phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, luận văn đƣợc chia làm ba chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở khoa học của đề tài Chƣơng 2: Một số biện pháp giáo dục VHTT hiếu học cho học sinh lớp 4, lớp 5 thông qua khai thác các giá trị VHTT của lễ hội Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, xã Lý Học, huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm 9 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Văn hóa, văn hóa truyền thống và giá trị của văn hóa truyền thống 1. Khái niệm văn hóa Theo C.Mác, văn hóa mang dấu ấn của con ngƣời. Song song với quá trình tồn tại và phát triển của xã hội loài ngƣời, chính con ngƣời đã tạo ra những thành quả đặc thù có sự đặc trƣng của mỗi dân tộc, mỗi đất nƣớc sản sinh ra văn hóa.Mác cho rằng văn hóa và mối quan hệ của văn hóa với phƣơng thức hoạt động sống đặc thù của con ngƣời, mối quan hệ giữa quá trình lao động của con ngƣời với các thành quả đem lại giá trị biến đổi và cải tạo giới tự nhiên, cải tạo hiện thực khách quan cũng nhƣ đời sống tinh thần của con ngƣời.137] Nhiều học giả đã quan tâm và đề cập đến khái niệm đó trong các nghiên cứu với phạm vi sâu của mình.
Theo Edward Burnett Tylor văn hóa đồng nhất với văn minh đề cập đến các vấn đề về tri thức, luật pháp và đời sống tinh thần của con ngƣời. Con ngƣời trong tƣ cách là thành viên của xã hội đã chiếm lĩnh và chủ động tạo ra nó phù hợp với chuẩn mực chung của xã hội. Rất gần và sát với những quan niệm hiện đại về văn hóa, chủ tịch Hồ Chí Minh nhận định trong quá trình đấu tranh sinh tồn con ngƣời có những mục đích cuộc sống, con ngƣời đã sáng tạo và phát minh những thành quả gọi là văn hóa. Ở đây, chủ tịch Hồ Chí Minh đã đề cập đến văn hóa cả lĩnh vực tinh thần và lĩnh vực giáo dục khắc phục đƣợc mặt phiến diện trong các quan niệm trƣớc đó.
Ngoài ra, trong nhiều nghiên cứu của mình Bác khẳng định : “Văn hóa là một kiến trúc thƣợng tầng” [13, tr. Giữa 4 vấn đề chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa phải có mối quan hệ biện chứng, không tồn tại biệt lập, không tách rời thực hiện nhiệm vụ chính trị là xây dựng một xã hội phát triển. Sự 10 phát triển một cách hết sức hài hòa của chúng là tiền đề cho sự phát triển bền vững. Không có sự phát triển bền vững phi hài hòa.
Đây là mối quan hệ biện chứng đích thực hƣớng tới phục vụ con ngƣời, là động lực thật sự, là một định hƣớng đúng, một bản lĩnh vững vàng để xã hội phát triển. Đặc trưng của văn hóa Với giá trị đặc biệt là sản phẩm của con ngƣời, do con ngƣời sáng tạo và vì lợi ích của con ngƣời, văn hóa mang những nét đặc trƣng sau: Tính hệ thống: Nhắc đến văn hóa, ngƣời ta thƣờng nói « nền văn hóa ». Điều này phần nào khẳng định đƣợc tính hệ thống xuyên suốt thực hiện các chức năng của xã hội. Giữa các thành tố của văn hóa có mối quan hệ mật thiết.
Chúng có nhiệm vụ kết nối các sự kiện tạo ra quy luật trong quá trình phát triển. Điều này thể hiện rất rõ tính hệ thống của văn hóa. Tính giá trị: Một tính chất rất đặc trƣng của văn hóa là thuận với trào lƣu tiến hóa của tƣ tƣởng hiện đại đƣợc thể hiện rõ trên nhiều mặt phù hợp với trình độ khoa học và trình độ văn minh mà nhân loại đã đạt đƣợc. Trong xã hội loài ngƣời, văn hóa góp phần ổn định xã hội.
