Giáo Dục Thẩm Mỹ Âm Nhạc Cho Học Sinh Trung Học Cơ Sở Tại Tỉnh Bình Dương

Tìm hiểu về giáo dục thẩm mỹ âm nhạc cho học sinh THCS tại Bình Dương. Luận án tiến sĩ chuyên sâu về phương pháp dạy và học âm nhạc hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Lưu An
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Đăng Nghị
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Nghệ Thuật Trung Ương
• Chuyên ngành: Lý Luận và Phương Pháp Dạy Học Âm Nhạc
• Đề tài: Giáo Dục Thẩm Mỹ Âm Nhạc Cho Học Sinh Trung Học Cơ Sở Tại Tỉnh Bình Dương
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nghiên cứu về mỹ học, giáo dục thẩm mỹ và giáo dục thẩm mỹ âm nhạc
• 1.1.1. Về mỹ học
• 1.1.2. Về giáo dục thẩm mỹ
• 1.1.3. Giáo dục thẩm mỹ âm nhạc
• 1.2. Những nghiên cứu về giáo dục âm nhạc
• 1.2.1. Những nghiên cứu về phương pháp dạy học âm nhạc
• 1.2.2. Những nghiên cứu về giáo dục âm nhạc ở cấp trung học cơ sở
• 1.3. Kết luận chương 1
• 2. Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 2.1. Giáo dục, thẩm mỹ và giáo dục thẩm mỹ
• 2.2. Âm nhạc và giáo dục thẩm mỹ âm nhạc
• 2.3. Dạy học và dạy học Hát
• 2.4. Nội dung và hình thức giáo dục thẩm mỹ âm nhạc thông qua dạy học hát
• 2.4.1. Nội dung giáo dục thẩm mỹ âm nhạc
• 2.4.2. Hình thức giáo dục thẩm mỹ âm nhạc
• 2.5. Cơ sở và nguyên tắc của việc giáo dục thẩm mỹ âm nhạc cho học sinh qua dạy Học hát
• 2.5.1. Cơ sở của việc giáo dục thẩm mỹ âm nhạc cho học sinh
• 2.5.2. Nguyên tắc giáo dục thẩm mỹ thông qua dạy học hát
• 2.6. Đặc điểm tâm sinh lý của học sinh và vai trò của giáo dục thẩm mỹ âm nhạc
• 2.6.1. Đặc điểm tâm sinh lý của học sinh trung học cơ sở
• 2.6.2. Vai trò của giáo dục thẩm mỹ âm nhạc
• 2.7. Cách tiếp cận và lý thuyết nghiên cứu
• 2.7.1. Cách tiếp cận
• 2.7.2. Lý thuyết nghiên cứu
• 2.8. Kết luận chương 2
• 3. Chương 3: THỰC TRẠNG GIÁO DỤC THẨM MỸ ÂM NHẠC CHO HỌC SINH VÀ GIÁ TRỊ CỦA CÁC BÀI HÁT TRONG CHƯƠNG TRÌNH
• 3.1. Khái quát về tỉnh Bình Dương
• 3.1.1. Vị trí và tiềm năng kinh tế
• 3.1.2. Về xã hội, văn hóa và giáo dục
• 3.2. Tình hình giáo dục thẩm mỹ âm nhạc cho học sinh
• 3.2.1. Thực trạng dạy học hát
• 3.2.2. Đánh giá những yếu tố tác động đến quá trình giáo dục thẩm mỹ âm nhạc
• 3.3. Giá trị thẩm mỹ của bài hát và các bài dân ca trong chương trình
• 3.3.1. Các bài hát trong chương trình
• 3.3.2. Các bài dân ca
• 3.4. Tác động của dạy học hát trong việc giáo dục thẩm mỹ cho học sinh
• 3.5. Kết luận chương 3
• 4. Chương 4: BIỆN PHÁP GIÁO DỤC THẨM MỸ ÂM NHẠC CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC HÁT
• 4.1. Điều kiện tiên quyết
• 4.1.1. Yêu cầu đối với giáo viên dạy âm nhạc
• 4.1.2. Đổi mới cách tổ chức và quản lí lớp học
• 4.2. Các biện pháp dạy học hát
• 4.2.1. Xây dựng chương trình có lợi cho việc giáo dục thẩm mỹ âm nhạc
• 4.2.2. Sáng tạo các hình thức dạy học hát
• 4.2.3. Các biện pháp khác trong dạy học hát
• 4.3. Nâng cao vai trò của gia đình, nhà trường và xã hội trong việc giáo dục thẩm mỹ âm nhạc
• 4.4. Đổi mới cách đánh giá kết quả trong dạy học hát
• 4.5. Thực nghiệm sư phạm
• 4.5.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 4.5.2. Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm
• 4.5.3. Đối tượng và thời gian thực nghiệm sư phạm
• 4.5.4. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
• 4.5.5. Tiến hành thực nghiệm sư phạm và đánh giá kết quả
• 4.6. Kết luận chương 4
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Giáo Dục Thẩm Mỹ Âm Nhạc THCS Bình Dương

Luận án tiến sĩ này đi sâu vào lĩnh vực giáo dục thẩm mỹ âm nhạc cho học sinh THCS tại tỉnh Bình Dương. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc đào tạo con người toàn diện là ưu tiên hàng đầu. Theo Nghị quyết Trung ương 2, Khóa VIII, giáo dục phải đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, văn hóa, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp. Giáo dục thẩm mỹ là một khâu quan trọng, giúp học sinh hiểu cái hay, cái đẹp của cuộc sống. Thiếu óc thẩm mỹ, con người không thể coi là toàn diện. Âm nhạc là yếu tố quan trọng của văn hóa, ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống xã hội. Giáo dục âm nhạc mang lại nhiều giá trị tốt đẹp, tạo cơ hội phát triển năng lực âm nhạc và thẩm mỹ, giúp hoàn thiện nhân cách và nuôi dưỡng tâm hồn. Điều này đặc biệt quan trọng với lứa tuổi THCS, khi tâm sinh lý các em có nhiều thay đổi. Chương trình SGK đã được cải tiến, nhưng vấn đề đặt ra là liệu các bài hát có đáp ứng được yêu cầu giáo dục thẩm mỹ hiện nay, và liệu năng lực giảng dạy của giáo viên có đạt chuẩn hay chưa.

1.1. Vai trò của Giáo Dục Thẩm Mỹ Âm Nhạc trong THCS

Luận án nhấn mạnh tầm quan trọng của giáo dục thẩm mỹ âm nhạc trong việc phát triển toàn diện học sinh THCS. Theo luật giáo dục 2019, mục tiêu của giáo dục là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện. GDTM đóng vai trò quan trọng trong việc giúp học sinh cảm thụ cái đẹp, từ đó hình thành nhân cách tốt đẹp và có cách ứng xử phù hợp với xã hội. Âm nhạc, đặc biệt là phân môn học hát, có khả năng tác động mạnh mẽ đến cảm xúc và nhận thức của học sinh, giúp các em phát triển năng lực cảm thụ âm nhạc và thẩm mỹ. GDTM âm nhạc là nền tảng để học sinh có thể tiếp thu những giá trị văn hóa tốt đẹp và phát triển toàn diện.

