UBND THÀNH PHỐ HÀ NỘI TRƯỜNG CAO ĐẲNG Y TẾ HÀ NỘI GIÁO TRÌNH MÔN HỌC ĐIỀU DƯỠNG CHUYÊN KHOA LÃO KHOA Đối tượng: Cao đẳng Điều dưỡng Hà Nội - 2020 Chủ biên: Ths. Nguyễn Thị Thúy Anh Tham gia biên soạn - Ths. Nguyễn Thị Hoàng Thu - Bs. Trần Thị Hương - Ts.
Nguyễn Thị Hoa Huyền - Ths. Hoàng Thị Minh Phương - Bs. Dương Thị Thu Trang - Bs. Nguyễn Thị Hòa LỜI NÓI ĐẦU Chăm sóc người bệnh lão khoa là một môn lý thuyết và Thực hành trong chăm sóc sức khỏe người cao tuổi.
Ai cũng biết rằng không có biện pháp nào có thể đẩy lùi tuổi già, chặn đứng quá trình lão hóa. Nhưng có một điều dễ nhận thấy rằng, có những điều kiện có thể cải thiện chất lượng đời sống. Thực tế cho thấy, nhu cầu của người cao tuổi không được đáp ứng trong một thời gian dài sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe, tâm lý, tình cảm của bản thân người cao tuổi và cả các thành viên trong gia đình. Chăm sóc người bệnh lão khoa là cuốn sách giúp cho sinh viên điều dưỡng hiểu biết được những dấu hiệu, triệu chứng học một số bệnh ở người cao tuổi, đồng thời nêu lên các phương pháp xử lý, điều trị và chăm sóc cho người cao tuổi đối với mỗi trường hợp một số bệnh cụ thể.
Được sự chỉ đạo của Ban Giám hiệu nhà trường, nhóm tác giả bộ môn Điều dưỡng Nội khoa của trường Cao đẳng Y tế Hà nội bao gồm các thầy cô giáo có nhiều năm thâm niên giảng dạy và tâm huyết đã biên soạn cuốn sách “Chăm sóc người bệnh lão khoa”. Chúng tôi mong rằng cuốn sách sẽ giúp ích cho các em sinh viên điều dưỡng trong khi học tập và thực tập lâm sàng khi tiếp cận các triệu chứng và hội chứng của một số bệnh lý liên quan đến người cao tuổi và lên các kế hoạch chăm sóc và thực hành một cách an toàn và hiệu quả. Chúng tôi xin chân thành đón nhận và cảm ơn những ý kiến đóng góp xây dựng của các quí thầy cô giáo và các bạn đồng nghiệp cho cuốn sách được hoàn chỉnh hơn. Thay mặt nhóm biên soạn Ths.
Nguyễn Thị Thúy Anh Trưởng bộ môn Điều dưỡng Nội khoa Trường Cao đẳng Y tế Hà nội MỤC LỤC Trang Bài 1. Đại cương về lão khoa 5 Bài 2. Chăm sóc người bệnh loãng xương 25 Bài 3. Chăm sóc người bệnh cao tuổi thoái hóa khớp 37 Bài 4.
Chăm sóc người bệnh suy tĩnh mạch chi dưới mạn tính 45 Bài 5. Chăm sóc người bệnh Parkinson 58 Bài 6. Chăm sóc người bệnh Alzheimer 70 Bài 7. Chăm sóc người bệnh rối loạn giấc ngủ 80 8 9 BÀI 1: ĐẠI CƯƠNG VỀ LÃO KHOA Thời gian: 05 giờ (Lý thuyết) Mục tiêu bài học - Kiến thức 1.
Nêu được định nghĩa người cao tuổi, sự già hoá dân số, những yếu tố ảnh hưởng đến tuổi thọ và những vấn đề chăm sóc người cao tuổi. Trình bày những thay đổi sinh lý, đặc điểm tâm lý, đặc điểm bệnh tật ở người cao tuổi. Trình bày được nhu cầu dinh dưỡng và nguyên tắc dinh dưỡng của người cao tuổi. Trình bày được những biểu hiện thường gặp và các biện pháp đề phòng tác dụng không mong muốn của thuốc ở người cao tuổi.
Lập được kế hoạch chăm sóc người bệnh cao tuổi trong một số tình huống cụ thể. (CĐRMH2,3,4,5) - Năng lực tự chủ và chịu trách nhiệm: 6. Thể hiện được tính tích cực trong học tập, khả năng làm việc độc lập và hợp tác hiệu quả với các thành viên trong nhóm. Định nghĩa người cao tuổi: Theo quy định của liên hợp quốc và luật người cao tuổi năm 2009, người từ đủ 60 tuổi trở lên được coi là người cao tuổi - 60 - 69 tuổi: sơ lão - 70 - 79 tuổi: trung lão 10 - 80 tuổi: đại lão 1.
Một số qui định khác của WHO liên quan đến người cao tuổi: - Cơ cấu “dân số vàng”: Khi tỷ số phụ thuộc chung dưới 50%, nghĩa là 1 người phụ thuộc (nhóm dân số 0 -14 tuổi và trên 65 tuổi) được 2 người lao động (nhóm 15- 64 tuổi) nuôi. - Cơ cấu “dân số già”: gọi là dân số già khi số người trên 60 tuổi chiếm trên 10% dân số (hoặc trên 65 tuổi chiếm trên 7,5% dân số). Già hóa dân số và những vấn đề trong chăm sóc người cao tuổi Điều tra Dân số năm 2011 cho thấy tỷ lệ nhóm người trên 60 tuổi của nước ta là hơn 8,6 triệu người, chiếm gần 10% dân số, trong đó nhóm tuổi trên 65 tuổi chiếm 7% dân số. Dựa vào tiêu chuẩn đánh giá của WHO thì Việt Nam từ 2011 đã chính thức bước vào giai đoạn già hóa dân số với tuổi thọ bình quân là 73 tuổi.
Già hoá dân số diễn ra mạnh mẽ và là một thành tựu cũng là một thách thức ảnh hưởng đến kinh tế và an sinh xã hội. Chăm sóc sức khỏe (CSSK) người cao tuổi nước ta đối diện nhiều khó khăn : - Về kinh tế - xã hội: + 70% người cao tuổi không có tích lũy vật chất, khó khăn, thiếu thốn + 35% cảm thấy thất vọng, cô đơn. - Về các vấn đề sức khỏe người cao tuổi (NCT) còn nhiều hạn chế: + 95% NCT mắc bệnh mãn tính + Mỗi NCT Việt nam phải chịu dựng 14 năm bệnh tật, trung bình mỗi người cao tuổi mang 3 bệnh. + Chi phí y tế cho người già cao gấp 7 - 10 lần người trẻ.
+ 30% người cao tuổi không có bảo hiểm y tế. + Người cao tuổi sử dụng đến 50% tổng lượng thuốc. + Khả năng cung cấp dịch vụ y tế còn hạn chế (nhân lực, vật lực, phương tiện y tế. Những yếu tố ảnh hưởng đến tuổi thọ.
Có rất nhiều các yếu tố khác nhau cùng ảnh hưởng đến tuổi thọ của từng cá nhân cũng như tuổi thọ trung bình của toàn xã hội. Những yếu tố không thay đổi được thuộc về sinh học - Yếu tố thuộc về giới tính của con người khi sinh ra, theo thống kê thì phụ nữ thường sống lâu hơn nam giới. - Yếu tố thuộc về di truyền ví dụ như những người bị bệnh tim mạch làm cho chết sớm được truyền cho con cái. Những yếu tố thuộc về địa lý – khí hậu - Yếu tố địa lý: Theo khoa học thì những người sống trên cao nguyên thường sống lâu hơn những người sống ở các khu vực khác (vùng biển, đồng bằng, trung du.) - Yếu tố thuộc về khí hậu: Các khu vực có khí hậu khắc nghiệt thì tuổi thọ của con người thường thấp hơn các khu vực khác.
Những người sống ở các vùng ôn đới thì giúp tuổi thọ con người cao hơn các khu vực khác. - Yếu tố thiên tai cũng có ảnh hưởng rõ rệt đến tuổi thọ và tuổi thọ trung bình của con người trong khu vực. Những khu vực có nhiều thiên tai như bão, lũ lụt, sóng thần, động đất, núi lở, tuyết lở,…thì tuổi thọ thấp hơn các nơi không chịu ảnh hưởng của các tai họa này. Những yếu tố xã hội và thể chất cá thể: - Yếu tố giáo dục làm con người nâng cao năng lực sinh tồn và khả năng chăm sóc bản thân, con người nhận thức về thế giới, bệnh tật và dịch họa một cách đúng đắn từ đó làm tăng tuổi thọ con người.
- Yếu tố kinh tế: Sự phát triển kinh tế tỷ lệ thuận với sự tăng lên của tuổi thọ người dân vì kinh tế phát triển sẽ kéo theo sự phát triển của mức sống, an sinh xã hội và các bảo đãm xã hội khác như về y tế, bảo hiểm, thu nhập, lương thực… - Yếu tố về y tế: quyết định trực tiếp đến khả năng chữa trị bệnh tật và làm gia tăng tuổi thọ con người. Tuy nhiên, một số loại đại dịch như AIDS vẫn là nguyên 12 nhân quan trọng làm giảm tuổi thọ của thế giới hiện nay. Các nước châu phi bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi AIDS dẫn đến tuổi thọ của các nước này rất thấp. - Yếu tố về môi trường: ô nhiễm môi trường ảnh hưởng nghiêm trọng đến diện rộng sức khỏe của người dân.
Ví dụ, môi trường ô nhiễm do chôn hàng chục tấn thuốc trừ sâu trong nhiều năm có thể khiến người dân xung quanh bị nhiễm độc dẫn tới ung thư và tử vong ở nhiều độ tuổi khác nhau. - Yếu tố xã hội khác ảnh hưởng đến sức khỏe dân số như công nghiệp hóa, đô thị hóa, an toàn giao thông, an toàn lao động, bạo lực giới, kỳ thị chủng tộc, tuổi tác. -Thể chất cá thể: ngoài yếu tố sinh học mỗi người khác nhau, thể chất cá thể còn phụ thuộc vào dinh dưỡng, tâm lý, trình độ rèn luyện khả năng thích nghi và kinh nghiệm của từng người tạo những thói quen có lợi cho sức khỏe. Những yếu tố ảnh hưởng nhiều nhất đến tuổi thọ con người chính là các yếu tố sinh học, môi trường và cách sống mỗi cá thể.
Sự thay đổi sinh lý ở người cao tuổi Già không phải là bệnh nhưng già tạo điều kiện cho bệnh phát sinh và phát triển. Khi tuổi cao, sức chống đỡ và sự chịu đựng của cơ thể con người trước các yếu tố và tác nhân bên ngoài cũng như bên trong kém đi rất nhiều. Điều đó cho thấy, đặc điểm sinh lý hay những thay đổi của cơ thể trong quá trình lão hoá ở người cao tuổi. Sự thay đổi hệ thống miễn dịch Chức năng tế bào lympho T và lympho B giảm, giảm sinh kháng thể và ái lực với kháng nguyên của kháng thể đặc hiệu kém hơn, rối loạn chức năng miễn dịch.
- Tự kháng thể gây ra hiện tượng tăng tỷ lệ mắc phải của các bệnh tự miễn ở người cao tuổi như: viêm khớp dạng thấp, lupus ban đỏ hệ thống, viêm gan mãn tính tiến triển, xơ gan tiên phát, đái tháo đường tự miễn… 13 Tyến ức liên tục giảm kích thước và chức năng ngay từ khi cơ thể còn trẻ, đến tuổi trung niên thì thoái hoá hẳn, góp phần vào cơ chế suy giảm miễn dịch ở tuổi già. Khả năng miễn dịch bị suy giảm NCT thường rất dễ mắc các bệnh nhiễm trùng như cảm cúm, viêm phổi, nhất là viêm phổi đang là bệnh rất nguy hiểm đối với người cao tuổi vì nó đễ dẫn đếncác biến chứng nặng làm bộc phát bệnh lý về tim mạch ở NCT và là bệnh có tỉ lệ tử vong cao ở NCT. NCT do có sự thay đổi đáng kể về mặt sinh lý nên khi mắc bệnh sự đáp ứng của cơ thể không còn mạnh mẽ nên những biểu hiện của bệnh thường không rõ ràng nên dễ đưa đến bệnh nặng hơn người trẻ.