Chương 1 với tiêu đề Nhạc khí cổ truyền, nội dung có: Khái quát (các họ nhạc khí cổ truyền ở Việt Nam và cách phân loại, một số đặc trưng của hệ nhạc khí cổ truyền Việt Nam); Một số nhạc khí cổ truyền phổ biến và tiêu biểu 17 (nhạc khí thân vang, nhạc khí màng rung, nhạc khí hơi, nhạc khí dây, nhạc khí lưỡng hợp). Chương 2 với tiêu đề là Các thể loại ca nhạc cổ truyền, vấn đề được trình bày trong chương gồm: Khái quát (ca nhạc đời thường, ca nhạc lễ nghi tín ngưỡng, tôn giáo, ca nhạc nghi lễ phong tục); Một số thể loại ca nhạc (các điệu hát ru, ca nhạc trẻ em, hò, lý, một số thể loại hát đối đáp nam - nữ, dân ca dùng cho những hội chơi bài, hát kể chuyện thơ và hát kể trường ca, hát rong, ca nhạc thính phòng, một số thể loại nhạc khí; nhạc kịch hát). Chương 3, Sơ lược về các vùng dân ca, các nội dung trình bày trong chương gồm: Đặc trưng và vai trò, giá trị của dân ca Việt Nam (một tập quán lâu đời, một kho tàng đầy báu vật, một tấm gương phản chiếu cuộc sống, tâm hồn, tính cách của dân tộc); Dân ca đồng bằng, trung du Bắc Bộ và cực bắc Trung Bộ; Dân ca vùng đồng bằng và ven biển Nam Trung Bộ (tiểu vùng dân ca đồng bằng và ven biển Nghệ - Tĩnh, tiểu vùng dân ca đồng bằng và ven biển Bình - Trị - Thiên); Dân ca vùng đồng bằng và ven biển Nam Trung Bộ; Dân ca vùng đồng bằng Nam Bộ; Dân ca miền núi phía Bắc; Dân ca Trường Sơn - Tây Nguyên. Nhìn tổng thể thì thấy, trong nội dung của sách đề cấp tới khá nhiều vấn đề, nhưng đều có chọn lọc và đạt được tính tiêu biểu về thể loại, vùng miền, tộc người trong âm nhạc cổ truyền Việt Nam.
Các vấn đề trong nội dung cuốn sách đều cung cấp một lượng kiến thức vô cùng cần thiết, tuy nhiên chúng tôi lại dành sự quan tâm nhiều hơn hơn tới những vấn mà tác giả đề cấp tới lý nói chung và Lý Huế nói riêng. Trong 5 mục tiêu của môn học ở Lời nói đầu, mục tiêu 4 tác giả đưa ra: “Hát và dựng được một số bài dân ca thuộc các thể loại đồng dao, hát ru, hò lao động và lý” [62, tr. Sự quan tâm đặc biệt của chúng tôi tập trung vào chương 2, ở đó nhà nghiên cứu Nguyễn Thụy Loan có đề cập tới lý: 18 Lý là thể loại dân ca đặc biệt chỉ có ở người Việt. Nhìn chung lý là thể loại rất đa dạng và đa dạng về nhiều mặt.
Có những bài đơn giản cả về tiết tấu, giai điệu, ít luyến láy và âm vực hẹp. Lại có những bài phát triển về tiết tấu, giai điệu cũng như âm vực và có nhiều nét luyến láy tinh vi phức tạp [62, tr. Nhận định về sự đa dạng của lý, mỗi dạng tác giả lại lấy một bài để chứng minh. Chẳng hạn Lý Xăm xăm (Ghi âm: Trần Kiết Tường) có giai điệu đơn giản, ít luyến láy; Lý Giao duyên (Quảng Trị - Thừa Thiên), có giai điệu, tiết tấu phức tạp.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Thụy Loan còn cho biết thêm về: cách thức biểu hiện, có bài tồn tại trong đời sống dân dã dưới hình thức hát đơn (Lý Đi chợ - Quảng Nam), có bài dưới hình thức hát tập thể (Lý Bán quán - Quảng Nam). Ngoài tính đa dạng, lý còn mang đậm bản sắc văn hóa vùng miền, mà bài Lý Con sáo là một điển hình. Trong việc viện dẫn ví dụ, tác giả có đề cập tới bài Lý Con sáo (Lý Giang nam - Thừa Thiên Huế) [62, tr. Ở chương 3, chúng tôi quan tâm tới mục 3.
