong điều trị thực tế.
Người tự học và Nghiên cứu sinh Y dược	Tài liệu tham khảo học thuật chuẩn tắc để nghiên cứu đối chiếu giữa y học cổ truyền dân tộc và y văn kinh điển phương Đông.

Điều kiện tiên quyết: Để tiếp thu hiệu quả nội dung giáo trình, người học cần hoàn thành các học phần nền tảng: Lý luận cơ bản Y học Cổ truyền (Âm dương, Ngũ hành, Tạng tượng, Kinh lạc), Chẩn đoán học Y học Cổ truyền (Tứ chẩn, Bát cương), Dược học Cổ truyền (Tính vị, Quy kinh, Bào chế đông dược) và Phương tễ học Cổ truyền.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên đại học ngành Y học Cổ truyền, học viên sau đại học (nội trú, cao học, chuyên khoa), giảng viên y học cổ truyền và các bác sĩ lâm sàng cần tài liệu tham khảo chuẩn mực về chuyên khoa Sản phụ khoa cổ truyền.

2. Cần trang bị những kiến thức nền tảng nào trước khi học giáo trình này?

Người học cần có kiến thức vững chắc về Y lý cổ truyền (Tạng tượng, Kinh lạc, Khí huyết), Chẩn đoán học cổ truyền (đặc biệt là Tứ chẩn và Mạch chẩn), cùng kiến thức về Dược học cổ truyền và cấu trúc Phương tễ cơ bản.

3. Điểm khác biệt học thuật của giáo trình này so với các tài liệu sản phụ khoa khác là gì?

Giáo trình tích hợp trực tiếp hai phần: phần thừa kế trước tác y học cổ truyền Việt Nam của Hải Thượng Lãn Ông (Tọa thảo lương mô, Phụ đạo xán nhiên) và phần khảo cứu có chú giải học thuật sâu về các chương sản phụ khoa trong Kim Quỹ Yếu Lược, kết hợp trích dẫn biện giải của nhiều danh y cổ điển.

4. Làm thế nào để tự học và nghiên cứu giáo trình đạt hiệu quả cao?

Người học nên học song song giữa phần lý luận kinh văn và các nhận xét lâm sàng; lập bảng đối chiếu giữa các thể bệnh có triệu chứng tương đồng (như các thể đau bụng sau sinh, các dạng đới hạ, các dạng rối loạn kinh nguyệt); đồng thời phân tích cấu trúc bài thuốc để nắm vững quy tắc gia giảm.

5. Giáo trình có cung cấp các tài liệu bổ trợ hoặc nguồn trích dẫn nào kèm theo?

Giáo trình trích dẫn trực tiếp từ các văn bản y học cổ điển bao gồm: Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh, Kim Quỹ Yếu Lược, Y Tông Kim Giám, Cảnh Nhạc Toàn Thư, Tế Âm Cương Mục, Phụ Nhân Lương Phương, Tiết Thị Y Án, Cổ Kim Y Giám, kèm theo phần chú giải của các học giả Vưu Tại Kính, Tào Dĩnh Phủ và Trình Lâm.

---

Kết luận

Giáo trình Sản Phụ Khoa Y Học Cổ Truyền của Khoa Y học Cổ truyền – Trường Đại học Y Hà Nội (NXB Y học, 2002) là công trình đào tạo chuyên khoa chuẩn mực, hệ thống hóa toàn diện mảng kiến thức sản phụ khoa từ lý luận tạng tượng kinh lạc, mạch chẩn đến biện chứng phương dược lâm sàng. Giáo trình cung cấp lộ trình học tập logic: bắt đầu từ nền tảng thừa kế y học dân tộc của Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông, tiến đến nghiên cứu chuyên sâu các thiên kinh văn cổ điển phương Đông và ứng dụng xử trí thực tiễn trên lâm sàng.

Để mở rộng kiến thức, người học nên phối hợp nghiên cứu toàn bộ pho Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh, tác phẩm Kim Quỹ Yếu Lược Chú Thích, cùng các tài liệu Sản phụ khoa Y học hiện đại nhằm đạt được năng lực kết hợp y học cổ truyền và y học hiện đại trong chăm sóc sức khỏe phụ nữ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

