Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Lý luận và phương pháp dạy học Âm nhạc (mã số: 9140111) với đề tài "Dạy học hát Lý Huế cho học sinh trung cấp âm nhạc tại Học viện Âm nhạc Huế" được tác giả Nguyễn Hoàng Tịnh Uyên thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Đăng Nghị, hoàn thành tại Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương năm 2022.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Âm nhạc dân gian giữ vai trò là nền tảng cho sự hình thành và phát triển của nền âm nhạc chuyên nghiệp, đồng thời bảo lưu các giá trị nghệ thuật mang bản sắc văn hóa dân tộc. Tại Thừa Thiên Huế, bên cạnh âm nhạc cung đình bác học như Nhã nhạc và thể loại thính phòng cổ truyền Ca Huế, các thể loại âm nhạc dân gian như Hò, Vè và Lý giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của cộng đồng. Tuy nhiên, trước tác động của lịch sử, xã hội, biến đổi môi trường và sự giao lưu văn hóa toàn cầu, các làn điệu Lý Huế đang đứng trước nguy cơ phai nhạt và mai một trong đời sống đương đại.

Quan điểm bảo tồn và phát huy di sản văn hóa dân tộc đã được định hướng thành nhiệm vụ chiến lược của Đảng, Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Trong đó, đưa Lý Huế vào môi trường giáo dục chuyên nghiệp được xác định là phương thức bảo tồn khả thi. Tại Học viện Âm nhạc Huế, môn Dân ca Việt Nam đã từng đưa một số bài Lý Huế vào giảng dạy cho học sinh hệ trung cấp và sinh viên sư phạm âm nhạc, song hiệu quả thực tế chưa cao do còn thiếu hệ thống phương pháp sư phạm chuyên biệt, nội dung chưa hoàn chỉnh và cách thức truyền dạy còn thiên về truyền khẩu thụ động. Luận án được triển khai nhằm giải quyết khoảng trống nghiên cứu: chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu một cách bài bản, toàn diện về biện pháp dạy học hát Lý Huế cho đối tượng học sinh trung cấp âm nhạc tại Học viện Âm nhạc Huế.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là trang bị kiến thức và đề xuất hệ thống các biện pháp dạy học hát Lý Huế nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Dân ca Việt Nam cho học sinh trung cấp âm nhạc tại Học viện Âm nhạc Huế. Qua đó, công trình hướng tới việc đào tạo nguồn nhân lực âm nhạc tương lai (ca sĩ, nhạc công, nhạc sĩ) có năng lực thực hành biểu diễn, nghiên cứu và truyền dạy di sản, góp phần thiết thực vào công tác bảo tồn, phát huy Lý Huế.

Để thực hiện mục đích trên, luận án xác định 5 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

  1. Nghiên cứu hệ thống bài bản, môi trường, hình thức và không gian diễn xướng liên quan đến nội dung Lý Huế.
  2. Xây dựng cơ sở lý luận về dạy học hát Lý Huế cho học sinh trung cấp âm nhạc tại Học viện Âm nhạc Huế.
  3. Khảo sát, đánh giá thực trạng dạy học môn Dân ca Việt Nam và dạy học hát Lý Huế trên các bình diện: chương trình, giáo trình, năng lực giảng viên và khả năng tiếp thu của học sinh tại Học viện Âm nhạc Huế.
  4. Nghiên cứu tính tương thích, tính phù hợp và dung lượng của việc đưa các bài Lý Huế vào chương trình đào tạo.
  5. Đề xuất các biện pháp dạy học và tiến hành thực nghiệm sư phạm dạy học hát Lý Huế cho học sinh trung cấp âm nhạc tại Học viện Âm nhạc Huế.

Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu

Luận án giải quyết 5 câu hỏi nghiên cứu được đánh số theo văn bản:

  1. Tại sao phải dạy học hát Lý Huế cho học sinh trung cấp âm nhạc tại Học viện Âm nhạc Huế?
  2. Lý Huế có những đặc điểm gì?
  3. Thực trạng dạy học Lý Huế cho học sinh trung cấp âm nhạc tại Học viện Âm nhạc Huế như thế nào?
  4. Dạy học Lý Huế là dạy những gì, có giống với việc dạy các bài dân ca ở các vùng miền khác?
  5. Làm thế nào để nâng cao chất lượng dạy học Lý Huế cho học sinh trung cấp âm nhạc tại Học viện Âm nhạc Huế?

Giả thuyết nghiên cứu của luận án được xác định: Dạy học Lý Huế là để giúp học sinh hệ trung cấp âm nhạc hiểu được và hát tốt hơn về các bài Lý Huế, thông qua việc áp dụng các biện pháp sư phạm đồng bộ để nâng cao năng lực thực hành nghệ thuật của người học.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Biện pháp dạy học hát các bài Lý Huế cho học sinh trung cấp âm nhạc tại Học viện Âm nhạc Huế.
  • Phạm vi nội dung tư liệu: Luận án khảo sát hệ thống 29 bài Lý Huế (và các biến thể) được công bố trong công trình nghiên cứu của Dương Bích Hà. Trong đó, tác giả lựa chọn 5 bài tiêu biểu đưa vào xây dựng biện pháp và thực nghiệm sư phạm gồm: Lý hoài nam, Lý ngựa ô, Lý con sáo, Lý vọng phu và Lý tử vi.
  • Phạm vi không gian: Thực hiện tại không gian đào tạo của Học viện Âm nhạc Huế.
  • Phạm vi thời gian: Quá trình nghiên cứu, khảo sát thực tế và thực nghiệm được tiến hành trong giai đoạn 5 năm, từ năm 2016 đến năm 2021.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan lịch sử nghiên cứu được tác giả phân chia theo các nhóm dạng thức công trình:

Các công trình xuất bản thành sách

  • Huế giữa chúng ta (Lê Văn Hảo, 1981, Nxb Thuận Hóa): Khảo cứu tổng quan văn hóa, nghệ thuật xứ Huế. Tại chương 6 (Âm nhạc Huế), tác giả điểm qua các thể loại Hò, Vè, Lý, Ca Huế; xác định Lý là những khúc tâm tình cố định, đồng thời khẳng định nguồn gốc điệu Lý con sáo ở Nam Bộ và Bắc Bộ đều xuất phát từ Lý con sáo Huế. Tác giả cũng giới thiệu các điệu Lý giang nam, Lý hoài xuân, Lý tình tang, Lý nội, Lý thầy tu.
  • Dân ca người Việt (Thể loại và hình thức) (Tú Ngọc, 1994): Phân loại dân ca người Việt theo chức năng xã hội và môi trường diễn xướng. Lý được xếp vào thể loại hát giao duyên (gắn với hội hè, lao động) và hát sinh hoạt gia đình mang tính ngụ ngôn, giáo dục con trẻ.
  • Tìm hiểu dân ca Việt Nam (Phạm Phúc Minh, 1994, Nxb Âm nhạc): Hệ thống hóa khái niệm, nguồn gốc lao động, yếu tố cấu thành và phân loại 4 nhóm dân ca (lao động, phong tục tập quán, tín ngưỡng, lịch sử) cùng các tiểu vùng văn hóa âm nhạc, đề cập khái lược về thể loại lý.
  • Lý Huế (Dương Bích Hà, 1997, Viện Âm nhạc và Nxb Âm nhạc): Công trình chuyên khảo toàn diện gồm 5 phần, 8 chương, 22 mục. Tác giả phân tích địa - văn hóa, bác bỏ quan niệm chữ "lý" là làng xã, khẳng định "lý là hát"; lập danh mục 29 điệu Lý Huế và phân tích âm nhạc học (thang âm, điệu thức, cấu trúc vế trống - mái, nghệ thuật phổ thơ từ ca dao lục bát); phân định Lý thuộc âm nhạc dân gian còn Ca Huế thuộc âm nhạc thính phòng bác học; cung cấp 16 bản ký âm Lý Huế tại phần phụ lục.
  • Âm nhạc cổ truyền Việt Nam (Nguyễn Thụy Loan, 2006, Bộ Giáo dục và Đào tạo): Khẳng định Lý là thể loại dân ca đặc thù của người Việt; xác định tiểu vùng Bình - Trị - Thiên là điểm cực bắc có sự phát triển thể loại Lý, mang đặc tính trữ tình sâu lắng, trau chuốt và chịu ảnh hưởng của ngôn ngữ địa phương.
  • Nhập môn Âm nhạc cổ truyền (Hà Thị Hoa chủ biên, 2014): Dẫn dụng nghiên cứu của Tô Vũ về tính cân đối, khúc thức hoàn chỉnh và các biến âm đặc sắc trong thang âm các điệu lý miền Trung dưới ảnh hưởng của ngữ âm và âm nhạc Chăm.

Các bài nghiên cứu đăng trên tạp chí chuyên ngành

  • Lý - những khúc tâm tình của người Việt (Lê Văn Hảo, 1981, Tạp chí Âm nhạc số 1-2): Khảo sát diện mạo điệu Lý con sáo qua các vùng miền (Trung du 3 bài, Bắc Ninh 3 bài, Thanh Hóa 1 bài, Huế, Quảng Nam 2 bài, Nam Bộ 5 bài) và lập luận về cội nguồn từ Huế.
  • Trở lại bài dân ca "Lý hoài xuân" (Minh Phương, 1990, Tạp chí Sông Hương số 8): Phân tích so sánh âm nhạc, lời ca và tư liệu điền dã để kết luận Lý hoài xuân và Lý con sáo là hai làn điệu độc lập, đặt giả thuyết Lý con sáo có thể bắt nguồn từ phía Bắc.
  • Tản mạn quanh những điệu Lý (Tô Vũ, 1995, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật số 12): Phân tích chức năng đa dạng, cấu trúc ca khúc dân gian, từ nguyên "Lý ca" và sắc thái tình cảm khắc khoải, trầm buồn đặc trưng của các điệu lý miền Trung.
  • Giả định về nguồn gốc xuất xứ thể "Lý" trong dân ca Việt Nam (Dương Bích Hà, 1996, Tạp chí Sông Hương số 4): Khẳng định cái nôi của thể Lý là xứ Huế, hình thành từ quá trình di dân Đàng Ngoài vào Thuận Hóa, thích ứng phong thổ và lan tỏa ngược ra Bắc (Xe chỉ luồn kim, Chuồn chuồn mắc phải nhện vương) cũng như phát triển vào Nam (Lý ba con ngựa, Lý ngựa ô).
  • Kết cấu thể thức âm nhạc trong Lý Huế (Dương Bích Hà, 1997, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật số 7): Khẳng định cấu trúc phổ biến của Lý Huế là thể một đoạn gồm 2 vế (trống - mái) dựa trên một hoặc hai cặp thơ lục bát phối hợp hư từ, tiếng đệm, tiếng láy.
  • Yếu tố dân gian và bác học trong Lý Huế (Vĩnh Phúc, 1999, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật số 6): Nhận định Lý Huế đã hòa nhập vào không gian thính phòng Ca Huế, mang tính chất hai mặt dân gian - bác học; thống kê số lượng làn điệu thực tế không vượt quá 18 điệu, mang âm hưởng thang âm Nam hơi ai.

Dạng công trình văn bản âm nhạc và tài liệu dạy học

  • Dân ca Việt Nam (Tô Ngọc Thanh, Đặng Hoành Loan, Nguyễn Văn Dị tuyển chọn, 2001, Nxb Âm nhạc): Tuyển tập 256 bài dân ca, trong đó vùng Bình Trị Thiên có 19 bài (9 bài lý, bao gồm 6 bài Lý Huế).
  • Lý trong dân ca người Việt (Lư Nhất Vũ, Lê Giang, Lê Anh Trung, 2006, Nxb Trẻ): Tập hợp 556 bài lý toàn quốc, riêng Thừa Thiên Huế có 32 bài (trong đó có 5 bài Lý con sáo, 4 bài Lý tình tang, 3 bài Lý tử vi, 2 bài Lý hoài xuân, 2 bài Lý hoài nam...).
  • Luận án tiến sĩ của Đặng Thị Lan (2018) về dạy học hát Chèo và Quan họ cho sinh viên sư phạm âm nhạc, cung cấp cơ sở đối sánh về kỹ thuật hơi thở, khẩu hình và vị trí âm thanh.
  • Luận văn thạc sĩ Đưa lý Huế vào chương trình âm nhạc ngoại khóa tại trường Trung học cơ sở Tứ Hạ thành phố Huế (Nguyễn Hoàng Tịnh Uyên, 2014): Lựa chọn 10 bài Lý Huế dạy ngoại khóa nhưng phương pháp chủ yếu vẫn là truyền khẩu giáo viên hát mẫu - học sinh hát theo.
  • Tài liệu học phần môn Dân ca Việt Nam (Dương Bích Hà biên soạn, Học viện Âm nhạc Huế): Giáo trình bắt buộc (trước đây 9 đơn vị học trình, sau rút xuống 4 đơn vị học trình), tập trung phân tích lý thuyết âm nhạc học nhưng thiếu các công đoạn và biện pháp rèn luyện kỹ thuật hát cụ thể.
Nhóm tác giả / Tác giả Năm Tên công trình tiêu biểu Đóng góp tư liệu chính cho luận án
Lê Văn Hảo 1981 Huế giữa chúng ta; Bài viết Tạp chí Âm nhạc Khảo sát các làn điệu Lý Huế và các dị bản Lý con sáo
Dương Bích Hà 1996, 1997 Lý Huế; Các bài báo Tạp chí Sông Hương, VHNT Hệ thống 29 bài bản, phân tích cấu trúc, thang âm, tính chất dân gian - bác học
Tô Vũ 1995 Tản mạn quanh những điệu Lý (Tạp chí VHNT) Cấu trúc hình thức ca khúc dân gian và tính chất man mác của lý miền Trung
Vĩnh Phúc 1999 Yếu tố dân gian và bác học trong Lý Huế (VHNT) Xác định số lượng làn điệu (không quá 18 điệu), thang âm Nam hơi ai
Lư Nhất Vũ và cộng sự 2006 Lý trong dân ca người Việt (Nxb Trẻ) Cung cấp hệ thống 32 văn bản ký âm Lý Thừa Thiên Huế
Dương Bích Hà - Tài liệu học phần Dân ca Việt Nam (HVAN Huế) Thực trạng chương trình giảng dạy (giảm từ 9 xuống 4 ĐVHT)

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình đi trước chủ yếu tập trung vào sưu tầm ký âm, nghiên cứu nguồn gốc văn hóa, phân tích cấu trúc âm nhạc học hoặc tiếp cận dạy học ở bậc phổ thông dưới dạng phong trào ngoại khóa. Luận án chọn giải quyết khoảng trống: xây dựng quy trình, kỹ thuật và biện pháp dạy học hát Lý Huế có tính sư phạm âm nhạc chuyên nghiệp, gắn liền với chương trình đào tạo học sinh trung cấp tại Học viện Âm nhạc Huế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và các khái niệm công cụ

Luận án kế thừa và chuẩn hóa các khái niệm công cụ phục vụ nghiên cứu sư phạm âm nhạc:

  • Dân ca: Kế thừa định nghĩa của Hoàng Phê, Phạm Phúc Minh và Trần Quang Hải, luận án quan niệm dân ca là những bài hát do tập thể sáng tác trong không gian địa phương cụ thể, lưu truyền qua phương thức truyền khẩu, được gọt giũa theo phong tục tập quán và tồn tại dưới nhiều dị bản phản ánh đời sống tâm tư của người dân.
  • Lý Huế: Dựa trên nhận định của Tô Vũ, Nguyễn Thụy Loan và Dương Bích Hà, luận án xác định Lý Huế là thể loại nhạc hát dân gian của người Việt tại Huế, có cấu trúc khúc thức ngắn gọn, hoàn chỉnh, biểu hiện đa dạng tình cảm và mang bản sắc riêng qua ngữ âm, giai điệu, lời ca cùng hình thức diễn xướng.
  • Thang âm và điệu thức: Luận án định nghĩa thang âm là trật tự sắp xếp các âm thanh trong phạm vi một quãng tám (các âm cùng tên ở quãng tám khác chỉ tính là một âm). Điệu thức được hiểu theo quan điểm của V. Va Khra-mê-ép kết hợp đặc thù dân ca Việt Nam, là mối tương quan giữa âm ổn định và không ổn định để tạo màu sắc âm nhạc (vận dụng hệ thống điệu Bắc, Nam, hơi Ai, hơi Xuân...).
  • Lý thuyết dạy học âm nhạc hiện đại: Tiếp cận quan điểm giáo dục học của Phạm Viết Vượng và lý luận dạy học tích cực, chuyển đổi từ mô hình truyền khẩu thụ động một chiều sang dạy học phát triển năng lực người học, lấy người học làm trung tâm.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

  1. Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Thu thập, phân loại, đối chiếu các văn bản âm nhạc, giáo trình, công trình nghiên cứu đi trước để xây dựng khung lý thuyết.
  2. Phương pháp âm nhạc học: Phân tích giai điệu, tiết tấu, thang âm, điệu thức, cấu trúc hình thức và nghệ thuật phổ thơ của các bài Lý Huế nhằm làm rõ đặc trưng nghệ thuật phục vụ việc chọn bài giảng dạy.
  3. Phương pháp điều tra điền dã: Phỏng vấn sâu nghệ nhân, nghệ sĩ đàn Ca Huế; dự giờ quan sát hoạt động dạy và học; khảo sát bằng phiếu hỏi đối với giảng viên và học sinh hệ trung cấp tại Học viện Âm nhạc Huế.
  4. Phương pháp so sánh: So sánh chương trình, dung lượng, phương pháp dạy học dân ca tại Học viện Âm nhạc Huế với các cơ sở đào tạo âm nhạc khác; so sánh đối chiếu giữa lối dạy truyền khẩu cổ truyền và phương pháp sư phạm hiện đại.
  5. Phương pháp dạy học: Thiết kế hệ thống giáo án, quy trình dạy hát tích hợp giữa rèn luyện kỹ thuật thanh nhạc truyền thống với phát triển năng lực cảm thụ âm nhạc.
  6. Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức dạy học thực nghiệm có nhóm đối chứng trên đối tượng học sinh trung cấp âm nhạc năm thứ 2 tại Học viện Âm nhạc Huế để kiểm tra tính khả thi của các biện pháp.
  7. Phương pháp thống kê toán học: Sử dụng các công thức thống kê toán học để xử lý, tổng hợp dữ liệu khảo sát thực trạng và kết quả kiểm tra trước, sau thực nghiệm sư phạm.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

  • Nguồn tư liệu văn bản: 29 bài bản Lý Huế trong công trình của Dương Bích Hà; 32 bài bản trong công trình của Lư Nhất Vũ, Lê Giang, Lê Anh Trung; 6 bài trong công trình của Tô Ngọc Thanh, Đặng Hoành Loan, Nguyễn Văn Dị; chương trình và giáo trình môn Dân ca Việt Nam của Học viện Âm nhạc Huế.
  • Nguồn dữ liệu thực nghiệm: Kết quả khảo sát giảng viên, học sinh trung cấp năm thứ 2 và dữ liệu điểm số, băng ghi âm/ghi hình quá trình thực nghiệm sư phạm 5 bài Lý tiêu biểu (Lý hoài nam, Lý ngựa ô, Lý con sáo, Lý vọng phu, Lý tử vi) trong 2 học kỳ chính khóa.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu vấn đề

Chương 1 hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến Lý, Lý Huế và dạy học hát dân ca. Tác giả phân chia bức tranh nghiên cứu thành ba nhóm ấn phẩm: sách chuyên khảo, bài báo khoa học trên các tạp chí chuyên ngành và các tập hợp văn bản âm nhạc ký âm.

Nội dung chương khẳng định Lý Huế là thể loại âm nhạc dân gian đặc thù gắn liền với đời sống tinh thần của nhân dân Thừa Thiên Huế. Các học giả đi trước đã giải quyết thỏa đáng các vấn đề nguồn gốc chữ "lý", tính chất hai mặt dân gian - bác học, mối quan hệ hữu cơ với Ca Huế và khẳng định Thừa Thiên Huế là cái nôi phát sinh nhiều làn điệu lý quan trọng (tiêu biểu như Lý ngựa ô, Lý con sáo). Về phương diện giáo dục, các tài liệu hiện hành tại Học viện Âm nhạc Huế (giáo trình của Dương Bích Hà) mới dừng ở mức độ phân tích âm nhạc học thuần túy, chưa cung cấp phương pháp giảng dạy cụ thể. Điều này xác lập tính cần thiết và định hướng nghiên cứu chuyên sâu về phương pháp dạy học hát Lý Huế của luận án.

Chương 2: Cơ sở lý luận và thực trạng dạy học hát dân ca, dạy học hát Lý Huế

Chương 2 thiết lập cơ sở lý thuyết về bảo tồn di sản trong nhà trường chuyên nghiệp, xác định vai trò của môn Dân ca Việt Nam đối với học sinh trung cấp âm nhạc và phân tích thực trạng đào tạo tại Học viện Âm nhạc Huế:

  • Cơ sở lý luận: Xác định các quan điểm bảo tồn động di sản âm nhạc, lý thuyết phát triển năng lực biểu diễn và cảm thụ âm nhạc cổ truyền.
  • Thực trạng chương trình và tài liệu: Môn Dân ca Việt Nam tại Học viện Âm nhạc Huế có sự sụt giảm dung lượng đào tạo đáng kể, từ 9 đơn vị học trình trước đây rút xuống còn 4 đơn vị học trình. Thời lượng suy giảm gây áp lực lớn lên việc truyền tải đầy đủ dân ca ba miền, dẫn đến việc các bài Lý Huế chỉ được bố trí thời lượng rất ít.
  • Thực trạng phương pháp giảng dạy: Giảng viên chủ yếu sử dụng phương pháp truyền khẩu dân gian (giáo viên hát mẫu từng câu, học sinh nhắc lại), thiếu sự hướng dẫn chuyên sâu về kỹ thuật hơi thở, khẩu hình, vị trí âm thanh phù hợp với ngữ âm địa phương Thừa Thiên Huế.
  • Thực trạng tiếp thu của học sinh: Học sinh trung cấp âm nhạc còn hạn chế trong việc phát âm chuẩn xác phương ngữ Huế (các dấu hỏi, ngã, thanh điệu địa phương), khó xử lý các kