CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ GIÁO DỤC Y ĐỨC CHO SINH VIÊN NGÀNH ĐIỀU DƯỠNG TRONG CÁC TRƯỜNG CAO ĐẲNG Y TẾ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Giáo dục y đức cho sinh viên trong các cơ sở giáo dục ngành y Vấn đề y đức đã được đề cập từ thời cổ đại, cả ở phương Tây và phương Đông. Ở phương Tây đã có nhiều nhà tư tưởng, nhà khoa học quan tâm, nghiên cứu.
Người đầu tiên đưa ra quan niệm về trách nhiệm, lương tâm và bổn phận của người thầy thuốc là Hyppocrate (466 - 377) - người nổi bật như một ông tổ của nghệ thuật y học và đạo đức y học, là người đã có nhiều đóng góp cho ngành y với những chuẩn mực đạo đức và nhân sinh quan trong sáng vì nghề nghiệp. Lời thề Hyppocrat sống mãi và có nhiều tác dụng tích cực cho thầy thuốc mọi thời đại sau noi theo. Lời thề chứa đựng các chuẩn mực đạo đức có giá trị. Đáng ghi nhớ là các nguyên tắc chuẩn mực về quan hệ thầy trò, quan hệ với bệnh nhân, hết lòng vì người bệnh và tránh mọi bất công; Xây dựng nhân sinh quan về cuộc sống nghề nghiệp; tất cả vì hạnh phúc người bệnh; bí mật nghề nghiệp.
[76] Theo dòng phát triển của lịch sử y học, vấn đề đạo đức, y đức từ xưa đến nay đã được xã hội mọi thời đại đề cập đến và được nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm. Các tổ chức quốc tế về y học và các quốc gia đã công bố các quy định về đạo đức trong thực hành y học và chăm sóc sức khỏe cho cộng đồng. Năm 1953, Hội Điều dưỡng Quốc tế (ICN) đã thông qua “Quy tắc quốc tế về y đức dành cho Điều dưỡng viên" và được chỉnh sửa bổ sung và ban hành năm 2012 trong bộ quy tắc đóng vai trò quan trọng cho các tiêu chuẩn đạo đức cho nghề điều dưỡng và các nhân viên y tế khác trong đó nhấn mạnh “Điều dưỡng phải có trách nhiệm tôn trọng quyền con người của người bệnh, gia đình và cộng đồng, quyền được sống và lựa chọn, quyền tự chủ và được cử xử tôn trọng người bệnh” [77] Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cũng đã thấy tầm quan trọng của giáo dục y đức cho SV y khoa, và đề xuất các học phần bồi dưỡng được trình bày dưới dạng modul để giúp SV y khoa giữ được đạo đức trong thực hành lâm sàng hàng ngày và phát triển ở họ năng lực giải quyết vấn đề trong thực tiễn nghiên cứu. Qua đó thấy được tầm quan trọng của y đức, nên giáo dục y đức đã được các trường đưa vào 12 trong chương trình chính khóa để giảng dạy cho các SV y khoa.
Giáo dục về y đức giúp SV nhận thức đúng đắn về hành vi, thái độ trong thực hành chuyên môn, giao tiếp với người bệnh và nghiên cứu khoa học y học [55]. Năm 1982, Hội đồng Liên hợp quốc đã thông qua “Nguyên tắc đạo đức y học” trong bảo vệ sức khỏe con người, kêu gọi các quốc gia đưa nguyên lý của đạo đức y học vào thực hiện và phổ biến rộng rãi, đặc biệt trong các cơ sở khám chữa bệnh và các trường y khoa [51]. Năm 1994, Tổ chức Y tế Thế giới đã đưa ra:“Mục tiêu chính của giảng dạy y đức làm đảm bảo để các bác sĩ và nhân viên y tế nhận thức được những tình huống đạo đức trong mọi quyết định, tình huống trong cuộc đời làm nghề y… Do vậy, SV ngành y cần có năng lực phân tích liên quan đến các vấn đề về đạo đức. Ngoài ra, y đức làm một phần không thể thiếu của giáo dục y khoa và việc giảng dạy y đức nên là bắt buộc và được đào tạo trong suốt quá trình liên tục ở trường y”.[58] Những vấn đề liên quan đến giáo dục y đức đã được đề cập từ những năm 70 của Thế kỷ XX và giáo dục y đức đã được các trường y khoa trên thế giới đưa vào trong chương trình chính khóa để đào tạo cho các SV y khoa từ rất sớm.
