đặt vấn đề nghiên cứu • Bước 3. Xây dựng giả thuyết • Bước 4. Thu thập thông tin (xây dựng luận chứng) • Bước 5. Xây dựng luận cứ lý thuyết và luận cứ thực tiễn (Thu thập dữ liệu hay dữ liệu thí nghiệm) • Bước 6.
Phân tích và thảo luận • Bước 7. Kết luận và đề nghị (Đinh Văn Sơn và cộng sự 2015, 45-48) 1.3 Logic nội dung đề tài nghiên cứu khoa học và tiến trình thực hiện Đề thực hiện một đề tài nghiên cứu khoa học, người nghiên cứu cần chú ý logic nội dung đề tài và tiến trình thực hiện cơ bản như sau: (1) Giai đoạn chuẩn bị: Ở giai đoạn chuẩn bị, người nghiên cứu cần tiến hành các công việc như: Xác định tên đề tài: Đề tài nghiên cứu phải có tính cấp thiết với thời điểm mà người nghiên cứu quyết định nghiên cứu, có tính mới mẻ, có ý nghĩa khoa học. Khi giải quyết được có thể đem lại những giá trị thiết thực cho lí luận và thực tiễn. Đề tài nghiên cứu có thể có cơ sở pháp lý (xuất phát từ những đòi hỏi mang giá trị pháp quy) hoặc xuất pháp từ bối cảnh thực tiễn, nhu cầu của thực tiễn cuộc sống, của lĩnh vực chuyên môn mà người nghiên cứu đang thực hiện.
Soạn đề cương nghiên cứu: Đề cương nghiên cứu là một văn bản trình bày cấu trúc nội dung công trình nghiên cứu sẽ được tiến hành với các dự định cụ thể và khoa học. Lập kế hoạch nghiên cứu: Kế hoạch nghiên cứu là văn bản trình bày kế hoạch dự kiến triển khai đề tài về tất cả các phương diện như nội dung công việc, kế hoạch thời gian, nhân sự phụ trách. 13 Lập thư mục các tài liệu tham khảo: Lập danh mục các tài liệu tham khảo phục vụ cho quá trình làm đề cương nghiên cứu. (2) Giai đoạn triển khai nghiên cứu: Ở giai đoạn triển khai thực hiện công trình nghiên cứu khoa học, người nghiên cứu tiến hành các bước: Nghiên cứu lịch sử vấn đề nghiên cứu: Nghiên cứu tổng quan các tài liệu, các công trình nghiên cứu quốc tế và trong nước có liên quan đến chủ đề nghiên cứu.
Tìm hiểu lịch sử hình thành vấn đề. Phân tích các kết quả nghiên cứu của các công trình liên quan để kế thừa và tìm thấy những lỗ hổng nghiên cứu nhằm khẳng định tính cần thiết và tính mới mẻ của đề tài nghiên cứu. Nghiên cứu cơ sở lý thuyết: Người nghiên cứu phải phân tích, tổng hợp, phân loại, hệ thống hóa, khái quát hóa các tài liệu, suy luận, biện giải, so sánh, đối chiếu.các thông tin, các dữ liệu khoa học có liên quan đến đề tài từ nhiều tài liệu khác nhau của các tác giả khác nhau để xây dựng cơ sở lý thuyết cho đề tài. Trong nghiên cứu khoa học, lý thuyết hay lí luận là mô hình trừu tượng diễn tả tính chất của các hiện tượng tự nhiên hay xã hội.
