Giảng Dạy Ca Khúc Mang Âm Hưởng Dân Ca Miền Trung Trong Đào Tạo Thanh Nhạc

Luận án tiến sĩ nghiên cứu giảng dạy các ca khúc mang âm hưởng dân ca miền trung trong đào tạo thanh nhạc tại học viện âm nhạc, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Lê Thị Thơ
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Bình Định
• Trường học: Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam
• Chuyên ngành: Âm nhạc học
• Đề tài: Giảng Dạy Ca Khúc Dân Ca Miền Trung Tại Học Viện Âm Nhạc Quốc Gia Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Tổng quan các công trình và khoảng trống nghiên cứu
• 1.3. Mục tiêu nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu. Ý nghĩa khoa học của đề tài
• 1.5. Bố cục luận án
• 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 2.1. Cơ sở lý luận của đề tài
• 2.2. Các kỹ thuật thanh nhạc cơ bản trong giảng dạy, đào tạo thanh nhạc chuyên nghiệp
• 2.3. Một số vấn đề về phát âm và ngữ điệu trong tiếng Việt có liên quan tới nghệ thuật ca hát
• 2.4. Ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung
• 2.5. Đặc điểm cơ bản của một số làn điệu dân ca thường được sử dụng trong các ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung
• 2.6. Giảng dạy ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung trong đào tạo thanh nhạc chuyên nghiệp
• 2.7. Thực trạng giảng dạy ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam
• 2.8. Cơ cấu tổ chức, giảng viên và sinh viên Thanh nhạc tại Học viện
• 2.9. Thực trạng giảng dạy ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung
• 2.10. Những hạn chế, bất cập trong giảng dạy các ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung
• 3. ĐẶC ĐIỂM THANH NHẠC CỦA CÁC CA KHÚC MANG ÂM HƯỞNG DÂN CA MIỀN TRUNG
• 3.1. Đặc điểm về nội dung, ca từ, ngữ điệu, cách phát âm nhả chữ và sử dụng giọng hát trong các ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung
• 3.2. Đặc điểm về nội dung và đề tài sáng tác
• 3.3. Đặc điểm về cấu trúc ca từ, ngữ điệu và cách phát âm nhả chữ
• 3.4. Đặc điểm về sử dụng giọng hát
• 3.5. Đặc điểm về cách hát và kỹ thuật thanh nhạc
• 3.5.1. Cách hát phương Tây vận dụng kỹ thuật thanh nhạc Belcanto
• 3.5.2. Cách hát Việt Nam vận dụng các kỹ thuật thanh nhạc theo truyền thống âm nhạc dân tộc
• 3.5.3. Sự kết hợp giữa cách hát phương Tây với cách hát Việt Nam
• 3.6. Đặc điểm về thể hiện sắc thái, cảm xúc trong các ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung
• 3.6.1. Đối với ca khúc mang âm hưởng dân ca Thanh Hóa
• 3.6.2. Đối với ca khúc mang âm hưởng dân ca Nghệ Tĩnh
• 3.6.3. Đối với ca khúc mang âm hưởng dân ca Bình Trị Thiên
• 3.6.4. Đối với ca khúc mang âm hưởng dân ca Nam Trung bộ
• 3.7. Kinh nghiệm thể hiện ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung qua thực tế biểu diễn của một số ca sĩ, nghệ sĩ thành danh
• 3.7.1. Kinh nghiệm thể hiện từ các nữ ca sĩ, nghệ sĩ
• 3.7.2. Kinh nghiệm thể hiện từ các nam ca sĩ, nghệ sĩ
• 3.7.3. Một số nhận định rút ra từ kinh nghiệm thể hiện ca khúc của các ca sĩ, nghệ sĩ thành danh
• 4. GIẢI PHÁP GIẢNG DẠY VÀ THỰC NGHIỆM
• 4.1. Giải pháp giảng dạy các ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung trong đào tạo thanh nhạc tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam
• 4.2. Giải pháp lựa chọn và sắp xếp ca khúc đưa vào giảng dạy
• 4.3. Giải pháp hướng dẫn rèn luyện kỹ thuật nền tảng về hơi thở, khẩu hình và cách phát âm nhả chữ khi hát
• 4.4. Giải pháp giảng dạy kỹ thuật thanh nhạc các ca khúc
• 4.5. Thực nghiệm giảng dạy các ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung trong đào tạo thanh nhạc tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam
• 4.5.1. Mục đích thực nghiệm
• 4.5.2. Nội dung thực nghiệm
• 4.5.3. Địa điểm, thời gian và đối tượng tham gia thực nghiệm
• 4.5.4. Quá trình tiến hành thực nghiệm. Kết quả thực nghiệm
• 4.6. Một số kiến nghị với các cơ quan quản lý và khuyến nghị vận dụng cho các cơ sở đào tạo thanh nhạc ngoài Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam
• 4.6.1. Kiến nghị đối với cơ quan quản lý cấp trên
• 4.6.2. Khuyến nghị vận dụng đối với các cơ sở đào tạo thanh nhạc ngoài Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO
• 5.1. Một số hạn chế của luận án
• 5.2. Kiến nghị hướng nghiên cứu tiếp theo
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Giảng Dạy Dân Ca Miền Trung Tại HVÂN QGVN

Giảng dạy ca khúc dân ca miền Trung tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam (HVÂN QGVN) đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa âm nhạc dân tộc. Các ca khúc mang âm hưởng dân ca không chỉ giúp sinh viên rèn luyện kỹ năng thanh nhạc mà còn bồi đắp tình yêu quê hương, đất nước. Tuy nhiên, việc giảng dạy loại hình âm nhạc này còn nhiều thách thức, đòi hỏi sự đầu tư và đổi mới về phương pháp. Việc đưa dân ca Việt Nam vào chương trình đào tạo giúp sinh viên tiếp cận gần hơn với di sản âm nhạc của cha ông. Giảng dạy âm nhạc dân gian, đặc biệt là dân ca miền Trung, góp phần làm phong phú thêm chương trình học và tạo hứng thú cho người học.

1.1. Vai Trò Của Dân Ca Miền Trung Trong Đào Tạo Âm Nhạc

Âm nhạc dân gian miền Trung không chỉ là một thể loại nghệ thuật mà còn là một phần quan trọng của văn hóa Việt Nam. Việc đưa các ca khúc này vào giảng dạy giúp sinh viên hiểu rõ hơn về lịch sử, phong tục tập quán và tình cảm của người dân miền Trung. Điều này góp phần nâng cao ý thức bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong thế hệ trẻ. Các bài dân ca thường chứa đựng những câu chuyện, những triết lý sống sâu sắc, giúp người học có thêm kiến thức và trải nghiệm về cuộc sống. Đồng thời, việc học hát dân ca còn giúp sinh viên rèn luyện khả năng biểu cảm, diễn đạt cảm xúc một cách tinh tế và sâu lắng.

1.2. Lịch Sử Giảng Dạy Dân Ca Tại Học Viện Âm Nhạc

Từ lâu, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam đã chú trọng đến việc đưa các tác phẩm âm nhạc dân gian vào chương trình giảng dạy. Tuy nhiên, việc giảng dạy ca khúc dân ca miền Trung vẫn chưa được hệ thống hóa và chuẩn hóa. Các giảng viên thường tự lựa chọn và biên soạn tài liệu giảng dạy, dựa trên kinh nghiệm cá nhân và nguồn tư liệu sẵn có. Điều này dẫn đến sự thiếu đồng bộ và chưa khai thác hết tiềm năng của loại hình âm nhạc này. Cần có những nghiên cứu sâu rộng hơn về lịch sử dân ca miền Trung để xây dựng một chương trình giảng dạy bài bản và khoa học.

II. Thách Thức Trong Giảng Dạy Dân Ca Miền Trung Hiện Nay

Việc giảng dạy ca khúc dân ca miền Trung tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức. Nguồn tài liệu giảng dạy còn hạn chế, phương pháp giảng dạy chưa thực sự phù hợp và thiếu sự kết nối giữa lý thuyết và thực hành. Bên cạnh đó, sự khác biệt về phong cách âm nhạc giữa dân ca và thanh nhạc phương Tây cũng gây khó khăn cho sinh viên trong quá trình tiếp thu và thể hiện. Cần có những giải pháp đồng bộ để giải quyết những vấn đề này, nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy dân ca và bảo tồn dân ca Việt Nam.