Điều này cho thấy tầm quan trọng của giáo dục đạo đức và thiết lập chương trình giảng dạy đạo đức trong các trường y. Chương trình giảng dạy y đức bao gồm các cách tiếp cận về vấn đề đạo đức, các vấn đề liên quan đến đạo đức nghề nghiệp, các vấn đề liên quan đến tự chủ, quyền riêng tư và lâm sàng của bệnh nhân, các vấn đề của SV trong thực hành lâm sàng, và các vấn đề xã hội. Việc giáo dục y đức góp phần nâng cao chất lượng chăm sóc người bệnh theo cách tôn trọng các nhu cầu cơ bản khác của con người trong xã hội [50]. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cho rằng cần phải xây dựng các mã số đạo đức và điều kiện chuyên nghiệp (Code of Ethics and Professional Conduct) được ban hành [59].
Quy tắc đạo đức và đạo đức nghề nghiệp của WHO nhằm nhắc nhở các nhân viên thực hiện các nguyên tắc cơ bản về hành vi đạo đức và các tiêu chuẩn đạo đức trong ứng xử, quyết định và xử lý các tình huống có thể gặp phải trong quá trình học và làm việc, các quy tắc y đức được cam kết là: Trung thực; Trách nhiệm giải trình; Công bằng; Tôn trọng nhân phẩm, giá trị, bình đẳng, đa dạng và riêng tư của tất cả mọi người; Cam kết chuyên nghiệp. 13 Trong lịch sử y học Việt Nam, Hải Thượng Lãn Ông - Lê Hữu Trác (1720 - 1791) là người đạt nền móng xây dựng y thuật. Ông là người thầy đã dạy cho học trò học nghề thuốc được nêu trong “Y huấn cách ngôn”. Ông luôn tâm niệm “Đạo làm thuốc là một nhân thuật chuyên lo tính mạng con người; phải lo cái lo của con người, vui cái vui của người, chỉ lấy việc chữa trị cứu người làm nhiệm vụ của mình, không được mưu lợi kể công”.
Ông luôn đề cao y đức, ông đã đưa ra những điều giáo huấn xây đạo đức của người thầy thuốc “Chín điều y huấn cách ngôn”. Chính Ông là người xây dựng hệ thống chuẩn mực về y đức cho người hành nghề y ở Việt Nam [35]. Tiếp cận dưới góc độ khoa học vấn đề y đức, giáo dục y đức và QLGD y đức cho SV y khoa đã được nhiều nhà khoa học quan tâm và nghiên cứu vấn đề này ở những mức độ khác nhau với nhiều công trình khoa học tiêu biểu như: Tác giả Đỗ Nguyên Phương với tác phẩm: “Phát triển sự nghiệp Y tế ở nước ta trong giai đoạn hiện nay”, Nxb Y học, Hà Nội 1996 [39]; GS. Ngô Gia Hy với tác phẩm “Nguồn gốc của Y đức, sự đóng góp của nền y học và văn hóa Việt Nam” [24]; tác giả Lê Ngọc Trọng với cuốn “Quy định về y đức và tiêu chuẩn phấn đấu, Nxb Y học, Hà Nội” [43]; trong cuốn sách“Y đức và đức sinh học, nguồn gốc và phát triển” của tác giả Ngô Gia Hy đã mô tả khá đầy đủ về y đức trong nền kinh tế thị trường, đồng thời đưa ra những nội dung khó khăn khi nền y khoa phát triển hiện đại [25].