Tiểu vùng dân ca đồng bằng và ven biển Bình - Trị - Thiên. Trong mục này, nhà nghiên cứu Nguyễn Thụy Loan có đề cập tới số lượng và sự khác biệt của Lý Huế. Về số lượng: “Bình - Trị - Thiên không phải là vùng nổi trội về số lượng các điệu lý, song đó là điểm cực bắc của khu vực có sự phát triển về thể loại này” [62, tr. Về sự khác biệt, tác giả cho rằng: Lý của Trị - Thiên có những nét khác biệt rõ rệt so với lý của các địa phương khác ở phía nam.
Nét khác biệt ấy trước hết bộc lộ ở âm điệu riêng của dân ca vùng này, trong đó ngữ điệu của tiếng nói được phản ánh trong lời hát là một trong những tác nhân dễ nhận ra. Nét riêng ấy còn nằm ở đặc tính trữ tình sâu lắng hoặc dịu nhẹ, duyên dáng và đặc biệt là ở vẻ trau chuốt mượt mà và tính bác học của những điệu lý đã từng thâm nhập dòng ca nhạc thính phòng xứ Huế [62, tr. 19 Những ý kiến nhận xét về Lý Huế trong Âm nhạc cổ truyền Việt Nam, tuy không nhiều, nhưng cũng giúp chúng tôi nhận thức sơ bộ về số lượng và sự khác biệt giữa Lý Huế và lý ở các vùng miền khác. Nhập môn Âm nhạc cổ truyền (Hệ đại học Sư phạm âm nhạc) Đây là cuốn sách do Hà Thị Hoa chủ biên, được Công ty CPSXTM Ngọc Châu xuất bản năm 2014.
Cuốn sách có độ dày 126 trang, được chia làm 6 chương. Trong đó, chúng tôi chú y tới chương 3 (từ tr.58) với tiêu đề: Sơ lược các vùng dân ca. Tác giả chia dân ca thành các vùng: Dân ca Đồng bằng trung du Bắc bộ; Dân ca Trung bộ (Dân ca Bắc Trung Bộ và Dân ca Nam Trung Bộ); Dân ca Nam Bộ; Dân ca vùng núi phía Bắc; Dân ca Tây Nguyên. Chúng tôi đã thu lượm được một số thông tin về Lý Huế (trong mục Dân ca Nam Trung Bộ) và các điệu lý Nam Bộ (trong mục Dân ca Nam Bộ).
Lý Huế được tác giả Hà Thị Hoa nhắc tới thông qua trích dẫn (ở trang 19) trong cuốn Sức sống của nền âm nhạc truyền thống Việt Nam của nhạc sĩ Tô Vũ như sau: Các điệu lý: là những bài dân ca có khúc thức hoàn chỉnh, giai điệu gọt giũa và cân đối giống như những điệu điển hình của Quan họ. Nội dung các điệu lý rất gần với nội dung câu ca dao tình tứ, đậm đà, duyên dáng như Lý Hoài xuân, Lý Tử vi, Lý Tình tang, Lý Năm canh. Khác với dân ca miền Bắc thường xây dựng trên thang 5 bậc thiên nhiên, ở các điệu lý cũng như một số các điệu hò ta thấy xuất hiện những biến âm rất đặc sắc. Ảnh hưởng của tiếng nói miền Trung (chắc là miền Trung) hay là ảnh hưởng của các yếu tố âm nhạc Chăm? Dẫu sao đã có nhà nghiên cứu nêu lên đặc điểm của thang âm điệu hò Mái đẩy, xa với thang 5 âm thiên nhiên quen thuộc, mà gần với thang 5 âm bình quân, một loại thang âm phổ biến trong âm nhạc dân gian của Inđônêxia và cũng là loại thang âm rất gần với chuỗi âm của nhạc cụ kèn trong âm nhạc Chăm [42, tr.
Về các điệu lý, tác giả đã “dẫn theo tập Thanh âm tiếng Việt và Âm nhạc cổ truyền của tác giả Hoàng Kiều (ở trang 26) như sau: 20 Lý, thời kỳ xa xưa Trung Quốc gọi là những bài ca dao làng quê là Lư. Còn Việt Nam là chuyên chỉ những bài dân ca thuộc thể ca dao có tiết tấu gọn gàng, tổ chức hoàn chỉnh. Lư chiếm một vị trí quan trọng trong dân ca Việt Nam. Lý là câu hát quê kệch của người nhà quê.
Lý là thói quê. Lý là không văn nhã, thô lỗ, như Lý ca (bài ca), Lý ngữ (tục ngữ) [42, tr. Như nhiều nhà nghiên cứu âm nhạc khác, ở đây tác giả Hà Thị Hoa cũng nhấn mạnh rằng: mỗi bài lý thường chỉ dùng một đến hai câu nhạc… “Tính chất của bài Lý chủ yếu là bày tỏ tình yêu nam nữ, cũng có một số bài tả cảnh, tả vật… Lý cũng có bài mang tính chất buồn man mác, tính ẩn dụ, bóng bảy xa xôi…” [40, tr. Những nhận xét đó, giúp chúng tôi suy ngẫm về tính đa chiều trong nội dung tình cảm của lý để vận dụng vào dạy học.
Các bài nghiên cứu đăng trên tạp chí 1. Lý - những khúc tâm tình của người Việt Đây là bài viết của nhà nghiên cứu Lê Văn Hảo đăng trên Tạp chí Âm nhạc số 1-2 năm 1981, sau đó được in lại trong Hợp tuyển tài liệu Nghiên cứu lý luận phê bình âm nhạc Việt Nam thế kỷ XX, tập 2B. Trong bài viết, mặc dù nội dung không dài, nhưng tác giả đã cơ bản khái quát được bức tranh về điệu Lý Con sáo thuộc các vùng miền của đất nước. Tác giả chia Lý Con sáo thành: lý con sáo Trung du, lý con sáo Bắc, lý con sáo Thanh, lý con sáo Huế, lý con sáo Quảng, lý con sáo Nam.
Không chỉ dừng lại ở đó, Lê Văn Hảo tiếp tục chỉ ra số lượng bài của từng miền và tính chất âm nhạc chung của những bài đó. Chúng tôi có thể tóm tắt nghiên cứu này như sau: Theo Lê Văn Hảo thì lý con sáo Trung du có 3 bài: “phong cách giai điệu gần lối ngâm ngợi, đường nét uyển chuyển, tiết tấu tự do, nhịp độ linh hoạt, vừa phải, không gò bó và các khuôn nhịp có trọng âm” [33, tr. Lý con sáo Bắc (Hà Bắc) cũng có 3 bài, trong đó 2 bài “thuộc hệ thống giọng vặt trong hát quan họ., đều hát theo nhịp vừa và mang tính chất âm nhạc 21 vui vẻ nhẹ nhàng, đằm thắm lạc quan yêu đời, có pha nhiều dí dỏm tinh nghịch” [33, tr. Với lý con sáo xứ Thanh (Thanh Hóa), tác giả cho rằng chỉ có duy nhất một bài, “cấu trúc âm nhạc đơn giản như lý con sáo trung du; hát theo nhịp vừa phải nó là một trong những bài lý con sáo thuộc loại vui tươi lạc quan” [32, tr.
Đối với lý con sáo Quảng, tác giả chỉ giới thiệu 2 bài, tuy nhiên dẫu ở đây có mang tính cảm quan thì Lê Văn Hảo vẫn khẳng định: bài 1 “rõ ràng chịu ảnh hưởng của Lý con sáo Huế”, bài 2 “gần với các bài bản thuộc điệu Bắc trong đờn Quảng” [33, tr. Lý con sáo Nam, tác giả thu thập được 5 bài, trong đó bài 1 và bài 5 (Lý Con sáo Gò công) “ít nhiều có sự ảnh hưởng của Lý Con sáo Huế” [33, tr. Riêng phần viết về Lý Con sáo Huế, tác giả đưa toàn bộ nội dung này vào cuốn Huế giữa chúng ta (chúng tôi sẽ bàn vấn đề này ngay dưới đây). Nhìn chung, Lý - những khúc tâm tình của người Việt Nam, Lê Văn Hảo đã cho chúng tôi một cái nhìn mang tính khái quát về diện mạo của các bài lý con sáo.