Để xây dựng một lý thuyết mới, nhà nghiên cứu có thể tiếp cận theo 3 hướng sau: (1) Xây dựng lý thuyết mới dựa trên việc khám phá lý thuyết đã có; (2) Xây dựng lý thuyết mới dựa trên khám phá bằng thực nghiệm; (3) Xây dựng lý thuyết mới dựa trên kết hợp cả hai phương pháp. Tuy nhiên, nhiều tác giả cho rằng, trong nghiên cứu khoa học, các phương pháp có tính thực nghiệm (như quan sát, phỏng vấn, khảo sát, mô phỏng, thí nghiệm hay kết hợp nhiều phương pháp, nhiều kỹ thuật) thường được sử dụng để xây dựng lý thuyết nhiều hơn là để kiểm định lý thuyết (Snow và Thomas, 1994), và để xây dựng một lý thuyết mới, dù không đặt ra ưu tiên cho phương pháp định tính hay định lượng, nhưng trong xây dựng lý thuyết thì phương pháp định tính thường hiệu quả hơn. Thực tế, có thể lựa chọn phương pháp định tính, định lượng, hay kết hợp cả hai (Eisenhardt 1989; Đinh Văn Sơn cùng cộng sự 2015, 22-23). Bên cạnh đó, cần chú ý, khi nghiên cứu cơ sở lý thuyết sử dụng hướng khám phá lý thuyết đã có theo tiếp cận định tính, người nghiên cứu cần tuân thủ đúng quy tắc dẫn nguồn, trích dẫn.
Đồng thời nghiên cứu cơ sở lý thuyết không đồng nghĩa với việc tổng hợp tài liệu, sưu tầm tài liệu, tổng thuật các tài liệu liên quan, mà người nghiên cứu cần phải có sự suy luận, phân tích, đối chiếu, so sánh, biện giải, đánh giá…các quan điểm khác nhau của các tác giả khác nhau, đưa ra các lập luận mới dựa trên tư duy logic, để từ đó có thể xây dựng được các lý thuyết mới, lý luận mới có ý nghĩa làm cơ sở cho đề tài nghiên cứu. Nghiên cứu cơ sở thực tiễn/ thực trạng: Sử dụng các phương pháp nghiên cứu thực tiễn để thu thập và xử lý dữ liệu nhằm tìm hiểu thực trạng liên quan tới đối tượng, tới chủ đề nghiên cứu làm cơ sở cho việc tìm kiếm giải pháp. Tìm giải pháp/ chứng minh giả thuyết: Xây dựng giải pháp để giải quyết vấn đề, chứng minh giả thuyết nghiên cứu, trả lời các câu hỏi nghiên cứu. Có thể thực nghiệm để kiểm chứng tính khả thi, hữu ích của giải pháp.
(3) Giai đoạn viết công trình nghiên cứu: Viết công trình nghiên cứu là trình bày tất cả các kết quả nghiên cứu bằng một văn bản, báo cáo khoa học, luận văn hay luận án. Viết công trình nghiên cứu thường bao gồm trình tự sau: 14 Viết phần Mục lục, danh mục bảng biểu, danh mục hình ảnh, danh mục từ viết tắt. Viết phần Dẫn nhập: Phần này thường bao gồm: - Lí do chọn đề tài - Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu - Đối tượng và khách thể nghiên cứu - Giả thuyết nghiên cứu - Phương pháp nghiên cứu - Giới hạn nghiên cứu (hay còn gọi là Phạm vi nghiên cứu) - Những đóng góp mới hay ý nghĩa lí luận và thực tiễn của đề tài. Viết chương 1 (Cơ sở lý luận): Trình bày tổng quan vấn đề nghiên cứu (lịch sử nghiên cứu những vấn đề liên quan tới đề tài trong nước và thế giới) và các cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu (được tổng hợp, phân tích, biện giải.từ nhiều nguồn tài liệu tham khảo minh bạch khác nhau, được xây dựng bởi tư duy biện chứng, logic).
Viết chương 2 (Cơ sở thực tiễn): Trình bày các kết quả nghiên cứu thực trạng trên cơ sở trình bày rõ các phương pháp, công cụ và cách thức nghiên cứu thực trạng có liên quan đến vấn đề nghiên cứu. Viết các chương tiếp theo: Trình bày các kết quả nghiên cứu, các giải pháp và các kết quả thực nghiệm (nếu có) Viết phần Kết luận, kiến nghị: Phần kết luận trình bày các nội dung sau đây: - Tóm tắt toàn bộ những kết quả quan trọng nhất của công trình nghiên cứu về mặt lí luận cũng như về mặt thực tiễn; - Trình bày ý kiến tự nhận xét, phê bình của người nghiên cứu; - Đề xuất ứng dụng kết quả nghiên cứu; - Bàn luận về hướng của các nghiên cứu tiếp theo có thể được mở ra từ nghiên cứu này; - Kiến nghị với các bên có liên quan (ví dụ như các cơ quan có chức năng, các đơn vị có trách nhiệm) trong việc ứng dụng kết quả nghiên cứu hoặc trong việc xử lý các vấn đề được phát hiện, được vạch ra từ kết quả nghiên cứu. Hoàn thiện phần Tài liệu tham khảo, Phụ lục - phụ đính: Tài liệu tham khảo phải được trình bày theo chuẩn quốc tế: - Nếu trích dẫn theo kiểu APA, tài liệu tham khảo cần được trình bày theo trình tự ABC họ tác giả. - Nếu trích dẫn theo kiểu IEEE, tài liệu tham khảo không trình bày theo ABC họ tác giả mà được đánh số tịnh tiến trong ngoặc vuông [1], [2], [3].theo đúng thứ tự đã trích dẫn trước đó trong văn bản.
- Khi trình bày tài liệu tham khảo, cần chú ý tính thống nhất, nhất quán về hình thức trình bày của tất cả các tài liệu được dẫn, ví dụ như thống nhất về vị trí thứ tự trình bày của họ tên tác giả, năm xuất bản, tên sách, tên nhà xuất bản, nơi xuất bản, thống nhất về việc in nghiêng đối tượng nào, dùng dấu phẩy hay dấu chấm hoặc dấu hai chấm ở đâu khi trình bày tài liệu. Tất cả phải giống nhau ở tất cả mọi tài liệu được trình bày trong danh mục Tài liệu tham khảo. 15 Phụ lục, phụ đính: Trong phần phụ lục – phụ đính, người nghiên cứu cần đính kèm những dữ liệu quan trọng có tính minh chứng, làm rõ, bổ sung cho đề tài nghiên cứu, ví dụ như bộ công cụ nghiên cứu (bảng hỏi, phiếu phỏng vấn, phiếu quan sát,.), các văn bản quan trọng có liên quan. (4) Giai đoạn nghiệm thu bảo vệ: Giai đoạn nghiệm thu bảo vệ là giai đoạn cuối cùng để xác nhận kết quả nghiên cứu.
Tùy theo cấp độ nghiên cứu của đề tài (tiểu luậ, luận văn tốt nghiệp hay đề tài các cấp) mà quy trình và thủ tục nghiệm thu bảo vệ khác nhau.2 Lựa chọn đề tài nghiên cứu: 1.1 Tầm quan trọng của việc xác định đề tài nghiên cứu - Đề tài nghiên cứu: Là một hình thức tổ chức nghiên cứu khoa học độc lập theo một đối tượng, nhiệm vụ, kế hoạch nghiên cứu cụ thể và do một cá nhân hay một nhóm nhà nghiên cứu cùng thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu, bản chất là một vấn đề khoa học. Một vấn đề được chọn làm vấn đề khoa học khi có các đặc trưng: là sự kiện hay hiện tượng mới chưa được biết rõ, là mâu thuẫn hay vướng mắc chưa có đáp số mà bằng các kiến thức cũ không thể giải quyết được, đòi hỏi người nghiên cứu phải tìm hiểu để giải quyết. Khi vấn đề được giải quyết sẽ cho thông tin mới có giá trị khoa học hoặc làm cơ sở cho hoạt động thực tiễn. Tùy thuộc vào cấp quản lý mà các đề tài được phân theo các cấp như: Đề tài cấp Nhà nước, đề tài cấp Bộ/ Ngành, đề tài cấp Trường/ Viện…Ngoài ra, đề tài nghiên cứu cũng có thể thực hiện dưới hình thức luận văn (luận văn đại học, luận văn thạc sĩ, khóa luận tốt nghiệp) hay luận án tiến sĩ.
Luận án tiến sĩ là một công trình nghiên cứu khoa học thể hiện nội dung, phương pháp và các kết quả nghiên cứu của một tác giả luận án là một nghiên cứu sinh theo đuổi một đề tài hay chuyên đề ở trình độ tiến sĩ. Yêu cầu cơ bản của một luận án tiến sĩ là phải có tính mới, tính khoa học, tính giá trị.