Văn hóa có từ lâu đời, nằm trong nhận thức và điều chỉnh mọi hành vi của con ngƣời theo một phong tục và khuôn khổ đạo đức của dân tộc. Tính lịch sử: Văn hóa có gốc rễ, cội nguồn theo chiều dài lịch sử thể hiện tâm hồn, cốt cách, bản sắc riêng của từng dân tộc, không nhầm lẫn với văn hóa của các dân tộc khác. Thế hệ sau cảm nhận đƣợc văn hóa của ông cha ta để lại cũng chính là cảm đƣợc bao thăng trầm của cả một đất nƣớc. Nó biểu đạt nhịp cầu nối con ngƣời với con ngƣời, nối thế hệ trƣớc với thế hệ sau.
Quan trọng hơn cả văn hóa còn giúp thế hệ sau hiểu biết về lịch sử dân tộc, đảm bảo cho sự bảo tồn và phát triển bền vững,. Tính nhân sinh: Bản chất lúc này, văn hóa là hiện tƣợng xã hội chịu tác động của cả vật chất và tinh thần của con ngƣời. Song từ các đặc trƣng trên của văn hóa, ta thấy văn hóa chính là sự kết nối trong quan hệ giữa các nhân 11 tố của xã hội với nhau. Đó chính là ý nghĩa nhân sinh sâu sắc hàm chứa trong văn hóa.
Khái niệm văn hóa truyền thống Phan Huy Lê - Vũ Minh Giang cho rằng: Song song với quá trình hình thành và phát triển loài ngƣời, những vấn đề liên quan đời sống tinh thần của con ngƣời đã hình thành, phát triển tƣơng đối ổn định và đƣợc lƣu truyền qua nhiều thế hệ nhƣ tƣ tƣởng, tình cảm, cách tƣ duy, cách cƣ xử, lối sống của một cộng đồng nhất định đƣợc gọi là truyền thống. Theo Trần Ngọc Thêm, truyền thống văn hóa đƣợc thể hiện dƣới dạng chuẩn mực xã hội có giá trị tƣơng đối ổn định trong lịch sử dân tộc. Nó đƣợc tích lũy, trau dồi, thay đổi, bổ sung và tái tạo trong cộng đồng ngƣời xuyên suốt chiều dài lịch sử của dân tộc. Trong mỗi dân tộc, nó đƣợc cố định và thể hiện rất rõ trong phong tục tập quán của dân tộc, trong các nghi lễ truyền thống, luật pháp, dƣ luận.
Theo Trần Văn Giàu, những cái tốt đem lại giá trị, hiệu ứng tích cực trong đời sống con ngƣời có tính phổ biến về phƣơng diện đạo đức đƣợc hiểu nhƣ khái niệm của giá trị truyền thống. Giá trị đó có tác dụng đem lại ý nghĩa tích cực trong trau dồi đạo đức, có tác dụng góp phần nhận định, đánh giá và dẫn dắt hành động của một dân tộc đem lại giá trị hoàn thiện về mặt chuẩn mực xã hội. Nhƣ vậy, trong mỗi con ngƣời đều có sẵn những giá trị truyền thống song ở các mức độ khác nhau. Nó gắn liền với sự tồn tại và phát triển của mỗi cá nhân, mang ảnh hƣởng của cả quá khứ, hiện tai và có thích nghi theo chiều hƣớng của tƣơng lai.
Chính vì lẽ đó, nó tự thân mang trong mình ý nghĩa và vị trí vô cùng quan trọng trong đời sống nhân dân và đất nƣớc. Đó là sự kết tinh có chọn lọc qua các thời kì, hòa nhịp cùng văn hóa thời đại tạo nên bản sắc đặc trƣng riêng, trở thành động lực, sức mạnh để xây dựng và bảo vệ đất nƣớc. Đặc điểm của văn hóa truyền thống Thứ nhất, tính giá trị. VHTT với tƣ cách đứng song song ngang bằng với chính trị, kinh tế và xã hội đã có tác dụng vô cùng quan trọng trong điều chỉnh những chuẩn mực cơ bản.