1.2. Bối cảnh Toàn Cầu Hóa và Thách Thức Giáo Dục Âm Nhạc

Bối cảnh toàn cầu hóa đặt ra nhiều thách thức cho giáo dục âm nhạc THCS tại Bình Dương. Sự giao thoa văn hóa diễn ra phức tạp, với nhiều trào lưu âm nhạc từ nước ngoài tràn vào, có thể ảnh hưởng tiêu cực đến quan điểm thẩm mỹ của học sinh. Do đó, việc dạy học âm nhạc nói chung và dạy học hát nói riêng cần có những thay đổi để phát huy tiềm năng và ưu thế của nó đối với giáo dục thẩm mỹ cho học sinh, góp phần vào định hướng và phát triển nhân cách cho các em phù hợp với điều kiện mới. Việc định hướng giáo dục thẩm mỹ cho HS ở các trường THCS hiện nay (trên phạm vi toàn quốc, mà tỉnh Bình Dương không phải trường hợp ngoại lệ) thông qua môn âm nhạc nói chung cũng như phân môn Học hát nói riêng, là một vấn đề không kém phần quan trọng và mang tính cấp thiết.

II. Thực Trạng Dạy và Học Âm Nhạc THCS Tỉnh Bình Dương

Trong những năm gần đây, Bình Dương đã đạt được nhiều thành tựu trong phát triển kinh tế - xã hội, giáo dục được coi là ngành mũi nhọn. Tuy nhiên, chất lượng giáo dục thẩm mỹ âm nhạc cho học sinh THCS chưa được như mong muốn. Với tư cách là GV nhiều năm tham gia dạy môn âm nhạc ở cấp THCS, chúng tôi thấy nếu thực hiện tốt việc GDTM âm nhạc cho HS thì sẽ đáp ứng được yêu cầu đổi mới giáo dục phổ thông của Bộ GD&ĐT cũng như chuẩn bị tốt cho tỉnh Bình Dương những lớp người có chất lượng về trí tuệ và văn hóa. Việc định hướng, GDTM cho HS ở các trường THCS hiện nay (trên phạm vi toàn quốc, mà tỉnh Bình Dương không phải trường hợp ngoại lệ) thông qua môn âm nhạc nói chung cũng như phân môn Học hát nói riêng, là một vấn đề không kém phần quan trọng và mang tính cấp thiết.

2.1. Vị trí và Tiềm Năng Kinh Tế Xã Hội của Bình Dương

Bình Dương là tỉnh nằm trong vùng trọng điểm kinh tế phía Nam, thuộc tốp đầu thu hút đầu tư kinh tế. Bên cạnh sự phát triển kinh tế, giáo dục luôn được quan tâm, với tiêu chí nâng cao chất lượng, đào tạo nguồn nhân lực vừa có trình độ tri thức, vừa có năng lực thẩm mỹ. Luận án sẽ xem xét tiềm năng và những đặc điểm kinh tế - xã hội của Bình Dương để tìm hiểu tác động của chúng đến giáo dục âm nhạc.

2.2. Đánh Giá Thực Trạng Dạy và Học Hát tại THCS Bình Dương

Luận án đánh giá thực trạng dạy và học hát tại các trường THCS ở Bình Dương, bao gồm cả nội dung chương trình, phương pháp giảng dạy, và năng lực của giáo viên. Luận án sẽ xác định những điểm mạnh và điểm yếu của thực trạng này, đồng thời đánh giá những yếu tố tác động đến quá trình giáo dục thẩm mỹ âm nhạc. Theo tác giả, nhiều năm qua, dẫu đội ngũ giáo viên có nhiệt tình, nhưng do nhiều nguyên nhân, nên chất lượng giáo dục nói chung và giáo dục thẩm mỹ âm nhạc cho HS nói riêng chưa được như mong muốn.

2.3. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Giáo Dục Thẩm Mỹ Âm Nhạc

Luận án phân tích những yếu tố ảnh hưởng đến quá trình giáo dục thẩm mỹ âm nhạc, từ chất lượng bài hát trong chương trình đến năng lực của giáo viên, phương pháp giảng dạy, và sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình, và xã hội. Luận án cũng xem xét những tác động của âm nhạc nước ngoài và các trào lưu văn hóa đến quan điểm thẩm mỹ của học sinh, từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp.

III. Giải Pháp Giáo Dục Thẩm Mỹ Âm Nhạc Dạy Hát Hiệu Quả

Luận án đề xuất các giải pháp để nâng cao chất lượng giáo dục thẩm mỹ âm nhạc cho học sinh THCS thông qua dạy học hát. Các giải pháp tập trung vào việc đổi mới phương pháp giảng dạy, xây dựng chương trình phù hợp, và tăng cường sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình, và xã hội. Việc dạy học âm nhạc nói chung và dạy học hát nói riêng ở trường THCS cần có những thay đổi để phát huy được tiềm năng và ưu thế của nó đối với GDTM cho HS, góp phần vào định hướng và phát triển nhân cách cho các em phù hợp với điều kiện mới.

3.1. Đổi Mới Phương Pháp Dạy Học Hát Sáng Tạo Hơn

Luận án nhấn mạnh sự cần thiết của việc đổi mới phương pháp dạy học hát, khuyến khích giáo viên sử dụng các phương pháp giảng dạy tích cực, sáng tạo, và phù hợp với đặc điểm tâm lý của học sinh THCS. Các phương pháp này cần tạo cơ hội cho học sinh được trải nghiệm và phát triển năng lực cảm thụ âm nhạc, đồng thời khuyến khích các em tham gia tích cực vào các hoạt động âm nhạc.

3.2. Xây Dựng Chương Trình Giáo Dục Âm Nhạc Phù Hợp

Luận án đề xuất xây dựng chương trình giáo dục âm nhạc phù hợp với đặc điểm văn hóa và xã hội của Bình Dương, đồng thời đáp ứng được yêu cầu giáo dục thẩm mỹ hiện nay. Chương trình cần lựa chọn các bài hát có giá trị thẩm mỹ cao, phù hợp với lứa tuổi học sinh, và có khả năng khơi gợi cảm xúc tích cực và tình yêu quê hương đất nước.

3.3. Tăng Cường Sự Phối Hợp Nhà Trường Gia Đình Xã Hội

Luận án nhấn mạnh vai trò của gia đình và xã hội trong việc giáo dục thẩm mỹ âm nhạc cho học sinh. Nhà trường cần phối hợp chặt chẽ với gia đình và xã hội để tạo môi trường âm nhạc phong phú và lành mạnh, đồng thời khuyến khích học sinh tham gia vào các hoạt động âm nhạc cộng đồng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu Giáo Dục Âm Nhạc

Luận án trình bày các ứng dụng thực tiễn của các giải pháp đã đề xuất, bao gồm việc thiết kế các bài giảng, tổ chức các hoạt động âm nhạc ngoại khóa, và đánh giá hiệu quả của các biện pháp giáo dục thẩm mỹ âm nhạc. Bên cạnh đó chúng tôi nhận thấy rằng, việc định hướng, GDTM cho HS ở các trường THCS hiện nay (trên phạm vi toàn quốc, mà tỉnh Bình Dương không phải trường hợp ngoại lệ) thông qua môn âm nhạc nói chung cũng như phân môn Học hát nói riêng, là một vấn đề không kém phần quan trọng và mang tính cấp thiết.

4.1. Thực Nghiệm Sư Phạm và Đánh Giá Tính Khả Thi

Luận án tiến hành thực nghiệm sư phạm tại một số trường THCS ở Bình Dương để đánh giá tính khả thi và hiệu quả của các giải pháp đã đề xuất. Quá trình thực nghiệm bao gồm việc thiết kế bài giảng, tổ chức các hoạt động, và thu thập dữ liệu để đánh giá sự tiến bộ của học sinh về năng lực thẩm mỹ và năng lực cảm thụ âm nhạc.

4.2. Thiết Kế Công Cụ Hỗ Trợ Dạy và Học Âm Nhạc Hiệu Quả

Luận án thiết kế các công cụ hỗ trợ dạy và học âm nhạc, bao gồm các tài liệu tham khảo, bài tập thực hành, và các công cụ đánh giá năng lực cảm thụ âm nhạc của học sinh. Các công cụ này được thiết kế để giúp giáo viên và học sinh tiếp cận với âm nhạc một cách dễ dàng và hiệu quả hơn.

4.3. Kết Quả Nghiên Cứu và Đóng Góp cho Giáo Dục Âm Nhạc

Luận án trình bày kết quả nghiên cứu và đánh giá những đóng góp của luận án cho giáo dục âm nhạc tại Bình Dương. Kết quả nghiên cứu cho thấy các giải pháp đã đề xuất có hiệu quả trong việc nâng cao chất lượng giáo dục thẩm mỹ âm nhạc cho học sinh THCS, giúp các em phát triển toàn diện về nhân cách và năng lực.

V. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Giáo Dục Âm Nhạc Tương Lai

Luận án tổng kết những kết quả nghiên cứu chính và đánh giá những đóng góp của luận án cho lĩnh vực giáo dục thẩm mỹ âm nhạc. Luận án cũng đề xuất những hướng nghiên cứu tiếp theo để tiếp tục nâng cao chất lượng giáo dục âm nhạc tại Bình Dương và trên cả nước. Việc định hướng, GDTM cho HS ở các trường THCS hiện nay (trên phạm vi toàn quốc, mà tỉnh Bình Dương không phải trường hợp ngoại lệ) thông qua môn âm nhạc nói chung cũng như phân môn Học hát nói riêng, là một vấn đề không kém phần quan trọng và mang tính cấp thiết.

5.1. Tóm Tắt Các Kết Quả Nghiên Cứu Quan Trọng Nhất

Luận án tóm tắt những kết quả nghiên cứu quan trọng nhất, bao gồm việc xác định thực trạng, đề xuất giải pháp, và đánh giá hiệu quả của các biện pháp giáo dục thẩm mỹ âm nhạc. Các kết quả nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học cho việc tiếp tục cải tiến và nâng cao chất lượng giáo dục âm nhạc.

5.2. Những Đóng Góp của Luận Án cho Giáo Dục Thẩm Mỹ

Luận án đánh giá những đóng góp của luận án cho lĩnh vực giáo dục thẩm mỹ, bao gồm việc cung cấp một cái nhìn tổng quan về giáo dục thẩm mỹ âm nhạc tại Bình Dương, đề xuất các giải pháp thực tiễn, và thiết kế các công cụ hỗ trợ dạy và học âm nhạc. Luận án có thể là tài liệu tham khảo cho GV âm nhạc ở các trƣờng THCS thuộc địa bàn khác trong cả nƣớc, góp phần nâng cao chất lƣợng dạy học môn âm nhạc phổ thông và cho các nghiên cứu khoa học cùng hƣớng.

5.3. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo và Phát Triển Giáo Dục

Luận án đề xuất những hướng nghiên cứu tiếp theo để tiếp tục nâng cao chất lượng giáo dục âm nhạc, bao gồm việc nghiên cứu sâu hơn về các phương pháp giảng dạy tích cực, xây dựng chương trình phù hợp, và tăng cường sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình, và xã hội. GDTM âm nhạc là nhằm góp phần tạo ra những lớp công dân mới vừa chuyên vừa hồng cho tỉnh Bình Dương, do đó luận án sẽ dựa trên quan điểm GDTM của chủ nghĩa Mác - Lênin, tƣ tƣởng Hồ Chí Minh và đƣờng lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về giáo dục con ngƣời mới xã hội chủ nghĩa; quan điểm và tiêu chí giáo dục HS phổ thông sau năm 2015 của Bộ GD&ĐT.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Âm nhạc (mã số 9140111) của tác giả Nguyễn Thị Lưu An, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Đăng Nghị, được hoàn thành năm 2021 tại Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương với đề tài: "Giáo dục thẩm mỹ âm nhạc cho học sinh trung học cơ sở tại tỉnh Bình Dương".

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục theo tinh thần Nghị quyết Trung ương 2 Khóa VIII và Luật Giáo dục năm 2019 (Điều 2, Chương 1) xác định mục tiêu đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện về đạo đức, tri thức, văn hóa, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp. Trong chương trình giáo dục phổ thông, giáo dục thẩm mỹ (GDTM) giữ vai trò then chốt nhằm giúp học sinh nhận thức cái đẹp trong tự nhiên, nghệ thuật và đời sống xã hội. Lứa tuổi trung học cơ sở (THCS) là giai đoạn biến đổi tâm sinh lý mạnh mẽ, cần được định hướng thẩm mỹ đúng đắn.

Tại tỉnh Bình Dương – địa phương thuộc vùng kinh tế trọng điểm phía Nam có tốc độ công nghiệp hóa và thu hút đầu tư cao – quá trình giao thoa văn hóa và sự du nhập của các trào lưu âm nhạc thiếu kiểm soát đã tác động đến thị hiếu của thanh thiếu niên, dẫn đến hiện tượng lệch lạc thẩm mỹ. Mặc dù ngành giáo dục địa phương đã quan tâm đầu tư, thực tế chất lượng dạy học môn Âm nhạc và công tác GDTM âm nhạc qua phân môn Học hát tại các trường THCS trên địa bàn tỉnh vẫn còn nhiều hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu đổi mới. Đến thời điểm thực hiện đề tài, chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu chuyên biệt về GDTM âm nhạc cho học sinh THCS tại địa bàn tỉnh Bình Dương.

Giả thuyết nghiên cứu

Luận án xác lập giả thuyết khoa học: Nếu xác định đúng thực trạng GDTM âm nhạc thông qua việc dạy học hát cho học sinh cấp THCS, trên cơ sở đó đề xuất các biện pháp phù hợp và vận dụng hệ thống các biện pháp này trong quá trình dạy học hát thì sẽ phát triển được tình cảm thẩm mỹ, năng lực thẩm mỹ âm nhạc cho học sinh và góp phần nâng cao chất lượng giáo dục âm nhạc trong nhà trường.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục đích nghiên cứu: Từ việc xác định thực trạng dạy học âm nhạc và GDTM âm nhạc qua phân môn Học hát tại các trường THCS trên địa bàn tỉnh Bình Dương, luận án đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao chất lượng GDTM âm nhạc cho học sinh.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Nghiên cứu lý luận: Nghiên cứu cơ sở lý luận về GDTM, phương pháp dạy học hát, làm rõ hệ thống khái niệm công cụ (thẩm mỹ, giáo dục, GDTM, GDTM âm nhạc, dạy học, phương pháp dạy học hát) và tầm quan trọng của việc GDTM qua các bài hát cấp THCS.
  2. Nghiên cứu thực tiễn: Đánh giá chương trình và khảo sát thực trạng GDTM âm nhạc thông qua phân môn Học hát cho học sinh THCS tại Bình Dương; nghiên cứu các chủ trương đổi mới và quan điểm chỉ đạo của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
  3. Nghiên cứu đề xuất biện pháp: Đề xuất hệ thống biện pháp dạy học hát từ lớp 6 đến lớp 9 nhằm nâng cao chất lượng GDTM âm nhạc; thiết kế công cụ hỗ trợ và bộ công cụ đánh giá năng lực cảm thụ âm nhạc; tiến hành thực nghiệm sư phạm kiểm định tính khả thi của các biện pháp.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Khách thể nghiên cứu: Hoạt động GDTM cho học sinh cấp THCS và những vấn đề liên quan đến phân môn Học hát.
• Đối tượng nghiên cứu: Các biện pháp GDTM âm nhạc cho học sinh cấp THCS tại tỉnh Bình Dương.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Nội dung: Phân môn Học hát trong chương trình âm nhạc chính khóa cấp THCS (không bao gồm phân môn Nhạc lý - Tập đọc nhạc và Âm nhạc thường thức).
  • Không gian: Hệ thống các trường THCS trên địa bàn tỉnh Bình Dương.
  • Thời gian: Giai đoạn từ năm 2015 đến năm 2020.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án được phân tích theo hai nhóm nghiên cứu chính:

Nhóm nghiên cứu	Tác giả và công trình tiêu biểu	Nội dung và giá trị kế thừa
Mỹ học, giáo dục thẩm mỹ và GDTM âm nhạc	• A. Baumgarten (1750), Platon, Aristotle, Leonardo da Vinci, Lessing, Bielinxki, Tsecnysevski. • Immanuel Kant (công trình Phê phán năng lực phán đoán). • G. Hegel (công trình Mỹ học). • Denis Diderot (Luận về cái đẹp). • Đỗ Huy (Giáo dục thẩm mỹ - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn). • Vũ Minh Tâm (Mỹ học và giáo dục thẩm mỹ dành cho đào tạo giáo viên bậc trung học cơ sở). • Vĩnh Quang Lê (Về giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay). • Đỗ Văn Khang (Lịch sử mỹ học). • Trần Túy (Vai trò của nghệ thuật trong giáo dục thẩm mỹ). • Nguyễn Thế Kiệt (Triết học thẩm mỹ và nhân cách). • Đỗ Xuân Hà (Giáo dục thẩm mỹ và giáo dục nghệ thuật). • Dương Viết Á (Theo dòng âm thanh cái đẹp sải cánh). • Nguyễn Đăng Nghị (Bay lên từ truyền thống). • Thế Bảo (Cảm nhận mỹ học âm nhạc). • Hợp tuyển Nghiên cứu - lý luận - phê bình âm nhạc Việt Nam thế kỷ XX (Tô Vũ - Phan Thanh Nam, Hồ Ngọc Đại, Cù Lệ Duyên, Huỳnh Hằng).	• Phân tích bản chất cái đẹp, phán đoán thẩm mỹ, thị hiếu và lý tưởng thẩm mỹ. • Luận giải 12 căn nguyên gây khác biệt trong đánh giá thẩm mỹ (Denis Diderot). • Xác định 4 yêu cầu GDTM theo lứa tuổi, tính liên tục, tính logic (Đỗ Huy). • Xác định giai điệu là linh hồn âm nhạc (G. Hegel), âm nhạc tác động trực tiếp vào nội cảm con người. • Phân tích hình tượng âm nhạc mang tính biểu hiện và ước lệ (Dương Viết Á). • Khẳng định vai trò của ca khúc cách mạng và âm nhạc truyền thống trong định hình nhân cách và bản sắc văn hóa dân tộc (Nguyễn Đăng Nghị, Hồ Ngọc Đại).
Phương pháp dạy học âm nhạc và giáo dục âm nhạc THCS	• Đặng Thành Hưng (Dạy học hiện đại - lý luận - biện pháp - kĩ thuật). • Hoàng Long - Hoàng Lân (Phương pháp dạy học âm nhạc, Thực hành sư phạm âm nhạc). • Phan Trần Bảng (Phương pháp giảng dạy âm nhạc trong nhà trường phổ thông). • Lê Anh Tuấn - Nguyễn Phúc Linh (Phương pháp tư duy tích cực và sáng tạo trong giáo dục âm nhạc). • Lê Anh Tuấn (Phương pháp dạy học âm nhạc ở trường tiểu học và trung học cơ sở). • Hồ Ngọc Khải (Khái quát một số phương pháp dạy học âm nhạc tại Hoa Kỳ hiện nay). • Kỷ yếu các Hội thảo khoa học quốc gia và quốc tế (2018 tại Nhạc viện TP.HCM; 2019 tại ĐHSP Nghệ thuật TW với các bài viết của Đào Đăng Phượng, Phạm Trọng Toàn, Nguyễn Thị Tố Mai).	• Hệ thống hóa lý luận dạy học hiện đại và kỹ thuật tích cực hóa người học. • Thiết lập hệ thống phương pháp, giáo án mẫu và hoạt động thực hành sư phạm âm nhạc phổ thông. • Vận dụng kỹ thuật nhận biết nốt nhạc qua ký hiệu bàn tay tương đồng phương pháp Kodály. • Đánh giá kinh nghiệm giáo dục âm nhạc quốc tế (Hungary, Australia, Hoa Kỳ) và định hướng bồi dưỡng giáo viên nghệ thuật đáp ứng chương trình giáo dục phổ thông mới.

Khoảng trống nghiên cứu được lựa chọn giải quyết

Các công trình đi trước đã cung cấp cơ sở lý luận vững chắc về mỹ học Mác - Lênin, phương pháp dạy học âm nhạc và vai trò của giáo dục nghệ thuật nói chung. Tuy nhiên, phần lớn các nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở phạm vi khái quát hóa lý luận, đánh giá chung cho các cấp học hoặc khảo sát ở một số địa phương khác. Chưa có công trình nào đi sâu khảo sát thực nghiệm và xây dựng hệ thống biện pháp GDTM âm nhạc chuyên biệt thông qua phân môn Học hát cho học sinh THCS tại địa bàn tỉnh Bình Dương trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội đặc thù của địa phương.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và hệ thống khái niệm công cụ

Luận án tiếp cận nghiên cứu dựa trên mỹ học Mác - Lênin, lý luận giáo dục học và tâm lý học lứa tuổi, làm rõ 7 khái niệm công cụ:

1. Giáo dục: Quá trình hình thành nhân cách được tổ chức có mục đích, có kế hoạch thông qua hoạt động và giao lưu, giúp người học chiếm lĩnh kinh nghiệm lịch sử - xã hội để hoàn thiện bản thân (kế thừa quan điểm Đặng Vũ Hoạt, Phạm Viết Vượng).
2. Thẩm mỹ: Cách hiểu biết, cảm thụ cái đẹp trong tự nhiên, đời sống xã hội và nghệ thuật; là phạm trù phản ánh mối quan hệ thẩm mỹ giữa con người với hiện thực khách quan.
3. Giáo dục thẩm mỹ: Quá trình giáo dục giúp người học hiểu, thẩm thấu cái đẹp, hình thành xúc cảm, tình cảm, năng lực và lý tưởng thẩm mỹ, từ đó có khả năng sáng tạo và hành động theo quy luật của cái đẹp, hướng tới các giá trị Chân - Thiện - Mỹ.
4. Âm nhạc: Loại hình nghệ thuật sử dụng phương tiện âm thanh (giai điệu, tiết tấu, hòa âm, cấu trúc...) để phản ánh hiện thực đời sống và biểu hiện tư tưởng, tình cảm của con người (theo V.A. Vakhrameev).
5. Thẩm mỹ âm nhạc: Quá trình người thưởng thức cảm thụ, thẩm thấu cái đẹp trong tác phẩm âm nhạc thông qua sự sáng tạo và biểu diễn của nhạc sĩ, nghệ sĩ ở những hoàn cảnh không gian và thời gian cụ thể.
6. Giáo dục thẩm mỹ âm nhạc: Quá trình giáo dục dưới sự hướng dẫn của giáo viên nhằm đánh thức cảm xúc, giúp học sinh hiểu và cảm thụ cái đẹp trong âm nhạc, hình thành và phát triển tình cảm thẩm mỹ, năng lực thẩm mỹ, góp phần định hướng thị hiếu âm nhạc lành mạnh và phát triển nhân cách toàn diện.
7. Dạy học và Dạy học hát: Dạy học hát là quá trình tổ chức các hoạt động âm nhạc giúp người học hình thành kỹ năng ca hát, qua đó từng bước phát triển xúc cảm, tình cảm, năng lực thẩm mỹ, thị hiếu và lý tưởng thẩm mỹ.

Cấu trúc nội dung GDTM âm nhạc qua dạy học hát

Luận án xác lập nội dung GDTM âm nhạc gồm ba thành tố cốt lõi:

• Giáo dục cảm xúc thẩm mỹ: Hình thành những rung cảm ban đầu trước sắc thái, tình cảm của bài hát; phát triển khả năng nhận biết phương tiện diễn cảm (tiết tấu, giai điệu, hòa âm) và biểu đạt cảm xúc qua ngôn ngữ cơ thể.
• Giáo dục tình cảm thẩm mỹ: Bồi dưỡng tình yêu đối với cái đẹp, cái cao cả và thái độ phê phán cái xấu; xây dựng tình cảm gia đình, tình yêu quê hương, đất nước, niềm tự hào dân tộc và lòng nhân ái thông qua nội dung bài hát.
• Giáo dục năng lực thẩm mỹ: Dựa trên ba mức độ năng lực thẩm mỹ của Immanuel Kant (cảm thụ, đánh giá, thỏa mãn), luận án cụ thể hóa thành ba nhóm biểu hiện trong dạy học hát:
  • Năng lực tái hiện/trình bày: Hát đúng giai điệu, lời ca, giữ đúng tư thế, thể hiện sắc thái biểu cảm, biết hát bè cơ bản và vận động cơ thể nhịp nhàng.
  • Năng lực hiểu biết/đánh giá: Khả năng phân tích câu đoạn, nhận biết đặc điểm giai điệu, tiết tấu, hiểu nội dung tư tưởng và đánh giá kỹ năng thể hiện âm nhạc của người khác.
  • Năng lực sáng tạo âm nhạc: Vận dụng kỹ năng để biến tấu, ứng tác động tác gõ đệm, làm nhạc cụ tự tạo đơn giản và liên tưởng hình tượng âm nhạc trong mối liên hệ với văn hóa, lịch sử.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

• Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Thu thập, phân tích, tổng hợp các tài liệu thứ cấp về mỹ học, âm nhạc học, giáo dục học nhằm xây dựng hệ thống khái niệm công cụ và khung lý thuyết.
• Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Điều tra bằng phiếu hỏi (khảo sát giáo viên, học sinh, phụ huynh); phỏng vấn trực tiếp cán bộ quản lý và giáo viên âm nhạc; dự giờ quan sát các tiết dạy học hát tại các trường THCS ở Bình Dương.
• Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động: Phân tích giáo án, hồ sơ chuyên môn của giáo viên; kiểm tra, đánh giá kết quả học tập và hoạt động âm nhạc của học sinh trước và sau thực nghiệm.
• Phương pháp chuyên gia: Tham vấn ý kiến các nhà khoa học, chuyên gia âm nhạc và phương pháp dạy học tại các hội thảo khoa học chuyên ngành.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức giảng dạy đối chứng và thực nghiệm các giáo án thiết kế mới tại một số trường THCS trên địa bàn tỉnh Bình Dương nhằm kiểm định tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đề xuất.
• Phương pháp thống kê toán học: Ứng dụng các công thức thống kê toán học để xử lý, đối chiếu các bảng số liệu định lượng thu được từ quá trình khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm.

---

Nội dung chính theo từng chương

Luận án có dung lượng gồm phần Mở đầu (7 trang), Kết luận (3 trang), Tài liệu tham khảo và Phụ lục (69 trang), cùng 4 chương nội dung chính:

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu
Chương 2: Cơ sở lý luận
Chương 3: Thực trạng giáo dục thẩm mỹ âm nhạc cho học sinh và giá trị của các bài hát trong chương trình
Chương 4: Biện pháp giáo dục thẩm mỹ âm nhạc cho học sinh thông qua dạy học hát

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương 1 khái quát lịch sử nghiên cứu về mỹ học và giáo dục thẩm mỹ từ thời cổ đại đến hiện đại, đi sâu vào mỹ học Mác - Lênin và các học thuyết phương Tây. Phân tích các công trình nghiên cứu về GDTM bằng nghệ thuật, GDTM âm nhạc của các học giả trong nước (Dương Viết Á, Đỗ Huy, Nguyễn Đăng Nghị, Thế Bảo, Vũ Minh Tâm, Hoàng Long - Hoàng Lân, Lê Anh Tuấn...). Đồng thời, chương này tổng thuật các nghiên cứu quốc tế về giáo dục âm nhạc phổ thông (phương pháp Kodály, giáo dục âm nhạc tại Hungary, Australia, Hoa Kỳ) và các kỷ yếu hội thảo khoa học chuyên ngành. Qua đó, tác giả khẳng định tính cấp thiết của đề tài và xác lập khoảng trống khoa học cần giải quyết.

Chương 2: Cơ sở lý luận

Chương 2 xây dựng hệ thống cơ sở lý luận vững chắc cho đề tài. Tác giả định nghĩa và làm rõ mối quan hệ giữa các khái niệm: giáo dục, thẩm mỹ, GDTM, âm nhạc, thẩm mỹ âm nhạc, GDTM âm nhạc, dạy học và dạy học hát. Xác định cấu trúc nội dung GDTM âm nhạc bao gồm giáo dục cảm xúc thẩm mỹ, giáo dục tình cảm thẩm mỹ và giáo dục năng lực thẩm mỹ (tái hiện, đánh giá, sáng tạo). Phân tích đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi học sinh THCS (tính tích cực, sự phát triển tư duy hình tượng, biến đổi tâm lý thiếu niên) và xác định các nguyên tắc sư phạm cần tuân thủ trong dạy học hát: đảm bảo tính vừa sức, trực quan, tính giáo dục và tính thẩm mỹ.

Chương 3: Thực trạng giáo dục thẩm mỹ âm nhạc cho học sinh và giá trị của các bài hát trong chương trình

Chương 3 trình bày bức tranh tổng quan về kinh tế, văn hóa, xã hội và giáo dục tỉnh Bình Dương. Đánh giá thực trạng công tác GDTM âm nhạc và việc dạy học phân môn Học hát tại các trường THCS trên địa bàn tỉnh trong giai đoạn 2015-2020:

• Về đội ngũ giáo viên: Giáo viên có nhiệt tình và trách nhiệm nhưng phương pháp giảng dạy còn thiên về truyền khẩu, dạy hát thụ động, chưa chú trọng khai thác chiều sâu thẩm mỹ của tác phẩm; cơ sở vật chất, nhạc cụ và phòng học chức năng ở một số trường còn thiếu đồng bộ.
• Về học sinh: Học sinh tiếp xúc nhiều với âm nhạc giải trí trên internet dẫn đến thị hiếu đa dạng nhưng thiếu tính định hướng; khả năng cảm thụ và đánh giá thẩm mỹ âm nhạc còn hạn chế.
• Về chương trình và giá trị bài hát: Phân tích giá trị thẩm mỹ, nghệ thuật và nội dung tư tưởng của hệ thống bài hát chính khóa, các bài hát thiếu nhi và các bài dân ca vùng miền được đưa vào sách giáo khoa Âm nhạc từ lớp 6 đến lớp 9; chỉ ra những điểm phù hợp và những bất cập cần điều chỉnh nhằm tối ưu hóa chức năng GDTM.

Chương 4: Biện pháp giáo dục thẩm mỹ âm nhạc cho học sinh thông qua dạy học hát

Chương 4 đề xuất hệ thống các biện pháp sư phạm đồng bộ nhằm nâng cao chất lượng GDTM âm nhạc cho học sinh THCS tỉnh Bình Dương:

1. Điều kiện tiên quyết: Nâng cao năng lực chuyên môn và nghiệp vụ sư phạm cho đội ngũ giáo viên âm nhạc; đổi mới công tác tổ chức, quản lý không gian lớp học tạo môi trường mở cho học sinh hoạt động.
2. Các biện pháp dạy học hát cụ thể:
   • Xây dựng và điều chỉnh kế hoạch bài dạy theo hướng tích hợp GDTM, làm nổi bật hình tượng âm nhạc và ý nghĩa ca từ.
   • Đa dạng hóa và sáng tạo các hình thức dạy học hát: kết hợp gõ đệm cơ thể (body percussion), trò chơi âm nhạc, tập hát bè đơn giản, vận động phụ họa và kể chuyện âm nhạc.
   • Thiết kế và khai thác công cụ hỗ trợ dạy học: sử dụng tập học âm nhạc, đồ dùng tự tạo và ứng dụng công nghệ thông tin trong hỗ trợ luyện thanh, thẩm âm.
3. Phối hợp giáo dục: Tăng cường mối liên kết giữa gia đình, nhà trường và xã hội; đẩy mạnh các hoạt động âm nhạc ngoại khóa, hội thi văn nghệ học đường.
4. Đổi mới kiểm tra, đánh giá: Chuyển đổi từ đánh giá đơn thuần kỹ năng nhớ lời/thuộc bài sang đánh giá năng lực cảm thụ âm nhạc qua phiếu khảo sát và hình thức thể hiện sáng tạo.
5. Thực nghiệm sư phạm: Thiết kế bài giảng thực nghiệm, lựa chọn đối tượng và tổ chức dạy học thực nghiệm có đối chứng tại một số trường THCS ở Bình Dương. Kết quả thực nghiệm được xử lý bằng thống kê toán học, khẳng định tính khả thi và hiệu quả vượt trội của hệ thống biện pháp đề xuất so với cách dạy học truyền thống.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Luận án đã tổng quan có hệ thống các công trình nghiên cứu về mỹ học, giáo dục thẩm mỹ và phương pháp dạy học âm nhạc trong và ngoài nước.
• Hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về GDTM âm nhạc cho học sinh cấp THCS thông qua phân môn Học hát; cụ thể hóa cấu trúc GDTM âm nhạc thành ba thành tố: giáo dục cảm xúc thẩm mỹ, giáo dục tình cảm thẩm mỹ và giáo dục năng lực thẩm mỹ (gồm năng lực tái hiện, năng lực hiểu biết/đánh giá và năng lực sáng tạo âm nhạc).
• Làm rõ vai trò đặc thù của phân môn Học hát trong việc bồi dưỡng nhân cách, phát triển toàn diện các mặt Đức - Trí - Thể - Mỹ cho học sinh THCS.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Khảo sát, phân tích toàn diện thực trạng dạy học hát và công tác GDTM âm nhạc tại các trường THCS trên địa bàn tỉnh Bình Dương giai đoạn 2015-2020, chỉ ra các ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân tác động.
• Đề xuất hệ thống các biện pháp dạy học hát tích hợp GDTM có tính khả thi cao, được kiểm chứng qua thực nghiệm sư phạm.
• Thiết kế bộ công cụ hỗ trợ dạy học và bộ công cụ kiểm tra, đánh giá năng lực cảm thụ âm nhạc của học sinh (gồm tập học âm nhạc, phiếu hỏi, tiêu chí đánh giá năng lực).
• Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo trực tiếp cho giáo viên dạy môn Âm nhạc cấp THCS tại tỉnh Bình Dương và các địa phương khác trong cả nước nhằm nâng cao chất lượng dạy học theo định hướng đổi mới giáo dục.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đề nghị Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Bình Dương và các cấp quản lý tăng cường tổ chức tập huấn, bồi dưỡng chuyên môn về phương pháp GDTM âm nhạc cho đội ngũ giáo viên THCS.
• Đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất, trang thiết bị chuyên dùng cho phòng học bộ môn Âm nhạc tại các trường THCS trên địa bàn.
• Khuyến khích giáo viên chủ động đổi mới phương pháp giảng dạy, sáng tạo các hình thức học tập trải nghiệm và xây dựng tiêu chí đánh giá toàn diện năng lực thẩm mỹ của học sinh.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung nghiên cứu trong phạm vi phân môn Học hát thuộc chương trình âm nhạc chính khóa, chưa bao quát toàn bộ hai phân môn còn lại (Nhạc lý - Tập đọc nhạc và Âm nhạc thường thức). Không gian khảo sát và thực nghiệm sư phạm giới hạn tại các trường THCS thuộc tỉnh Bình Dương trong giai đoạn 2015-2020.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng phạm vi nghiên cứu các biện pháp GDTM âm nhạc sang phân môn Nhạc lý - Tập đọc nhạc, Âm nhạc thường thức và các hoạt động âm nhạc ngoại khóa.
  • Mở rộng đối tượng nghiên cứu sang các cấp học khác (Tiểu học và Trung học phổ thông) cũng như kiểm chứng hệ thống biện pháp trên các địa bàn có điều kiện kinh tế - văn hóa khác biệt ngoài tỉnh Bình Dương.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo cụ thể cho nhiều nhóm đối tượng:

• Đối với giáo viên âm nhạc THCS: Hệ thống biện pháp dạy học hát ở Chương 4 và các giáo án mẫu thực nghiệm là tư liệu trực tiếp giúp giáo viên đổi mới phương pháp lên lớp, tổ chức hoạt động học tập và áp dụng các kỹ thuật tích cực hóa người học.
• Đối với cán bộ quản lý giáo dục: Cung cấp bức tranh thực trạng chân thực về đội ngũ, cơ sở vật chất và hiệu quả dạy học âm nhạc tại Bình Dương (Chương 3), làm căn cứ xây dựng kế hoạch bồi dưỡng giáo viên và đầu tư trang thiết bị dạy học.
• Đối với học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên: Khung lý luận về GDTM âm nhạc (Chương 2) và bộ công cụ đánh giá năng lực cảm thụ âm nhạc là tài liệu tham khảo có giá trị phương pháp luận cho các đề tài nghiên cứu về lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Nghệ thuật.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án cấu trúc nội dung giáo dục thẩm mỹ âm nhạc cho học sinh THCS gồm những thành tố nào? Nội dung GDTM âm nhạc được luận án xác lập gồm 3 thành tố: (1) Giáo dục cảm xúc thẩm mỹ (đánh thức rung cảm ban đầu trước sắc thái âm nhạc); (2) Giáo dục tình cảm thẩm mỹ (hình thành tình yêu cái đẹp, lòng yêu quê hương, đất nước, đạo đức nhân cách); (3) Giáo dục năng lực thẩm mỹ (gồm năng lực tái hiện/trình bày, năng lực hiểu biết/đánh giá và năng lực sáng tạo âm nhạc).

2. Năng lực thẩm mỹ âm nhạc của học sinh được thể hiện qua các kỹ năng cụ thể nào theo tác giả? Năng lực thẩm mỹ âm nhạc thể hiện qua 3 nhóm kỹ năng: (1) Kỹ năng tái hiện: hát đúng giai điệu, lời ca, sắc thái, hát bè cơ bản và vận động nhịp nhàng; (2) Kỹ năng hiểu biết và đánh giá: phân tích câu đoạn, tiết tấu, giai điệu, hiểu ý nghĩa ca từ và nhận xét kỹ năng của người khác; (3) Kỹ năng sáng tạo: ứng tác động tác gõ đệm, làm nhạc cụ tự tạo đơn giản, liên tưởng hình tượng âm nhạc.