2.1. Hạn Chế Về Tài Liệu Giảng Dạy Dân Ca Miền Trung

Hiện nay, tài liệu giảng dạy ca khúc dân ca miền Trung còn rất hạn chế, đặc biệt là các tài liệu nghiên cứu chuyên sâu về đặc điểm âm nhạc, kỹ thuật thanh nhạc và phương pháp biểu diễn. Điều này gây khó khăn cho giảng viên trong việc xây dựng giáo án và truyền đạt kiến thức cho sinh viên. Cần có sự đầu tư và phối hợp giữa các nhà nghiên cứu, giảng viên và nghệ sĩ để biên soạn những tài liệu chất lượng, đáp ứng yêu cầu của công tác giảng dạy. Việc số hóa và phổ biến các tài liệu này cũng là một giải pháp quan trọng để tăng cường khả năng tiếp cận cho người học.

2.2. Phương Pháp Giảng Dạy Dân Ca Chưa Thực Sự Hiệu Quả

Phương pháp giảng dạy dân ca Việt Nam hiện nay còn nặng về lý thuyết, ít chú trọng đến thực hành và trải nghiệm. Sinh viên chưa được tạo điều kiện để tiếp xúc trực tiếp với các nghệ nhân dân gian, tham gia vào các hoạt động biểu diễn và giao lưu văn hóa. Điều này làm giảm tính hấp dẫn của môn học và khó khơi gợi được niềm đam mê với âm nhạc dân tộc. Cần đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng tích cực hóa người học, tăng cường các hoạt động thực hành, tạo môi trường học tập sinh động và hấp dẫn.

2.3. Sự Khác Biệt Giữa Dân Ca Và Thanh Nhạc Phương Tây

Sự khác biệt về phong cách âm nhạc giữa dân ca Việt Nam và thanh nhạc phương Tây cũng là một thách thức đối với sinh viên. Dân ca có những đặc trưng riêng về giai điệu, tiết tấu, ngữ điệu và kỹ thuật thanh nhạc, khác biệt so với những nguyên tắc và kỹ thuật của thanh nhạc phương Tây. Điều này đòi hỏi sinh viên phải có sự điều chỉnh linh hoạt trong cách hát và biểu diễn, đồng thời phải hiểu rõ về bản sắc văn hóa của từng loại hình âm nhạc.

III. Phương Pháp Giảng Dạy Dân Ca Miền Trung Hiệu Quả Nhất

Để nâng cao hiệu quả giảng dạy ca khúc dân ca miền Trung tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, cần áp dụng các phương pháp giảng dạy sáng tạo, kết hợp giữa lý thuyết và thực hành. Chú trọng rèn luyện kỹ năng thanh nhạc cơ bản, đồng thời giúp sinh viên hiểu rõ về đặc điểm âm nhạc và văn hóa của từng làn điệu dân ca. Khuyến khích sinh viên tham gia vào các hoạt động biểu diễn, giao lưu văn hóa để nâng cao khả năng thực hành và trải nghiệm. Phát huy vai trò của các nghệ nhân dân gian trong quá trình giảng dạy và truyền đạt kinh nghiệm.

3.1. Kết Hợp Lý Thuyết Và Thực Hành Trong Giảng Dạy

Phương pháp giảng dạy cần kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết và thực hành. Giảng viên cần cung cấp cho sinh viên những kiến thức cơ bản về lịch sử, văn hóa và đặc điểm âm nhạc của ca khúc dân ca miền Trung. Đồng thời, tạo điều kiện cho sinh viên thực hành các kỹ năng thanh nhạc, luyện tập các làn điệu dân ca và tham gia vào các hoạt động biểu diễn. Điều này giúp sinh viên hiểu sâu sắc hơn về giá trị của âm nhạc dân tộc và phát triển khả năng biểu diễn một cách tự tin và chuyên nghiệp.

3.2. Rèn Luyện Kỹ Năng Thanh Nhạc Cơ Bản Cho Sinh Viên

Việc rèn luyện kỹ năng thanh nhạc cơ bản là vô cùng quan trọng trong quá trình giảng dạy dân ca Việt Nam. Sinh viên cần được hướng dẫn về cách lấy hơi, phát âm, nhả chữ, điều khiển giọng hát và biểu diễn cảm xúc. Các kỹ năng này là nền tảng để sinh viên có thể hát tốt các làn điệu dân ca và thể hiện được bản sắc văn hóa của từng vùng miền. Giảng viên cần có phương pháp hướng dẫn cụ thể, dễ hiểu và phù hợp với trình độ của từng sinh viên.

3.3. Phát Huy Vai Trò Của Nghệ Nhân Dân Gian

Nghệ nhân dân gian là những người nắm giữ và truyền lại những giá trị văn hóa âm nhạc truyền thống. Việc mời các nghệ nhân tham gia vào quá trình giảng dạy là một giải pháp hiệu quả để giúp sinh viên tiếp cận gần hơn với bản sắc của âm nhạc dân gian miền Trung. Nghệ nhân có thể chia sẻ kinh nghiệm biểu diễn, truyền đạt những kỹ thuật thanh nhạc độc đáo và giúp sinh viên hiểu sâu sắc hơn về ý nghĩa của từng làn điệu dân ca. Sự kết hợp giữa kiến thức chuyên môn của giảng viên và kinh nghiệm thực tế của nghệ nhân sẽ tạo ra một môi trường học tập phong phú và hiệu quả.

IV. Ứng Dụng Thực Tế Giảng Dạy Dân Ca Miền Trung Hiệu Quả

Việc ứng dụng thực tế các phương pháp giảng dạy ca khúc dân ca miền Trung tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam đã mang lại những kết quả tích cực. Sinh viên có sự tiến bộ rõ rệt về kỹ năng thanh nhạc, khả năng biểu diễn và kiến thức về văn hóa âm nhạc dân tộc. Nhiều sinh viên đã đạt giải cao trong các cuộc thi âm nhạc chuyên nghiệp, góp phần quảng bá dân ca Việt Nam ra thế giới. Tuy nhiên, cần tiếp tục đánh giá và cải tiến phương pháp giảng dạy để đạt được hiệu quả cao hơn.

4.1. Đánh Giá Hiệu Quả Sau Quá Trình Giảng Dạy Dân Ca

Việc đánh giá hiệu quả giảng dạy dân ca Việt Nam là vô cùng quan trọng để đảm bảo chất lượng đào tạo. Giảng viên cần sử dụng các phương pháp đánh giá đa dạng, bao gồm kiểm tra lý thuyết, thực hành, biểu diễn và đánh giá thái độ học tập của sinh viên. Kết quả đánh giá sẽ giúp giảng viên điều chỉnh phương pháp giảng dạy, xây dựng giáo án phù hợp và nâng cao chất lượng đào tạo. Việc thu thập phản hồi từ sinh viên cũng là một kênh thông tin quan trọng để cải tiến chương trình học.

4.2. Chia Sẻ Kinh Nghiệm Từ Giảng Viên Và Sinh Viên

Việc chia sẻ kinh nghiệm giữa các giảng viên và sinh viên là một hoạt động hữu ích để nâng cao chất lượng giảng dạy ca khúc dân ca miền Trung. Giảng viên có thể chia sẻ những phương pháp giảng dạy hiệu quả, những khó khăn gặp phải trong quá trình giảng dạy và cách giải quyết. Sinh viên có thể chia sẻ những trải nghiệm học tập, những khó khăn gặp phải và những mong muốn về chương trình học. Sự trao đổi kinh nghiệm này sẽ giúp cả giảng viên và sinh viên học hỏi lẫn nhau và cùng nhau tiến bộ.