Những nguyên lý đạo đức cơ bản này giúp con ngƣời trong một khu vực cộng đồng dân cƣ, trong cùng một thời đại ở các giai đoạn lịch sử làm thƣớc đo để phân biệt phải trái, đúng, sai. Từ đó nó góp phần định hƣớng hành động vì mục đích đem lại cuộc sống tự do và tiến bộ. Tính giá trị của văn hóa truyền thống thể hiện rõ nét ở điều này. Thứ hai, tính lưu truyền.
Mỗi một dân tộc song song với sự phát triển của lịch sử của dân tộc mình là sự phát triển của VHTT. Vì lẽ đó, giá trị của nó đƣợc chuyển tiếp là sợi dây giao tiếp thế hệ với thế hệ khác. Thông qua đó, VHTT đƣợc giữ gìn và phát huy ở một tầm cao mới. Thứ ba, tính ổn định.
Qua nhiều thế hệ, nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau, lịch sử thừa nhận những giá trị của VHTT ở góc nhìn tích cực là chân, thiện, mỹ. Nhƣ vậy, VHTT Việt Nam với tính giá trị, tính ổn định và tính lƣu truyền đã khắc họa nét riêng độc đáo của dân tộc Việt Nam không trộn lẫn. Đó là động lực để chúng ta giành lại độc lập, tự do cho dân tộc trƣớc những cuộc kháng chiến với những kẻ thù lớn mạnh nhất trong lịch sử. Những giá trị VHTT Việt Nam vừa góp phần suy tôn, giữ gìn những giá trị quý giá, vừa là bức tƣờng thành vĩ đại không thể thiếu của dân tộc trên con đƣờng đi đến tƣơng lai.
Những vấn đề chung về văn hóa truyền thống hiếu học ở Việt Nam 1. Khái niệm Hiếu học chính là tƣ tƣởng đề cao việc học tập là trách nhiệm hàng đầu. Ngƣời hiếu học ham học hỏi, thích hiểu biết một cách tự nguyện và bền vững. Họ không ngừng học hỏi, trau dồi, tích lũy kiến thức từ sách vở và thực tế.
Họ nỗ lực vƣợt qua khó khăn để học tập với nhu cầu học tập suốt đời. 13 Văn hóa hiếu học chính là thói quen ham thích, thái độ luôn coi trọng sự học, coi trọng ngƣời có học đã đƣợc hình thành và lƣu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Truyền thống hiếu học có một ý nghĩa hết sức lớn lao gắn với sự phát triển bền vững của dân tộc. Ngƣời xƣa đã đúc kết: “Phi trí bất hƣng” có nghĩa là nếu không có trí tuệ và hiểu biết thì không hƣng thịnh hay không thể phát triển bền vững đƣợc.
Khi đất nƣớc lâm nguy, nhờ VHTT hiếu học, dân tộc ta có không ít những vị tƣớng tài ba văn võ song toàn đƣợc cả thế giới ghi nhận nhƣ Ngô Quyền, Lý Thƣờng Kiệt, Trần Hƣng Đạo, Quang Trung, Võ Nguyên Giáp.Trong thời bình, sự học chính là cái gốc, là căn cốt của mọi thành công của mỗi cá nhân, là cơ sở để con ngƣời có thể trở nên tử tế. Hiện nay, với sự phát triển mạnh mẽ của nhân loại, nếu không phát huy truyền thống hiếu học thì chúng ta sẽ không thể đồng hành cùng các nƣớc khác thế giới. Chính vì vậy, văn hóa truyền thống hiếu học chính là nhân tố quan trọng, là chìa khóa tạo nên trí tuệ Việt Nam, đạo đức Việt Nam, nền văn hóa Việt Nam, góp phần không nhỏ vào sự trƣờng tồn và hiển hách của dân tộc Việt Nam ta. Chức năng Giữ gìn và phát huy bản sắc VHTT hiếu học với những giá trị bền vững, tinh hoa của dân tộc là rất quan trọng.