3. Tại sao tác giả lại chọn địa bàn tỉnh Bình Dương để nghiên cứu GDTM âm nhạc? Bình Dương là tỉnh thuộc vùng kinh tế trọng điểm phía Nam có tốc độ phát triển công nghiệp và thu hút đầu tư lớn. Bên cạnh thành tựu kinh tế, sự du nhập của các trào lưu âm nhạc thiếu kiểm soát đã tác động tiêu cực đến thị hiếu của học sinh THCS. Thực trạng dạy học hát ở địa phương còn nhiều bất cập và chưa từng có công trình nào nghiên cứu chuyên biệt về GDTM âm nhạc THCS tại Bình Dương.

4. Khung lý thuyết của luận án kế thừa quan điểm mỹ học của những học giả tiêu biểu nào? Luận án kế thừa quan điểm mỹ học Mác - Lênin về bản chất cái đẹp xã hội, lý thuyết phán đoán thẩm mỹ và 3 mức độ năng lực thẩm mỹ của Immanuel Kant (Phê phán năng lực phán đoán), quan điểm của G. Hegel về giai điệu là linh hồn âm nhạc (Mỹ học), 12 căn nguyên khác biệt trong đánh giá cái đẹp của Denis Diderot, cùng các nghiên cứu mỹ học của Đỗ Huy, Vũ Minh Tâm, Đỗ Văn Khang và Dương Viết Á.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Nguyễn Thị Lưu An là công trình nghiên cứu chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Âm nhạc, giải quyết vấn đề giáo dục thẩm mỹ âm nhạc cho học sinh THCS tại tỉnh Bình Dương thông qua phân môn Học hát. Tác giả đã hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát đánh giá xác thực thực trạng dạy học âm nhạc tại địa phương trong giai đoạn 2015-2020 và đề xuất hệ thống biện pháp sư phạm đồng bộ. Kết quả nghiên cứu được kiểm chứng qua thực nghiệm sư phạm, khẳng định tính khả thi trong việc phát triển tình cảm và năng lực thẩm mỹ cho học sinh, đồng thời cung cấp tài liệu tham khảo hữu ích cho công tác đào tạo và giảng dạy âm nhạc phổ thông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu là tổng quan về mỹ học, tác giả lấy đó làm cơ sở lý luận để thực hiện nghiên cứu tiếp theo. Các chƣơng còn lại, tác giả đã phân tích một cách cơ bản có hệ thống, luận giải những vấn đề về quy luật của sự hình thành và phát triển 17 nhân cách, đi sâu nghiên cứu nhiều góc độ thông qua các hình thức GDTM, trong đó có GDTM bằng nghệ thuật. Cái cốt yếu của vấn đề là, để chứng minh cho vai trò của GDTM trong việc hình thành và phát triển nhân cách con ngƣời theo quan điểm chủ nghĩa Mác - Lê nin. Nguyễn Thế Kiệt đề cao việc GDTM bằng nghệ thuật: “Do chức năng của nghệ thuật phản ánh cuộc sống bằng hình tƣợng cụ thể và sinh động, toàn vẹn nhƣ chính cuộc sống, nên hình tƣợng nghệ thuật vừa có chức năng nhận thức, vừa có chức năng đạo đức và chức năng thẩm mỹ” [58; 149].

Chức năng GD của nghệ thuật là hƣớng con ngƣời tới cái đúng, cái tốt, cái đẹp. Nghệ thuật là sản phẩm hoạt động sáng tạo của con ngƣời, giúp cho con ngƣời hiểu biết thế giới xung quanh và hiểu biết lẫn nhau. Những tác phẩm nghệ thuật chân chính sẽ là cầu nối, làm cho các dân tộc xích lại gần nhau hơn và hơn thế, nó có thể cảm hóa, chinh phục con ngƣời thông qua quá trình hoạt động hay thƣởng thức tác phẩm. Khi ngƣời thƣởng thức cảm nhận đƣợc trọn vẹn nội dung tác phẩm nghệ thuật, thì tác dụng mang đến có thể coi nhƣ một thử nghiệm của sáng tạo, “vì nó luôn tạo ra tình huống bất ngờ, đem lại niềm sảng khoái và những phát hiện mới mẻ, khâm phục cái đẹp, kích thích khát vọng vƣơn tới cái đẹp” [58; 108].

Trong lĩnh vực nghệ thuật, cái đẹp là linh hồn sống của nghệ thuật. Cái đẹp trong nghệ thuật là hình thức cao nhất của cái đẹp, trong đó tác phẩm nghệ thuật, hình tƣợng nghệ thuật đạt tới sự hài hòa của TM. Tác phẩm nghệ thuật đẹp bao gồm ba yếu tố: phản ánh chân thực cuộc sống của con ngƣời trong tính toàn vẹn, đa diện và sinh động; có sự hài hòa giữa nội dung và hình thức; sự chân thực của ý thức xã hội đƣợc nghệ sĩ gửi gắm vào tác phẩm. Công chúng đến với nghệ thuật để nhận đƣợc sự mách bảo con đƣờng chiếm lĩnh cái đẹp.

GDTM giúp nhận thức đƣợc giá trị TM của cuộc sống và nghệ thuật ở mức độ sâu sắc, toàn diện, có khả năng đánh giá TM biểu lộ thông qua các nhận xét, cảm xúc, thái độ của chủ thể TM trƣớc khách thể TM. Những ngƣời có óc TM phát triển bao giờ cũng là những ngƣời có trình độ hiểu biết sâu rộng, có kinh nghiệm phong phú và đời sống đạo đức lành mạnh [8; 2]. GDTM bằng nghệ thuật đã làm biến đổi hoàn toàn giá trị của sự vật, khiến cho cái bình thƣờng quen thuộc khi đi vào nghệ thuật cũng trở nên lạ, khác thƣờng, cái 18 không đẹp trở nên đẹp, cái đã đẹp lại càng nổi bật và hấp dẫn hơn. Các quan điểm trong nghiên cứu này tuy không mới, nhƣng cũng là cơ sở để khẳng định thêm: GDTM nói chung, GDTM âm nhạc nói riêng luôn là vấn đề vô cùng quan trọng, mang tính cấp thiết trong việc hình thành và phát triển nhân cách cho HS.

Thông qua việc GDTM âm nhạc, phần nào giúp các em hiểu đƣợc cái hay, cái đẹp của cuộc sống, góp phần phát triển về trí tuệ và thể chất cho HS. Giáo dục thẩm mỹ và giáo dục nghệ thuật của Đỗ Xuân Hà [36] nghiên cứu về thực trạng GDTM và GD nghệ thuật cho HS phổ thông ở nƣớc ta những năm cuối thế kỷ XX. Ông cho rằng, tuy đã xác định đúng mục tiêu và thấy đƣợc GDTM đang là nhu cầu cấp bách của xã hội Việt Nam trong thời kỳ đổi mới, nhƣng thực tế việc GDTM đang bị xem nhẹ, hoặc tiến hành một cách tùy tiện. Bằng những tƣ liệu tin cậy, ông đánh giá và đƣa ra phƣơng hƣớng nhằm nâng cao chất lƣợng GDTM cho HS phổ thông ở nƣớc ta.

Bên cạnh đó, ông đƣa ra nhiệm vụ quan trọng của GDTM ở trƣờng phổ thông là tạo cho HS một vốn ấn tƣợng và tri thức TM tối thiểu cần thiết. Hình thành ở các em những phẩm chất tâm lý - xã hội của nhân cách khả dĩ. Cho phép các em trải nghiệm đánh giá về mặt cảm xúc, thƣởng thức những sự vật hiện tƣợng có ý nghĩa TM. Hình thành và phát triển những phẩm chất, nhu cầu năng lực sáng tạo TM cho HS.

Phƣơng hƣớng chủ yếu để triển khai GDTM cho HS là bằng phƣơng tiện nghệ thuật thông qua việc dạy các môn nghệ thuật trong nội/ ngoại khóa ở trong và ngoài nhà trƣờng [70; 84-86]. Tuy chƣa đánh giá hiện trạng cụ thể của môn âm nhạc, nhƣng trên phƣơng diện là một công trình khoa học, tác giả đã đƣa ra các thực trạng và phƣơng hƣớng GD nhằm minh chứng vai trò của GDTM bằng nghệ thuật cho HS phổ thông. Qua nội dung của đề tài này, chúng tôi coi đó là một trong những yếu tố nền tảng để định hƣớng nghiên cứu cho luận án của mình. Giáo dục thẩm mỹ âm nhạc Các nghiên cứu về GDTM âm nhạc đã có những đóng góp đáng kể cho lý luận dạy học âm nhạc.

Trong cuốn Theo dòng âm thanh cái đẹp sải cánh [2], Dƣơng Viết Á với quan điểm: mỹ học âm nhạc cần phải đúc kết thành lý luận đi sâu vào thành môn khoa học chuyên ngành, bởi “mối quan hệ giữa mỹ học âm nhạc và các khoa học là mối quan hệ giữa khoa học lý thuyết mang tính phổ quát và khoa học cụ thể 19 chuyên ngành” [2; 8]. Tác giả nghiên cứu sâu về các đặc trƣng phản ánh hiện thực của âm nhạc. Tâm tƣ, tình cảm của con ngƣời nhờ có âm nhạc mà chắp cánh bay cao, bay xa hơn. Tác giả đƣa ra nhiều dẫn chứng để chứng minh cho mệnh đề: Nơi nào ngôn ngữ bất lực thì ở đó bắt đầu có âm nhạc - đây cũng là quan điểm chung của nhiều nhà phê bình âm nhạc.

Ông phân tích khá chi tiết về vai trò của ngôn ngữ âm nhạc và các thành tố tạo nên ngôn ngữ âm nhạc là giai điệu, tiết tấu, phức điệu, hòa thanh, phối khí. Các thành tố đó phối hợp chặt chẽ với nhau, tạo nên một tác phẩm âm nhạc. Ông cho rằng yếu tố lời ca cũng rất quan trọng, là phần không thể thiếu trong diện mạo của một ca khúc. Tuy nhiên, mối quan hệ giữa âm nhạc và lời ca cần phải thông qua các quy luật của âm nhạc, ngôn ngữ và thơ ca.

Vấn đề về hình tƣợng âm nhạc trên phƣơng diện lý thuyết đƣợc ông khái quát, từ đó giúp chúng tôi hiểu sâu hơn về hình tƣợng âm nhạc. Ông quan niệm hình tƣợng âm nhạc có thể coi là kết quả của một quá trình nhận thức đặc thù với những đặc điểm: hình tƣợng âm nhạc thuộc hình tƣợng biểu hiện, mang tính ƣớc lệ và tác động vào ngƣời thƣởng thức theo hƣớng khơi gợi, giúp cho ngƣời thƣởng thức tạo dựng nên một hình tƣợng âm nhạc hoàn chỉnh trong tƣ duy của mỗi ngƣời. Với đặc thù là nghệ thuật thời gian, theo dòng âm thanh bằng cảm xúc, ngƣời thƣởng thức sẽ từng bƣớc tạo nên hình tƣợng âm nhạc trong tƣ duy để mƣờng tƣợng về bức tranh của cuộc sống [2; 76]. Với đặc trƣng âm nhạc là nghệ thuật kiến trúc âm thanh, ngƣời thƣởng thức đã tiếp nhận nó một cách “mơ hồ”, chính điều ấy càng làm giàu cho trí tƣởng tƣợng tạo nên hình tƣợng âm nhạc [2; 78].

Tác giả còn nhấn mạnh vai trò của ngƣời nghệ sĩ: cần phải hiểu đối tƣợng của mình để khơi gợi, phát huy sự năng động giúp ngƣời thƣởng thức tạo dựng hình tƣợng âm nhạc. Tác giả đƣa ra quan điểm về quá trình thƣởng thức âm nhạc, làm rõ luận điểm “khi thƣởng thức âm nhạc thì vai trò của thị hiếu rất quan trọng, nếu có định kiến xấu sẽ dẫn đến thái độ thiên lệch thiếu khách quan” [2; 131]. Ở đây chúng tôi quan tâm đến vấn đề mà tác giả đã đề cập, đó là: “nguyên nhân tạo nên thị hiếu trong thƣởng thức âm nhạc là do điều kiện xã hội, lứa tuổi, hoàn cảnh sinh hoạt, trình độ văn hóa…”[2; 135]. Tất cả yếu tố trên, sẽ là căn cứ khi chọn một tác phẩm cho ngƣời thƣởng thức tiếp nhận.

Mặt khác, tác giả nhấn mạnh việc thay đổi một thị hiếu âm nhạc đã định hình không phải 20 là một chuyện dễ dàng, đơn giản. Vì thế: “không thể có thái độ nóng vội, áp đặt, mệnh lệnh” [2; 138], bởi “GDTM âm nhạc nói chung và xây dựng thị hiếu âm nhạc nói riêng là một việc vừa khoa học, vừa nghệ thuật, khoa học trong nghiên cứu và vận dụng quy luật hình thành thị hiếu. Nghệ thuật trong biện pháp thực hiện cụ thể đối với từng đối tƣợng cụ thể” [2; 138]. Chúng tôi cho rằng những nhận định trên không mới, tuy nhiên đó cũng là định hƣớng để ngƣời nghiên cứu sau có cơ sở khẳng định thêm vai trò của GDTM âm nhạc.

Điều này là vô cùng quan trọng, vì đó là căn cứ giúp cho GV âm nhạc, phụ huynh HS cũng nhƣ các nhà quản lý GD hiểu rõ hơn về tác dụng của GDTM âm nhạc cho học sinh phổ thông, nhất là với đối tƣợng HS ở cấp THCS nói chung trên toàn quốc và ở tỉnh Bình Dƣơng nói riêng. Cuốn Bay lên từ truyền thống của Nguyễn Đăng Nghị [80] nghiên cứu về dòng ca khúc cách mạng Việt Nam giai đoạn 1930 - 1975. Tuy tác giả không đề cập trực tiếp tới GDTM bằng âm nhạc, nhƣng nội dung của cuốn sách lại có tính khơi gợi, giúp ngƣời đọc thấy đƣợc giá trị TM cũng nhƣ giá trị văn hóa trong mỗi ca khúc. Có đƣợc điều đó là bởi tác giả đã tiếp cận đối tƣợng nghiên cứu dƣới góc nhìn của văn hóa học và mỹ học.

Thông qua đó, tác giả cho ngƣời đọc thấy đƣợc mối quan hệ gần, xa của ca khúc tựa nhƣ vừa nhìn thấy cây, vừa nhìn thấy rừng vậy. Tác giả cho rằng: “Ca khúc cách mạng là một sản phẩm văn hóa, nên tất yếu nó là tấm gƣơng phản ánh đa chiều về lịch sử, văn hóa dân tộc nƣớc nhà” [80; 227]. Cùng với chức năng dự báo là sự lạc quan hƣớng về tƣơng lai tƣơi sáng, thể hiện nên cái tâm thức và TM trong tƣ duy của một dân tộc giàu lòng yêu nƣớc. Với ngôn ngữ âm nhạc, thông qua giai điệu sẽ giúp cho ngƣời thƣởng thức có cái nhìn nhân văn hơn về con ngƣời và dân tộc Việt Nam.