V. Kết Luận và Triển Vọng Phát Triển Dân Ca Miền Trung

Giảng dạy ca khúc dân ca miền Trung tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam là một nhiệm vụ quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa âm nhạc dân tộc. Việc đổi mới phương pháp giảng dạy, tăng cường kết nối giữa lý thuyết và thực hành, phát huy vai trò của nghệ nhân dân gian và xây dựng chương trình học bài bản là những yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu quả đào tạo. Cần có sự quan tâm và đầu tư hơn nữa từ các cấp quản lý để phát triển dân ca và đưa dân ca Việt Nam vươn tầm quốc tế.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Bảo Tồn Dân Ca Miền Trung

Bảo tồn dân ca miền Trung không chỉ là trách nhiệm của các nhà nghiên cứu, giảng viên và nghệ sĩ mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội. Cần nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của âm nhạc dân tộc và khuyến khích mọi người tham gia vào các hoạt động bảo tồn và phát huy. Việc tạo ra các sân chơi, các chương trình biểu diễn và các hoạt động giáo dục về dân ca sẽ giúp lan tỏa tình yêu âm nhạc dân tộc trong cộng đồng.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Cho Dân Ca Việt Nam

Cần có những nghiên cứu sâu rộng hơn về dân ca Việt Nam, đặc biệt là về đặc điểm âm nhạc, kỹ thuật thanh nhạc và phương pháp biểu diễn của từng làn điệu dân ca. Các nghiên cứu này sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng chương trình giảng dạy và bảo tồn âm nhạc dân tộc. Đồng thời, cần nghiên cứu về vai trò của âm nhạc dân gian trong đời sống xã hội và tác động của nó đến sự phát triển văn hóa của cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ âm nhạc học "Giảng dạy các ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung trong đào tạo thanh nhạc tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam" do nghiên cứu sinh Lê Thị Thơ thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Bình Định, bảo vệ năm 2022 tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam (Mã số chuyên ngành: 62210201).

Về tính cấp thiết, trong khoảng hai mươi năm trở lại đây, các ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung chiếm vị trí đáng kể trên sân khấu biểu diễn, truyền thông và các cuộc thi hát chuyên nghiệp (như Sao Mai, Giọng hát Việt, Tiếng hát truyền hình). Trong chương trình đào tạo thanh nhạc bậc đại học tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, việc giảng dạy tác phẩm thanh nhạc Việt Nam là quy định bắt buộc bên cạnh tác phẩm thính phòng cổ điển phương Tây. Tuy nhiên, theo Giáo trình chuyên ngành Thanh nhạc bậc đại học ban hành năm 2006 (nghiệm thu năm 2007), nhà trường mới chỉ ban hành danh mục chi tiết kèm bài bản đối với các tác phẩm thanh nhạc phương Tây; phần tác phẩm Việt Nam hoàn toàn chưa có gợi ý danh mục chuẩn hóa cũng như chưa xác định rõ yêu cầu về kỹ thuật thanh nhạc và kỹ năng thể hiện. Việc chọn bài và phương pháp giảng dạy chủ yếu phụ thuộc vào thói quen cá nhân của từng giảng viên. Từ đó, khoảng trống nghiên cứu được xác định là sự thiếu vắng một công trình nghiên cứu hệ thống hóa các đặc điểm thanh nhạc của ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung và xây dựng giải pháp sư phạm đồng bộ trong đào tạo chuyên nghiệp.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là hệ thống hóa, làm rõ các đặc điểm thanh nhạc của ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp giảng dạy phù hợp tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, góp phần hoàn thiện định hướng nội dung, hình thức và phương pháp giảng dạy ca khúc Việt Nam bậc đại học.

Các mục tiêu cụ thể gồm bốn nội dung:

1. Hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý luận có liên quan đến ca khúc và giảng dạy ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung trong đào tạo thanh nhạc chuyên nghiệp.
2. Hệ thống hóa và làm rõ những đặc điểm thanh nhạc của các ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung, tập trung vào đặc điểm ca từ, ngữ điệu, cách phát âm nhả chữ; cách hát và kỹ thuật thanh nhạc; yêu cầu thể hiện sắc thái, cảm xúc.
3. Đánh giá thực trạng giảng dạy ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam giai đoạn 2015-2020; tổng kết kinh nghiệm biểu diễn của các ca sĩ, nghệ sĩ thành danh.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả giảng dạy ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam và kiến nghị vận dụng đối với các cơ sở đào tạo khác.

Đối tượng nghiên cứu là những đặc điểm thanh nhạc của ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung và hoạt động giảng dạy các ca khúc này trong đào tạo thanh nhạc trình độ đại học tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu được xác định cụ thể:

• Về nội dung: Nghiên cứu các ca khúc khai thác chất liệu dân ca của người Việt (người Kinh) tại miền Trung, tập trung vào bốn nhóm làn điệu tiêu biểu: dân ca Thanh Hóa, dân ca Nghệ Tĩnh, dân ca Bình Trị Thiên và dân ca Nam Trung bộ.
• Về không gian: Không gian địa lý miền Trung gồm 14 tỉnh, thành phố từ Thanh Hóa đến Bình Thuận; địa bàn khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm là Khoa Thanh nhạc, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam.
• Về thời gian: Khảo sát các ca khúc sáng tác từ năm 1975 đến nay; khảo sát thực trạng công tác giảng dạy tại Học viện trong giai đoạn 2015-2020.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án phân loại và điểm luận các công trình nghiên cứu trước đây theo bốn nhóm chuyên đề:

Nhóm thứ nhất gồm các công trình về nghệ thuật thanh nhạc và ca hát chuyên nghiệp Việt Nam: Lô Thanh (1977) với bài viết "Vài suy nghĩ về bộ môn thanh nhạc Việt Nam" nêu ba hạn chế trong biểu diễn (hát căng cứng, không rõ lời, xử lý chưa sâu); Mịch Quang (1994) với bài "Về thanh nhạc dân tộc" phân tích quy chuẩn "tròn vành, rõ chữ"; Võ Văn Lý (2011) với luận án tiến sĩ "Phát âm tiếng Việt trong nghệ thuật ca hát" nghiên cứu biện pháp phát âm tròn vành rõ chữ; Trương Ngọc Thắng (2008) với luận án tiến sĩ "Quá trình hình thành và phát triển của ca hát chuyên nghiệp Việt Nam" khảo cứu lịch sử đào tạo và biểu diễn ca hát chuyên nghiệp.

Nhóm thứ hai gồm các tài liệu, giáo trình về đào tạo thanh nhạc: Mai Khanh (1977) với "Tuyển tập thanh nhạc" xây dựng hệ thống bài tập kỹ thuật cơ bản; Lô Thanh (1996) với "Giáo trình Đại học Thanh nhạc 5 năm"; Nguyễn Trung Kiên (2007) với "Giáo trình chuyên ngành thanh nhạc bậc đại học" tập trung vào trích đoạn opera phương Tây; Hồ Mộ La (2008) với "Phương pháp dạy thanh nhạc" trình bày phương pháp sư phạm thanh nhạc thế giới áp dụng tại Việt Nam; Khoa Thanh nhạc Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam (2013) phát hành hai tập "Bài hát Việt Nam" (do NSND Quang Thọ biên tập, TS. Nguyễn Huy Phương hiệu đính piano); Trần Ngọc Lan (2010) với luận án tiến sĩ "Nâng cao chất lượng đào tạo hát tiếng Việt trong nghệ thuật hát mới"; Lê Thị Minh Xuân (2015) nghiên cứu giải pháp đào tạo đại học thanh nhạc tại ba trung tâm đào tạo lớn; Nguyễn Thị Tân Nhàn (2019) với luận án tiến sĩ "Đào tạo giọng Soprano Việt Nam chất lượng cao".

Nhóm thứ ba gồm các nghiên cứu về ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung: Nguyễn Thị Nhung (1983) trong bài "Về tính kế thừa truyền thống của ca khúc mới Việt Nam (1945-1975)"; nhóm tác giả Nguyễn Trọng Bằng, Nguyễn Thị Nhung, Phạm Tú Hương, Lê Văn Toàn, Vũ Tự Lân, Nguyễn Thị Minh Châu (2010) trong "Tổng tập Âm nhạc Việt Nam - Tác giả và tác phẩm, tập 1"; Trần Thế Phú Cường (1996) phân tích việc khai thác âm điệu Ví, Giặm trong ca khúc mới; Nguyễn Viêm phân tích việc ứng dụng chất liệu Hò, Lý Bình Trị Thiên; Tạ Hoàng Mai Anh (2020) với luận án tiến sĩ "Ca khúc nghệ thuật Việt Nam" phân tích 136 tác phẩm thanh nhạc thính phòng có phần đệm piano.