TRAN THUY - TS. LE THI HIEN KHOA Y HỌC CỔ TRUYỀN - TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI SAN PHU KHOA Y HOC CO TRUYEN NHA XUAT BAN Y HOC HA NOI - 2002 LOI NOI DAU Sản phụ khoa Y học cổ truyền đã được Hải Thượng Lan Ong dé cap đến trong các trước tác của mình như tập Toạ thảo lương mô (những phương pháp tốt khi sinh để), Phụ đạo xán nhiên (chuyên về phụ khoa). Các tác giả đã làm sáng tỏ những vấn để từ y lý đến đặc điểm diéu trị bệnh phụ khoa. Để phục vụ cho vấn để đào tạo, chúng tôi mạnh dạn biên soạn cuốn "Sản phụ khoa Y học cổ truyền " cuốn sách bao gồm các nội dung sau: Phần thứ nhất: Thừa kế Phần thứ hai: Hệ thống hoá đặc điểm về lý luận và lâm sàng sản phụ khoa.

Vì tài hiệu biên soạn lần đầu nên chắc chấn có nhiều thiếu sót, rất mong các đồng nghiệp và bạn đọc xa gần góp ý để tài liệu được hoàn chỉnh hơn trong lần xuất bản sau. CÁC TÁC GIÁ PHAN THU NHAT THUA KE A. TOẠ THẢO LƯƠNG MÔ “Toa thao lương mô" hay "Những phương pháp tốt khi sinh đẻ" là một tập trong pho Lăn Ông Tâm Lĩnh của Hải Thượng Lãn Ông. Tập này tiếp theo tập "Phụ đạo xán nhiên" và chuyên về sản phụ khi sinh đề.

Trong lời nói đầu Hải Thượng viết: Quy luật sinh hoá của thiên nhiên rất màu nhiệm, âm dương bốn mùa sinh trưởng hoá sinh, vạn vật đều có sự phân biệt khác nhau huống gì đối với con người há không có sự nuôi dưỡng chu đáo hay sao ?. Phụ nữ khi nằm chỗ (sinh để) sự an nguy sống chết chỉ trong nháy mắt chẳng khác gì một chiếc thuyền đang vượt biển khơi, chỉ khi nào cập bến mới là bình yên thực sự. Vậy thì người thầy thuốc không thể không phát huy trí sáng tạo. nhằm phục vụ cho sinh mạng con người đang nằm trong tay, trong khi tháng thốt vội vàng tránh sao khỏi sai lầm thiếu sót.

Và lại sự ghi chép trong các sách thuốc (trước thời Hải Thượng) rất rườm rà, được cái nọ mất cái kia. Cho nên Hải Thượng thấy cần phải chú trọng vào các bệnh nguy cấp để soạn thành một tập, chia môn xếp mục cho có thứ tự, có hệ thống rành mạch để người đọc xem qua là có thể hiểu ngay, đặt nhan để là "Toạ thảo lương mô" (nghĩa là những phương pháp tốt khi sinh đẻ, còn các chứng thai tiển, sản hậu khác không đến nỗi nguy cấp lắm thì không viết vào đây." MƯỜI ĐIỀU KHUYÊN DẠY KHI SINH ĐẺ 1. Có thai và sinh đẻ là hiện tượng tự nhiên bình thường của phụ nữ, nếu thai phụ khoẻ mạnh khí huyết sung túc, tỉnh thần đầy đủ, thư thái thì việc sinh để tự nhiên như người ngủ tỉnh dậy, thai có xu thế tự nhiên tìm đường ra. Nếu thai yếu thì nên bổ khí dưỡng huyết.

Khi sinh để cần được bà đỡ lành nghề, sản phụ không nên rặn sớm quá. Thang "Bảo sản vạn toàn" giúp cho khí huyết lưu thông, uống khi sắp đẻ và sau khi đẻ đều thích hợp. Khi sắp đẻ, sản phụ cần an tâm định chí thoải mái tự nhiên, đừng lo sợ, lo ăn uống đây đủ nghỉ ngơi sinh hoạt tự nhiên, gắng chịu đau. Bình thường thì đến thời điểm chín muổi thì tự nhiên đẻ như người đi đại tiện, như quả chín tự nhiên rụng.

Người đữ không được thấy sản phụ kêu đau mà ép rặn (để) sớm quá, đến khi thai xuống sản phụ không còn sức rặn đẩy thai ra. Khi sắp để không nên nằm co mà ngủ, nên gượng dậy đi lại trong phòng. Đến lúc đẻ cần để tự nhiên không nên thúc đục, sản phụ mà rặn đúng lúc như chờ cho quả chín thì cuống sẽ tự nhiên rụng. Cần chọn bà đỡ trung hậu, lão thành, tác phong thư thả bình tĩnh.

Người đỡ cần biết phân biệt giữa tình hình cơn đau giục giã với tình hình sắp đẻ thật sự. Sản phụ phải giữ sức đừng vội rặn sớm quá mà đuối sức, đợi khi con tới cửa mình thì chỉ rặn một hơi là con ra. Sắp đẻ chớ nên bói toán cầu cúng mà hoang mang. Sắp đẻ nên ăn cháo trắng đặc nhừ, đừng ăn đồ cứng lạnh khó tiêu, đừng để đói khát nhưng chớ ăn no mà chỉ để hơi đói là tốt.

BAY NGUYEN NHAN KHO DE Vì nhàn rỗi quá làm cho khí huyết kém lưu thông, thường thấy phụ nữ nông thôn lao động chân tay lại đẻ dễ. Vì bồi dưỡng ăn uống thừa quá, thường thấy phụ nữ ăn uống sinh hoạt bình thường lại đẻ đễ. Vì ham dâm dục làm thai động hao tổn khí huyết. Thường 3 tháng đầu và 3 tháng cuối thai đễ bị ảnh hưởng hơn.

Vì lo sợ hoang mang. Vì nhút nhát, nhất là ở sản phụ để con so hoặc sản phụ tuổi cao. Vi qua sợ hoảng hốt, vội rặn sớm thai ra không bình thường. Vì đuối sức rặn sớm quá nên dùng Bổ huyết thôi sinh thang và Bảo sản vạn toàn thang.

BA PHÉP CHỮA CHỦ YẾU 1: Phép thôi sinh Đau để đã lâu sản phụ đã mệt mỏi hoặc lúc sắp đẻ đầu thai đã xuống đến cửa mình thì uống thuốc bổ trợ khí huyết, Phép điều trị chủ yếu là thuốc trơn hoạt để khai thông, thuốc ấm để khử hoặc thư thái các kinh, thuốc thơm để khai khiếu thông huyết. Khí trệ huyết khô thì kịp bối bổ tỉnh huyết, mỏi mệt phiển thì cho Nhân sâm nhưng thuốc phải đúng lúc không được dùng ấu, sớm quá như các thuốc hành khí thông huyết. Thôi sinh chẳng qua là bổ trợ khi để mà thôi. Phép hoạt thai Đả dễ là nhờ huyết đầy đủ, huyết kém thì để khó nên bổi dưỡng khí huyết làm chủ để phòng trước.

Nhưng chớ dùng thuốc hoạt lợi sớm quá mà gây nên huyết suy khí hãn, với sản phụ khoẻ mạnh thì chọn dùng bài Thúc thai (lam gon thai) hoặc Sấu thai (lam gay thai). Các bài thuốc bồi đưỡng Tứ vật, Hoạt thai, Bát trân Ngũ phúc, Tiểu dinh. —__ Các bài thuốc Thúc thai như: Tử tô ẩm (6) Bảo sinh vô ưu. —_ Các bài thuốc Sấu thai như: Sấu thai chỉ xác tán (4).

BỐN PHƯƠNG THUỐC DÙNG KHI SẮP ĐẺ 1. Đạt sinh tán (Bảo sản) Ích mẫu 4g Đương quy vĩ (sao rượu) 4g Xuyên khung 4g Bạch thược 4g Trần bì 3g Bạch truật 3g 'Tô ngạnh 3g Phúc bì 3g Nhân sâm 2g Phục linh 2g Chích thảo 12g Gừng tươi 1g Khi sắp đẻ uống 2 - 3 thang để lưu thông khí huyết. Gia giảm tuỳ theo tình trạng khí huyết hư thực, thời tiết nóng lạnh. Thúc thai hoàn (Tế âm) Đến tháng đẻ có thể uống để gọn thai Bạch truật Phân lượng bằng nhau Chỉ xác Tán nhỏ luyện với cơm làm viên uống trước bữa ăn với nước ấm (viên bằng hạt ngô đồng - liều dùng 3ð viên) 8.

Thúc thai tán (CẨm nang) Điều cầm (sao rượu) 40g Bạch truật (kiêng lủa) 80g Tran bi 120 g Phục lình 28g Tán nhỏ luyện với nước cơm làm viên bằng hạt ngô đồng, liều dùng ð0 - 60 viên uống với nước ấm, xa bữa ăn. Sấu thai chỉ xác tán Có thai 7 - 8 tháng uống để gon thai dé dé. Chỉ xác 200 g(sao cám) Chích thảo 40 g(tan bét) Uống véi nuéc néng liéu 4g /ngay €ó tài liệu gia thêm Hương phụ. Hải Thượng nói Chỉ xác đắng lạnh, lạnh thai nên sắc nước Thục địa Đương quy làm thang để uống.

Hải Thượng nói cần xét kỹ hư, thực để dùng thuốc đúng, nếu phiến diện dàng Chỉ xác phá khí sẽ làm thai yếu lại gây nên đẻ khó. Ngay đối với sản phụ béo khí thịnh Hải Thượng cũng chỉ dùng bài Thúc thai tán mà cũng không dám cho uống hết thang nếu thấy tiểu tiện đã không lợi thì thôi. 8 BẢY PHƯƠNG KHI Ở CỬ 1. Bảo sản vạn toàn Bài Đạt sinh tán dùng được lúc trước đẻ.

Bài Sinh hoá thang dùng được lúc sau đẻ. Nay dựa vào ý của 2 bài này hợp lại xây dựng nên bài Bảo sản vạn toàn. Nhân sâm 10 - 20g Ngưu tất 3g Đương quy 10g Chích thảo 25g Xuyên khung 4g Hồng hoa 1,28 Can khương 1g Nhục quế 25g Đào nhân 12 hạt Bài này điều bổ khí huyết làm chủ kiêm ôn trung tán đồm, đưa xuống khiến nguyên khí mạnh lên không thúc mà hoá tự nhiên đẻ. Tử tô ẩm (y học) 'Tủ tô 2g Nhân sâm 8g Trần bì 2g Cam thảo 8g Bạch thược 2g Gừng tươi 3 lat Xuyên khung 2g Hành trắng 3củ Đại phúc bì 2g Bài này dùng uống khi sản phụ lo sợ khí ở hạ tiêu bức bách trướng đầy mà không thông.

Chi cam tán (y học) như bài Sấu thai chỉ xác tán ở trên. Dat sinh tan (y học): Công thức bài thuốc ở sách này có khác với bài Đạt sinh tán (Bảo sản) ở trên, uống khi ra huyết. Hoàng cầm 4g Đại phúc bì 8g Bạch truật 4g Cam thảo 8g Đương quy 4g Hoàng dương não 1 cái Hành trắng 5 củ Nhân sâm 28 Trần bì 2g 'Tía tô 3g 5. Cé khung quy thang (y học) Còn có tên là Phật thủ tán, dùng cả trong thai tiển, sản hậu.

Đương quy 8-12g Xuyên khung 8-12g Sắc xong chế vào ít rượu uống. An thai ẩm (Bảo sản) Đương quy 4g Bạch thược 4g Sinh địa 4g Bạch truật 4g Nhân sâm 4g Trần bì 4g Xuyên khung 4g Tử tô 4g Sa nhân 4g Tử cầm 4g Cam thảo 4g Ging tuoi 3 lat Sắc uống. Độc sâm thang Nhân sâm tuỳ trường hợp mà dùng, chưng cách thuỷ. MỘT SỐ PHƯƠNG THUỐC GIỤC ĐẺ Cảnh Nhạc nói: nếu nước ối đã vỡ 1 - 2 giờ mà chưa để nên cho uống các bài thuốc giục để như Thoát hoa tiễn, Hoạt thai ẩm, Ích mẫu hoàn.

Thoát hoa tiễn (Cảnh Nhạc) Đương quy 24g Ngưu tất 4g Nhục quế 12g Xa tiền 6g Xuyên khung 4g Hồng hoa 4g Thúc đẻ thì bỏ Hồng hoa. Khi hu suy gia Nhân sâm. Âm hư gia Thục địa. Hoạt thai ẩm (Cảnh Nhạc) Đương quy 12g Đỗ trọng 4g Xuyên khung 3g Sơn dược 6g Thục địa 12g Chỉ xác 3g 10 Khí hư thể chất yếu gia Nhân sâm.

Táo bón gia Ngưu tất. Ích mẩu hoàn (Cảnh Nhạc) còn gọi là Phản hỗn đơn. Ích mẫu thảo hoa tím, tán nhỏ luyện mật ong làm viên uống với rượu ấm, đồng tiện (nước tiểu trẻ em). Sâm quy (khung) thang Đảng sâm 20g Đương quy 12g Xuyên khung 8g Người hư yếu, khớp chậu mở kém dùng "Mai rùa" tán bột cho uống.

Lại tô tán Mộc hương 4g Hoang ky 4g Thần khúc 4g A giao 4g Trần bì 4g Bạch thược 4g Nhu mễ (gạo nếp) 20 - 40g 6.