Tác giả Trần Văn Thụy với công trình: “Đại danh y Lãn Ông và cơ sở tư tưởng của nghề làm thuốc, chữa bệnh”, tác giả đã trình bày một cách hệ thống những tư tưởng y đức trong y học của Hải Thượng Lãn Ông [41]. Các tác giả đều bàn đến vấn đề đạo đức, y đức và đòi hỏi cấp bách phải nâng cao quản lý, giáo dục đạo đức nghề nghiệp của người thầy thuốc. Ở Việt Nam, ngay từ những năm đầu xây dựng đất nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dành sự quan tâm đặc biệt đến sự phát triển của nền y tế nước nhà. Một trong những vấn đề được người coi trọng đó là y đức của người thầy thuốc.
Trong “Thư gửi hội nghị quân y”, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết “Lương y kiêm từ mẫu” năm 1948, đến bức thư Bác gửi “Hội nghị cán bộ y tế” năm 1955 [31]. Việc nghiên cứu về y đức và giáo dục y đức đã được nhiều nhà khoa học nghiên cứu và nhiều công trình khoa học được công bố như: 14 Tác giả Phạm Mạnh Hùng với bài báo nghiên cứu “Y đức và vấn đề nâng cao y đức”[23] đã giải đáp sự cần thiết phải đề cao đạo đức ngành y. Do vậy, có thể thấy đạo đức nghề y giữ vị trí quan trọng khi thực hiện khám chữa bệnh cho nhân dân. Tác giả mới đề cập bốn vấn đề của ngành y tế hiện nay: Sự công bằng và hiệu quả trong khám chữa bệnh; sự yếu kém về năng lực của cán bộ y tế trước nhu cầu xã hội; mâu thuẫn giữa nguồn lực tài chính và nhu cầu được chăm sóc ngày càng tăng; thiên tai dịch bệnh luôn là nguy cơ cho sức khỏe của nhân dân.
Từ đó, tác giả chỉ ra một số giải pháp khắc phục tình trạng sa sút về y đức. Tiếp cận dưới góc độ coi phát triển y đức là một trong nhân tố quan trọng quyết định đến ý thức thái độ của đội ngũ người thầy thuốc trong quân đội, tác giả Vũ Hoài Nam với Luận án tiến sĩ “Phát triển y đức của người thầy thuốc quân đội hiện nay”, từ lý luận về y đức và phát triển y đức cũng như hoạt động khám chữa bệnh của thầy thuốc trong quân đội, tác giả đã đưa ra nội dung phát triển y đức và tiêu chí đánh giá sự phát triển y đức của người thầy thuốc quân đội. Đồng thời, đánh giá thực trạng phát triển y đức của người thầy thuốc quân đội hiện nay và chỉ ra những ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân. Đặc biệt, tác giả đã dự báo xu hướng phát triển y đức và những vấn đề đặt ra đối với người thầy thuốc quân đội hiện nay.
Tác giả đã đề xuất các biện pháp để phát triển y đức trên cả 3 mặt, ý thức y đức, thái độ y đức và hành vi y đức của người thầy thuốc quân đội. Đây là cơ sở xây dựng chương trình môn đạo đức y học để giảng dạy trong các nhà trường đào tạo nhân lực y tế [32]. Bàn trực tiếp đến việc nâng cao đạo đức của người thầy thuốc, tác giả Lê Thị Lý với công trình Luận án tiến sĩ “Nâng cao đạo đức người thầy thuốc trong điều kiện hiện nay ở nước ta” năm 2011 [30], nghiên cứu dưới góc độ của triết học, tác giả đã xác định nội dung những chuẩn mực căn bản của đạo đức người thầy thuốc.