Nhóm thứ tư là các nghiên cứu giảng dạy ca khúc mang âm hưởng dân ca: Luận án chỉ ra các đề tài trước đây mới dừng lại ở phạm vi hẹp dưới dạng khóa luận tốt nghiệp hoặc luận văn thạc sĩ tại các trường nghệ thuật khác (như nghiên cứu ca khúc An Thuyên tại Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội, ca khúc Nguyễn Văn Tý tại Cao đẳng Sư phạm Trung ương).

Khoảng trống học thuật mà luận án xác định giải quyết là: Chưa có công trình khoa học nào ở trình độ tiến sĩ nghiên cứu một cách toàn diện từ đặc điểm thanh nhạc (thang âm, điệu thức, ngữ âm, luyến láy) đến xây dựng hệ thống giải pháp sư phạm, danh mục bài bản và thực nghiệm giảng dạy ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung trong đào tạo đại học thanh nhạc chuyên nghiệp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng hệ thống lý thuyết và khái niệm chuyên ngành âm nhạc học, bao gồm:

• Lý thuyết kỹ thuật thanh nhạc phương Tây phong cách Belcanto: Hát liền tiếng (cantilena/legato), hát câu nhạc nhiều nốt nhanh (passage), hát nảy tiếng (staccato), hát rung láy (trillo), hát luyến giọng (portamento); hệ thống bốn kiểu thở (thở ngực trên, thở bụng dưới, thở ngực dưới, thở cơ hoành) và hai dạng khẩu hình (khẩu hình dọc, khẩu hình ngang cười); nguyên lý cộng minh tạo vang giả thanh.
• Lý thuyết thanh nhạc truyền thống Việt Nam: Quy chuẩn hát "tròn vành, rõ chữ"; tiêu chí thẩm mỹ "vang, rền, nền, nảy"; lối hát khép miệng (lối hát của ngôn ngữ đơn âm tiết, đa thanh điệu), sử dụng giọng thật (giọng tự nhiên), luyến láy âm hoa mỹ và rung giọng sau khi khép chữ.
• Cơ sở ngữ âm học tiếng Việt trong ca hát: Phân tích sự biến đổi ngữ điệu và phát âm tại các tiểu vùng miền Trung (Thanh Hóa, Nghệ Tĩnh, Bình Trị Thiên, Quảng Nam - Đà Nẵng, Bình Định - Phú Yên) ảnh hưởng trực tiếp đến cao độ nốt nhạc, bước nhảy quãng và hình thái luyến láy.
• Khái niệm công cụ: Định nghĩa ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung là ca khúc đương đại có định danh tác giả, được sáng tác dựa trên việc khai thác, phát triển ca từ, điệu thức, tiết tấu và âm điệu của các làn điệu dân ca thuộc 14 tỉnh thành dải đất miền Trung kết hợp với tư duy âm nhạc mới.

Phương pháp nghiên cứu thực tế được triển khai đa dạng:

• Phương pháp thu thập và phân tích tài liệu thứ cấp: Khảo cứu các giáo trình thanh nhạc, chương trình đào tạo, bài bản ký âm và các công trình lý luận âm nhạc học.
• Phương pháp thu thập thông tin sơ cấp: Điều tra xã hội học bằng phiếu hỏi soạn sẵn đối với giảng viên và sinh viên Khoa Thanh nhạc; tiến hành phỏng vấn sâu các chuyên gia, giảng viên thanh nhạc về thực trạng và các yêu cầu kỹ thuật.
• Phương pháp tổng hợp, hệ thống hóa và phân tích âm nhạc học: Phân tích thang âm, điệu thức, cấu trúc giai điệu, quãng đặc trưng và âm hình luyến láy trên văn bản âm nhạc của các bài dân ca gốc và 112 ca khúc khảo sát.
• Phương pháp thống kê xã hội học: Xử lý định lượng dữ liệu phiếu khảo sát ý kiến giảng viên và sinh viên trước và sau thực nghiệm bằng tỷ lệ phần trăm (%).
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức dạy thực nghiệm các bài giảng thanh nhạc theo giải pháp mới cho sinh viên đại học thanh nhạc tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam trong tháng 10 năm 2020; tổ chức tọa đàm chuyên gia đánh giá kết quả vào ngày 31/10/2020.

Nguồn tư liệu nghiên cứu gồm: 112 ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung (Phụ lục 17); danh mục 50 tác phẩm đề xuất đưa vào giảng dạy (Phụ lục 18); mẫu phiếu hỏi và biên bản tọa đàm nghiệm thu thực nghiệm sư phạm (Phụ lục 12, 13, 14, 15, 16).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương 1 thiết lập khung lý thuyết và đánh giá thực trạng công tác đào tạo. Tác giả đối chiếu các kỹ thuật thanh nhạc kinh điển phương Tây (Belcanto) với kỹ thuật hát truyền thống Việt Nam. Hệ thống phát âm ngữ điệu phương ngữ miền Trung được phân tích chi tiết: Người Thanh Hóa lẫn lộn thanh hỏi và ngã; người Nghệ Tĩnh phân biệt chặt chẽ phụ âm đầu (s-x, ch-tr, r-d-gi) nhưng biến đổi thanh điệu (sắc, ngã, hỏi chuyển thành nặng hoặc huyền); người Trị Thiên phát âm biến đổi thanh sắc bắt đầu từ thanh huyền rồi vuốt lên; người Quảng Nam - Đà Nẵng đổi phụ âm cuối "t" thành "c", đổi nguyên âm "a" thành "e, ă, â, ô"; người Bình Định - Phú Yên đổi dấu ngã và nặng thành hỏi.

Luận án phân tích cấu trúc âm nhạc của bốn nhóm làn điệu dân ca cốt lõi làm chất liệu cho ca khúc mới:

1. Nhóm dân ca Thanh Hóa: Làn điệu Đi cấy (thuộc tổ khúc Múa đèn) sử dụng thang 5 âm Rê Bắc (d - e - g - a - h) chuyển tạm sang Rê Oán (d - f - g - a - h), nhịp 2/4, các bước nhảy quãng 2 trưởng, 4 đúng, 3 thứ; thể loại Hò sông Mã (gồm Hò kéo thuyền, Hò xuôi nhịp đôi một, Hò xuôi dòng, Hò ru ngủ) sử dụng thang âm Xon Bắc (g - a - c - d - e) kết hợp Xon Oán (g - b - c - d - e).
2. Nhóm dân ca Nghệ Tĩnh: Hát Ví (Ví ghẹo, Ví phường vải, Ví đò đưa nước ngược) mang tính ngâm ngợi tự do, sử dụng thang 4 âm (g - a - c - d; a - c - d - e; e - a - c - d) với khung quãng 4 đúng; Hát Dặm (Dặm nối nhịp 2/4, Dặm vè nhịp biến đổi 5/8 và 7/8, Dặm Can Lộc) dựa trên cấu trúc thơ 5 chữ với hai chữ đầu nằm ở phách lấy đà, thang 4 âm trong tầm cữ quãng 5 (e - g - a - h).
3. Nhóm dân ca Bình Trị Thiên: Các làn điệu Hò khoan Lệ Thủy (thang Rê Bắc), Hò hụi (pha trộn Rê Bắc và Xon Bắc), Hò mái nhì (kết hợp Xon Bắc và Xon Xuân g - a - c - d - f); các điệu Lý như Lý tình tang (điệu Đô Bắc c - d - f - g - a), Lý hoài Nam (điệu Rê Bắc, nét lượn trữ tình, bồi hồi).
4. Nhóm dân ca Nam Trung bộ: Điệu Lý tang tít (Rê Bắc, nhịp 4/4), Lý thương nhau (kết hợp Xon Bắc và Xon Xuân); Hò Ba lý (Xon Bắc, nhịp 2/4), Hò giựt chì (Rê Bắc, nhịp 2/4 khỏe khoắn); Dân ca Bài chòi với ba làn điệu nòng cốt là Xuân nữ, Cổ bản và Xàng xê.

Đánh giá thực trạng đào tạo tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam giai đoạn 2015-2020 cho thấy: Khoa Thanh nhạc có đội ngũ giảng viên chuyên môn cao nhưng việc lựa chọn ca khúc Việt Nam nói chung và ca khúc âm hưởng dân ca miền Trung nói riêng mang tính tự phát. Chưa có giáo trình chi tiết quy định danh mục và tiêu chuẩn kỹ thuật cho thể loại này. Sinh viên khi xử lý tác phẩm thường mắc hai xu hướng cực đoan: Hoặc áp dụng máy móc kỹ thuật Belcanto dẫn đến mất ngữ điệu dân ca và phát âm cứng; hoặc hát hoàn toàn theo lối dân gian tự nhiên khiến âm thanh thiếu độ vang, hơi thở nông và hạn chế tầm cữ giọng.

Chương 2. Đặc điểm thanh nhạc của các ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung

Chương 2 tập trung phân tích các đặc trưng thanh nhạc của thể loại qua bốn nội dung cơ bản:

• Đặc điểm nội dung, ca từ và ngữ điệu: Đề tài các ca khúc tập trung vào tình yêu quê hương đất nước, hình tượng dòng sông (sông Mã, sông Lam, sông La, sông Hương, sông Côn), lịch sử đấu tranh cách mạng, tình mẫu tử và tình yêu đôi lứa. Ca từ khai thác nhiều từ địa phương, hư từ và từ đệm lót đặc trưng (ối à, tang tình, ư hự, hò khoan). Ngữ điệu bám sát dấu giọng tiếng Việt và ngữ âm từng vùng.
• Đặc điểm sử dụng giọng hát và kỹ thuật: Phân bổ tác phẩm phù hợp với cả bốn loại giọng cơ bản (Nữ cao - Soprano, Nữ trung - Mezzo-soprano, Nam cao - Tenor, Nam trung/trầm - Baritone/Bass). Kỹ thuật hát đòi hỏi sự kết hợp dung hòa: Vận dụng hơi thở sâu (thở ngực dưới kết hợp cơ hoành), điểm tựa âm thanh chắc chắn, vị trí vang vòm họng cao của kỹ thuật Belcanto; đồng thời kết hợp linh hoạt lối hát khép khẩu hình, hát giọng thật pha giả thanh nhẹ, nhả chữ mềm mại và kỹ thuật ngân rung sau khi khép chữ theo truyền thống Việt Nam.
• Đặc điểm thể hiện sắc thái và cảm xúc theo vùng miền: Sắc thái hào sảng, khỏe khoắn, phóng khoáng trong ca khúc chất liệu Thanh Hóa (như "Chào sông Mã anh hùng"); sâu lắng, mộc mạc, tha thiết, giàu kịch tính nội tâm trong chất liệu Nghệ Tĩnh (như "Một khúc tâm tình của người Hà Tĩnh", "Xa khơi"); êm đềm, thi vị, hoài niệm, man mác buồn trong chất liệu Bình Trị Thiên (như "Huế thương", "Quảng Bình quê ta ơi"); chất phác, mộc mạc, khỏe khoắn và kịch tính trong chất liệu Nam Trung bộ (như "Quảng Nam yêu thương", "Đi tìm người hát lý thương nhau").
• Đúc kết kinh nghiệm biểu diễn: Luận án phân tích thực tế xử lý tác phẩm của các nghệ sĩ thành danh (NSND Thu Hiền, NSND Quang Thọ, NSƯT Thanh Vinh, NSƯT Tố Nga, ca sĩ Anh Thơ, ca sĩ Tân Nhàn), rút ra bài học về kỹ năng giữ trục âm thanh phương Tây nhưng điều tiết độ mở khẩu hình vừa phải để phát âm rõ chữ tiếng Việt và tạo nét luyến láy mềm mại.

Chương 3. Giải pháp giảng dạy và thực nghiệm

Chương 3 đề xuất ba nhóm giải pháp sư phạm và trình bày kết quả thực nghiệm:

1. Nhóm giải pháp lựa chọn và sắp xếp ca khúc: Xây dựng hệ thống tiêu chí tuyển chọn tác phẩm có giá trị nghệ thuật, phù hợp chất giọng và phân bổ khoa học theo tiến trình đào tạo 4 năm đại học (từ ĐH I đến ĐH IV). Tác giả thiết lập danh mục chuẩn hóa gồm 50 ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung (Phụ lục 18).
2. Nhóm giải pháp rèn luyện kỹ thuật nền tảng: Hướng dẫn kỹ thuật kiểm soát hơi thở cơ hoành kết hợp ngực dưới; điều chỉnh khẩu hình trung gian giữa mở dọc (Belcanto) và mở ngang vừa phải (Việt Nam) để giữ âm vang mà không méo tiếng; kỹ thuật phát âm nhả chữ chuẩn xác theo ngữ âm địa phương nhưng đạt tiêu chuẩn rõ lời trên sân khấu chuyên nghiệp.
3. Nhóm giải pháp giảng dạy kỹ thuật thanh nhạc cụ thể: Phương pháp hướng dẫn sinh viên xử lý kỹ thuật luyến láy đặc thù (láy chùm 2, chùm 3 âm hoa mỹ, luyến nhảy quãng 4, quãng 5); kỹ thuật xử lý hơi hột, nảy âm; kỹ năng chuyển đổi linh hoạt giữa giọng thật (ngực) và giọng pha/giả thanh (đầu) khi thể hiện các nốt cao trữ tình.

Quá trình thực nghiệm sư phạm được tiến hành tại Khoa Thanh nhạc, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam trong tháng 10 năm 2020. Tham gia giảng dạy thực nghiệm có các giảng viên: TS. NSND Đỗ Quốc Hưng (Chủ nhiệm khoa), GV. Lê Anh Dũng, GV. Bùi Lan Anh; cùng sự theo dõi của Ban Chủ nhiệm khoa (TS. Nguyễn Thị Phương Nga) và đại diện Phòng Đào tạo (CN. Nguyễn Thúy Quỳnh).

Kết quả khảo sát định lượng sau thực nghiệm được tổng hợp trong hai bảng số liệu dưới đây:

Bảng tổng hợp kết quả điều tra ý kiến giảng viên tham gia thực nghiệm (Phụ lục 14):

STT	Nội dung khảo sát đối với giảng viên	Đồng ý (%)	Không đồng ý (%)	Ý kiến trung dung (%)
1	Cần thiết có giải pháp giảng dạy thống nhất tại Học viện	100%	0%	0%
2	Giải pháp giảng dạy phù hợp và mang lại hiệu quả thiết thực	100%	0%	0%
3	Giải pháp dễ hiểu, dễ thực hiện	80%	0%	20%
4	Việc giảng dạy kỹ thuật thanh nhạc theo giải pháp là hợp lý	100%	0%	0%
5	Giảng dạy kỹ thuật thanh nhạc Việt Nam quan trọng, hiệu quả	80%	0%	20%
6	Sinh viên tiếp nhận giải pháp một cách thoải mái	80%	0%	20%
7	Việc lựa chọn và sắp xếp ca khúc là phù hợp	100%	0%	0%
8	Rèn luyện hơi thở, khẩu hình, nhả chữ là hợp lý	80%	0%	20%
9	Giảng dạy kỹ thuật thanh nhạc cụ thể là phù hợp	100%	0%	0%
10	Giảng viên không gặp khó khăn khi đưa vào thực tế	80%	20%	0%
11	Danh mục 50 ca khúc dự kiến đưa vào giáo trình là hợp lý	100%	0%	0%
12	Hiệu quả giảng dạy cao hơn so với giải pháp trước đây	100%	0%	0%
13	Giải pháp hoàn chỉnh, không cần điều chỉnh thêm	80%	20%	0%
14	Việc đưa giải pháp vào giáo trình và phổ cập là khả thi	100%	0%	0%
15	Sẽ tiếp tục áp dụng giải pháp trong những năm học tới	100%	0%	0%

Bảng tổng hợp kết quả điều tra ý kiến sinh viên tham gia thực nghiệm (Phụ lục 15):

STT	Nội dung khảo sát đối với sinh viên	Đồng ý (%)	Không đồng ý (%)	Ý kiến trung dung (%)
1	Cần thiết có giải pháp định hướng giảng dạy chung	100%	0%	0%
2	Từng được học ca khúc mang âm hưởng dân ca Việt Nam	50%	50%	0%
3	Hứng thú khi tham gia chương trình thực nghiệm	100%	0%	0%
4	Nội dung giảng dạy trong thực nghiệm dễ hiểu	100%	0%	0%
5	Các buổi học thực nghiệm mang lại hiệu quả thiết thực	100%	0%	0%
6	Hiệu quả tốt hơn so với các phương pháp từng học trước đây	100%	0%	0%
7	Ca khúc giảng viên chọn và sắp xếp rất phù hợp	75%	0%	25%
8	Giảng dạy kỹ thuật thanh nhạc mang lại hiệu quả tốt	100%	0%	0%
9	Ca khúc âm hưởng dân ca miền Trung được công chúng ưa chuộng	75%	0%	25%
10	Giải pháp kỹ thuật thanh nhạc Việt Nam bổ ích, hứng thú	100%	0%	0%
11	Kỹ thuật kết hợp Belcanto và truyền thống Việt Nam dễ hiểu	75%	0%	25%
12	Sinh viên học lực trung bình dễ tiếp thu phương pháp này	75%	0%	25%
13	Khả thi khi đem ra phổ cập rộng rãi	100%	0%	0%
14	Mong muốn tiếp tục được học theo hướng giải pháp này	100%	0%	0%
15	Nên đưa giải pháp vào giáo trình giảng dạy chính thức	100%	0%	0%

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở khoa học của việc tích hợp hai hệ thống kỹ thuật thanh nhạc có nguồn gốc khác biệt: Kỹ thuật Belcanto phương Tây và nghệ thuật ca hát truyền thống dân tộc Việt Nam. Luận án phân tích sâu mối liên hệ giữa ngữ âm học phương ngữ miền Trung với cấu trúc thang âm, điệu thức, khoảng cách quãng và kỹ thuật luyến láy trong ca khúc mới, tạo cơ sở lý thuyết cho việc xử lý thanh nhạc đối với các tác phẩm thanh nhạc Việt Nam khai thác chất liệu dân ca.

Về mặt thực tiễn, luận án mang lại các đóng góp cụ thể:

• Khảo sát, lập danh mục tư liệu gồm 112 ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung đã được công bố và biểu diễn rộng rãi.
• Xây dựng danh mục đề xuất 50 ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung được tuyển chọn theo các tiêu chí sư phạm rõ ràng, phân loại chi tiết theo bốn tiểu vùng chất liệu dân ca, phân định theo loại giọng hát (Soprano, Mezzo-soprano, Tenor, Baritone) và phân kỳ giảng dạy hợp lý cho 4 năm học đại học thanh nhạc (từ ĐH I đến ĐH IV).
• Đề xuất hệ thống bài tập và phương pháp sư phạm cụ thể về hơi thở, khẩu hình, kỹ thuật nhả chữ và kỹ thuật luyến láy hoa mỹ, khắc phục tình trạng hát căng cứng hoặc mất bản sắc dân ca.
• Kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của hệ thống giải pháp thông qua thực nghiệm sư phạm thực tế với sự tham gia của các giảng viên đầu ngành và sinh viên Khoa Thanh nhạc, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam.

Luận án kiến nghị cơ quan quản lý và các cơ sở đào tạo chính thức bổ sung phần yêu cầu giảng dạy ca khúc Việt Nam vào chương trình khung và biên soạn giáo trình chuyên biệt cho mảng tác phẩm mang âm hưởng dân ca. Đối với các cơ sở đào tạo ngoài Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, luận án khuyến nghị vận dụng danh mục bài bản và phương pháp tích hợp kỹ thuật tùy theo điều kiện thực tế của từng đơn vị.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế, luận án chỉ giới hạn phạm vi khảo sát đối với các ca khúc khai thác chất liệu âm nhạc dân gian của người Việt (dân tộc Kinh) thuộc dải đất duyên hải miền Trung (14 tỉnh, thành phố từ Thanh Hóa đến Bình Thuận); chưa bao quát chất liệu âm nhạc của các dân tộc thiểu số sinh sống tại khu vực miền núi miền Trung và Tây Nguyên. Đối tượng khảo cứu thực trạng và thực nghiệm sư phạm mới chỉ triển khai ở hệ đại học chính quy chuyên ngành thanh nhạc tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, chưa tiến hành thực nghiệm đối chứng trên diện rộng tại các nhạc viện và trường nghệ thuật khác trên toàn quốc.

Về hướng nghiên cứu tiếp theo, tác giả định hướng mở rộng nghiên cứu sang mảng ca khúc khai thác chất liệu dân ca của các vùng miền khác như đồng bằng Bắc Bộ, Nam Bộ, Tây Bắc, Việt Bắc và Tây Nguyên. Đồng thời, nghiên cứu có thể tiếp tục triển khai áp dụng hệ thống giải pháp giảng dạy thanh nhạc này cho các cấp học khác như hệ trung cấp chuyên nghiệp, cao học chuyên ngành biểu diễn thanh nhạc, hoặc mở rộng sang các trường đại học sư phạm nghệ thuật và đại học văn hóa nghệ thuật quân đội.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng cụ thể:

• Giảng viên thanh nhạc tại các học viện âm nhạc, nhạc viện và trường đại học nghệ thuật: Cung cấp phương pháp giảng dạy tích hợp giữa kỹ thuật Belcanto và xử lý ca từ tiếng Việt, cùng hệ thống bài tập thực hành hơi thở, khẩu hình và kỹ xảo luyến láy.
• Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Thanh nhạc: Nắm vững các đặc điểm ngữ âm địa phương, thang âm điệu thức và kỹ năng xử lý sắc thái, cảm xúc khi thể hiện ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung, phục vụ học tập, thi cử và biểu diễn chuyên nghiệp.
• Các nhà quản lý đào tạo âm nhạc và chuyên gia xây dựng chương trình: Cung cấp căn cứ thực tiễn và danh mục 50 bài hát chuẩn hóa (Phụ lục 18) để bổ sung, hoàn thiện phần tác phẩm Việt Nam trong giáo trình thanh nhạc đại học.
• Các nhà nghiên cứu âm nhạc học: Cung cấp tư liệu phân tích âm nhạc học về cấu trúc giai điệu, quãng đặc trưng và âm hình luyến láy của các làn điệu Hò, Lý, Ví, Dặm, Bài chòi miền Trung được vận dụng trong tân nhạc.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân định sự khác biệt bản chất giữa cách hát phương Tây (Belcanto) và cách hát truyền thống Việt Nam như thế nào? Theo luận án, cách hát Belcanto phương Tây phù hợp với ngôn ngữ đa âm, đơn thanh; kỹ thuật thiên về mở rộng khẩu hình (lối hát mở), mở rộng tầm cữ giọng, khuếch đại âm thanh vòm họng tạo độ vang lớn, dùng hơi thở ngực kết hợp bụng, hát bằng giọng giả thanh cộng minh và tuân thủ khuôn mẫu khắt khe, không tự ý luyến láy. Ngược lại, cách hát truyền thống Việt Nam phù hợp với ngôn ngữ đơn âm tiết, đa thanh điệu; sử dụng khẩu hình mở vừa phải hoặc hẹp (lối hát khép), dùng giọng thật tự nhiên kết hợp giọng pha, lấy hơi nhẹ, luyến láy nhấn nhá theo dấu giọng và rung giọng sau khi khép chữ, cho phép người hát ứng biến sáng tạo linh hoạt dựa trên lòng bản giai điệu.

2. Các đặc trưng cấu trúc thang âm và âm hình luyến láy của dân ca Thanh Hóa và Nghệ Tĩnh được xác định ra sao trong luận án? Dân ca Thanh Hóa chủ yếu dùng điệu 5 âm Rê Bắc (d - e - g - a - h) hoặc Xon Bắc (g - a - c - d - e), có lúc ly điệu sang điệu Oán; giai điệu tiến hành bình ổn trong quãng 8 qua các quãng 2 trưởng, 4 đúng, 3 thứ; âm hình luyến láy tiêu biểu là luyến 2 âm quãng 3 từ dưới lên, luyến liền bậc quãng 2 và láy 3 âm dạng thêu (như a1-h1-a1 trong làn điệu Đi cấy). Dân ca Nghệ Tĩnh nổi bật với thể hát Ví dùng thang 4 âm (g - a - c - d, a - c - d - e, e - a - c - d) với khung quãng 4 đúng và luyến láy âm hoa mỹ đi lên từ dưới; thể hát Dặm có tiết tấu nhịp nhàng ở nhịp 2/4 hoặc nhịp biến đổi, lời thơ 5 chữ lấy đà 2 chữ đầu, thang 4 âm trong cữ quãng 5 (e - g - a - h) kết hợp quãng 4 đúng, 2 trưởng, 3 thứ.

3. Bất cập lớn nhất trong công tác giảng dạy ca khúc Việt Nam tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam giai đoạn 2015-2020 là gì? Khảo sát thực trạng cho thấy Giáo trình chuyên ngành Thanh nhạc bậc đại học năm 2006 chỉ quy định chi tiết danh mục và bài bản của phương Tây, bỏ ngỏ danh mục cụ thể và yêu cầu kỹ thuật đối với ca khúc Việt Nam. Việc lựa chọn bài hát hoàn toàn mang tính tự phát theo thói quen của giảng viên, thiếu sự phân kỳ khoa học theo năm học và loại giọng. Sinh viên khi biểu diễn hoặc áp dụng cứng nhắc kỹ thuật Belcanto làm mất ngữ điệu dân ca và méo lời tiếng Việt, hoặc chỉ hát theo giọng thật tự nhiên nông cạn, không đạt yêu cầu kỹ thuật thanh nhạc chuyên nghiệp.

4. Danh mục 50 ca khúc đề xuất đưa vào giáo trình được phân bổ dựa trên những nguyên tắc nào? Danh mục 50 ca khúc (Phụ lục 18) được phân bổ dựa trên ba nguyên tắc: Thứ nhất, phân loại theo chất liệu làn điệu dân ca (gồm dân ca Thanh Hóa, Ví Giặm Nghệ Tĩnh, Hò Lý Bình Trị Thiên, dân ca Nam Trung bộ và Bài chòi); thứ hai, chỉ định rõ loại giọng hát phù hợp (Soprano, Mezzo-soprano, Tenor, Baritone); thứ ba, phân bổ khoa học theo tiến trình năng lực của sinh viên từ năm thứ nhất đến năm thứ tư (ĐH I, ĐH II, ĐH III, ĐH IV), đi từ các ca khúc có tầm âm vừa phải, tính chất ổn định đến các tác phẩm quy mô, cấu trúc phức tạp và đòi hỏi kỹ thuật cao (như "Xa khơi", "Chào sông Mã anh hùng", "Bình Trị Thiên khói lửa").

5. Kết quả thực nghiệm sư phạm tại Khoa Thanh nhạc đạt được mức độ đồng thuận như thế nào? Kết quả khảo sát sau thực nghiệm cho thấy: 100% giảng viên tham gia khẳng định tính cần thiết của giải pháp, đánh giá phương pháp mang lại hiệu quả thiết thực, đồng ý việc giảng dạy kỹ thuật thanh nhạc theo giải pháp là hợp lý, tán thành danh mục 50 ca khúc đề xuất và khẳng định hiệu quả cao hơn các phương pháp trước đây. Về phía sinh viên, 100% sinh viên xác nhận giải pháp dễ hiểu, thiết thực, tạo hứng thú cao, mang lại hiệu quả tốt hơn cách học cũ và 100% bày tỏ mong muốn chính thức đưa giải pháp vào giáo trình giảng dạy chuyên ngành.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lê Thị Thơ đã giải quyết khoảng trống học thuật về lý luận và thực tiễn giảng dạy ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung trong đào tạo đại học thanh nhạc chuyên nghiệp tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam. Bằng việc phân tích đặc trưng thanh nhạc của 112 ca khúc và bốn nhóm làn điệu dân tộc cốt lõi, công trình đã làm sáng tỏ cơ chế kết hợp giữa kỹ thuật Belcanto phương Tây với cách hát truyền thống của người Việt. Hệ thống giải pháp sư phạm toàn diện cùng danh mục chuẩn hóa 50 tác phẩm đã được kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả cao qua thực nghiệm sư phạm, tạo cơ sở khoa học để chuẩn hóa giáo trình giảng dạy ca khúc Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Cơ sở lý luận của đề tài 1. Các kỹ thuật thanh nhạc cơ bản trong giảng dạy, đào tạo thanh nhạc chuyên nghiệp 1. Kỹ thuật hát cổ điển phương Tây Kỹ thuật hát cổ điển phương Tây được đưa vào giảng dạy, học tập ở nước ta là các kỹ thuật hát theo phương pháp Belcanto, loại kỹ thuật hát cổ điển có xuất xứ từ Italia, được tất cả các nước trên thế giới công nhận và sử dụng.

Cụ thể, gồm có các kỹ thuật cơ bản như sau: - Kỹ thuật hát cantilena: Hát liền tiếng, mềm mại (legato), âm thanh nghe liền nhau, liên tục, không bị ngắt quãng, hơi thở và âm thanh đều đặn. - Kỹ thuật hát passage: Hát câu nhạc nhiều nốt, những giai điệu linh hoạt, gọn gàng, rõ ràng, ở tốc độ nhanh. - Kỹ thuật hát staccato: Hát nảy tiếng, gọn tiếng, diễn tả những tình cảm vui tươi, rộn ràng, có khi dùng để mô phỏng tiếng cười, tiếng chim hót. - Kỹ thuật hát trillo: Hát rung, láy.

Để đạt được các kỹ thuật trên, trong quá trình đào tạo, phải có các bài tập rèn luyện về các kỹ năng nền tảng có liên quan, trong đó có: - Về hơi thở, phải tập luyện được 4 kiểu thở cơ bản: Hơi thở ngực, hơi thở ngực kết hợp với bụng, hơi thở ngực dưới và bụng, hơi thở bụng. - Về khẩu hình, phải luyện tập được 2 cách mở khẩu hình: Mở khẩu hình chiều dọc và mở khẩu hình chiều ngang. - Về phương pháp phát âm nhả chữ, phải sử dụng được cách phát âm nhả chữ theo phong cách belcanto của châu Âu khi biểu diễn các tác phẩm thanh nhạc cổ điển, thính phòng (chủ yếu là tác phẩm phương Tây).nam luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 15 - Về tư thế, cần phải được hướng dẫn, rèn luyện để nắm vững tư thế đúng trong luyện tập kỹ thuật và trong biểu diễn sân khấu (biểu diễn hát đơn ca, biểu diễn nhạc kịch, biểu diễn tốp ca, hợp xướng…). Kỹ thuật hát tròn vành, rõ chữ theo truyền thống âm nhạc dân tộc Từ kết quả khảo cứu, tổng hợp qua các công trình, bài viết nghiên cứu như: Vĩnh Long với đề tài “ Vấn đề hát rõ lời” [44; tập 5A, trang 617-630], Lô Thanh với bài viết “Suy nghĩ về bộ môn thanh nhạc VN” [44; tập 5A, trang 708- 712], Mịch Quang với đề tài: “Về thanh nhạc dân tộc” [44; tập 5B, trang 324- 336], Trần Ngọc Lan với cuốn sách Phương pháp hát tốt tiếng Việt trong nghệ thuật ca hát (Nxb Giáo dục Việt Nam) cho thấy, kỹ thuật hát tròn vành rõ chữ theo truyền thống âm nhạc DT là một hệ thống kỹ thuật thanh nhạc bao gồm nhiều KT khác nhau, được đúc rút từ các kỹ thuật cùng với kinh nghiệm của người Việt Nam trong hát dân ca, hát trong các thể loại ca nhạc thính phòng cổ truyền (ca trù, chầu văn, ca huế, đờn ca tài tử Nam bộ…) và hát trong các thể loại sân khấu cổ truyền (tuồng, chèo, cải lương…).

Hệ thống kỹ thuật thanh nhạc này luôn hướng tới việc đạt được hiệu quả hát rõ lời, tiếng nào ra tiếng nấy và thể hiện được những đặc điểm về sắc thái của làn điệu, thể loại âm nhạc truyền thống cũng như phong cách địa phương, vùng miền có trong tác phẩm, tiết mục trình diễn. Tùy thuộc vào nội dung, tính chất âm nhạc và yêu cầu thể hiện về sắc thái cảm xúc mà người ta sẽ vận dụng loại kỹ thuật cho phù hợp. Chẳng hạn như, trong Quan họ Bắc Ninh có kỹ thuật rung hạt (hoặc gọi là nảy hạt) cùng với một số kiểu luyến láy đặc thù để có được hiệu quả vang, rền, nền, nảy1; trong cách hát ví dặm Nghệ Tĩnh, có kiểu luyến 2 âm theo quãng 2, quãng 4, hoặc quãng 5 từ dưới đi lên cho các từ có dấu sắc hoặc dấu hỏi2; trong tuồng có kỹ thuật hát xử lý thanh hỏi bắt đầu từ thanh huyền rồi vuốt lên thanh sắc, xử lý từ có dấu ngã ở âm trên cao bằng kỹ thuật hát rẩy lên cao (thường dùng 1 Theo Vĩnh Long: Vấn đề hát rõ lời [44; tập 5A, trang 619]. 2 Theo Lô Thanh: Suy nghĩ về bộ môn thanh nhạc Việt Nam [44; tập 5A, trang 710] (LUAN.nam luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 16 luyến 2 âm hoặc láy với 1 âm hoa mĩ theo quãng 3 đi từ dưới lên)3.

Các kỹ thuật hát theo truyền thống này chủ yếu là hát bằng giọng thật (còn gọi là giọng tự nhiên), với khẩu hình mở hẹp hoặc khép miệng (hát khép). Khác với KT hát phương Tây, các KT hát theo truyền thống của Việt Nam không bị gò vào những công thức cứng nhắc, mà mỗi loại kỹ thuật lại có muôn vàn cách ứng biến khác nhau, tùy vào cảm xúc và khả năng sáng tạo của người hát, để vẫn đảm bảo giữ đúng những qui định chung (điệu thức, giai điệu lòng bản…) nhưng lại tạo ra những hiệu quả khác nhau giữa những người biểu diễn khác nhau và giữa những lần biểu diễn khác nhau trên cùng một câu hát, một tác phẩm thanh nhạc. Một số vấn đề về phát âm và ngữ điệu trong tiếng Việt có liên quan tới nghệ thuật ca hát Cùng là người Kinh (tộc Việt) sống trên đất nước Việt Nam nhưng trong tiếng nói lại có sự khác nhau về cách phát âm và ngữ điệu giữa các địa phương, vùng miền. Cùng một câu “Anh sẽ phải hát tròn vành rõ chữ” nhưng cách phát âm sẽ khác nhau ở một số từ trong câu.

Cụ thể, người Thanh Hóa, hay phát âm lẫn lộn giữa dấu hỏi và dấu ngã, do vậy câu trên họ sẽ nói thành “Anh sẻ phãi hát tròn vành rỏ chử”. Người Nghệ An, Hà Tĩnh, khi nói và khi hát phát âm phân biệt rõ giữa các phụ âm: s –x, ch-tr, n-l, d-r-gi; dấu ngã, dấu hỏi, dấu sắc có khi bị chuyển thành dấu nặng, dấu nặng chuyển thành dấu huyền, dấu sắc có khi phải đi từ dấu huyền rồi lên dấu sắc, do vậy họ sẽ nói: “Anh sẹ phại hàuát tròn vành rọ chự”. Người Trị Thiên- Huế, phát âm không chuẩn giữa s-x, ch- tr, dấu sắc có khi chuyển thành dấu hỏi, dấu ngã và dấu hỏi có khi bị chuyển thành dấu nặng, dấu sắc có khi chuyển thành dấu hỏi, dấu sắc hay bắt đầu từ dấu huyền, do vậy họ sẽ nói: “Anh xè phải hàuát tròn vành rọ chữ”. Người Quảng Nam-Đà Nẵng, phát âm rõ các phụ âm s-x, ch-tr, r-d, dấu ngã có khi chuyển thành dấu hỏi và ngược lại, những từ có phụ âm t ở cuối thường bị 3 Theo Hoàng Kiều: Thanh điệu tiếng Việt và âm nhạc cổ truyền, Viện Âm nhạc xuất bản năm 2001, trang 306.nam luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 17 chuyển thành c, những từ có chữ o ở giữa thường phát âm thành từ có 2 chữ o, chữ a ở giữa từ thường bị phát âm thành e, ă, â, hoặc ô, do vậy họ sẽ nói: “Eng sẻ phải héc troòng vằn rỏ chử”.

Người Bình Định, Phú Yên, phát âm rõ các phụ âm: ch-tr, n-l, r-d, dấu ngã và dấu nặng hay chuyển thành dấu hỏi, dấu hỏi chuyển thành dấu ngã, phụ âm v có khi chuyển thành d, do vậy họ sẽ nói: “Ăn xẻ phải hác troòng dằn rỏ chử” (xem thêm Bảng so sánh cách phát âm và ngữ điệu của người Việt ở một số địa phương ở phần Phụ lục). Những đặc điểm trong tiếng nói của người Việt ở các địa phương, vùng miền đã được nêu ra một cách sơ lược ở trên, vừa phản ánh sự khác nhau về phát âm và ngữ điệu, vừa là căn cứ để giải thích về lý do, cội nguồn của cách sử dụng quãng, cách luyến láy, nhấn nhá trong giai điệu DC của người Việt ở các địa phương khác nhau. Hơn thế nữa, đó cũng chính là nguyên nhân tạo ra những đặc điểm có tính thống nhất chung nhưng vẫn đảm bảo có cả sự độc đáo và tính đa dạng trong dân ca người Việt ở nước ta. Ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung Hiện nay, có khá nhiều khái niệm khác nhau về ca khúc mang âm hưởng dân ca nên nó thường được gọi với nhiều tên khác nhau như: ca khúc phát triển chất liệu từ dân ca; ca khúc sử dụng chất liệu dân ca; ca khúc có chất liệu dân ca; hay ca khúc được sáng tác trên cơ sở khai thác chất liệu từ dân ca.

Theo tài liệu "Ca khúc có chất liệu dân ca dễ đi vào lòng người" của Nguyễn Đình San (2021) cho thấy, ca khúc có chất liệu mang âm hưởng dân ca là những ca khúc được tác giả khai thác từ những làn điệu dân ca gốc được lưu truyền từ xưa qua nhiều thế hệ để hình thành nên giai điệu của bài hát. Theo tài liệu "Ảnh hưởng của ca Huế trong sáng tác ca khúc về Huế thế kỷ XX" của Phan Thuận Thảo (2016) cho thấy, ca khúc mang âm hưởng dân ca là các ca khúc hiện đại được sáng tác dựa trên các thủ pháp phát triển giai điệu, điệu tiết của dân ca. Từ các khái niệm trên, trong phạm vi luận án, ca khúc mang âm hưởng dân ca được hiểu là ca khúc đương đại được sáng tác dựa trên việc khai thác và phát triển ca từ và âm nhạc của các làn điệu dân ca cùng với những sáng tạo mới của nhạc sĩ.nam luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 18 Tùy từng mục đích khác nhau, một quốc gia thường được chia thành từng vùng miền khác nhau. Các địa phương nằm ở khoảng giữa của nước ta gọi là miền Trung.

Hiện nay, miền Trung của Việt Nam là khu vực được xác định từ Thanh Hóa đến Bình Thuận, gồm 14 địa phương là: Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thuận và Bình Thuận. Từ khái niệm ca khúc mang âm hưởng dân ca và khái niệm về miền Trung, trong phạm vi luận án, ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung là những ca khúc đương đại được sáng tác dựa trên việc khai thác và phát triển ca từ và âm nhạc của các làn điệu dân ca miền Trung cùng với những sáng tạo mới của nhạc sĩ. Theo đó, ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung thường có một số đặc điểm cơ bản sau: - Về chủ thể sáng tác: ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung là ca khúc đương đại, tức có nghi nhận được tác giả sáng tác. Điều này khác với dân ca; dân ca là sản phẩm sáng tạo của quần chúng nhân dân lao động, nó được hình thành và phát triển dựa trên sự truyền miệng trong dân gian.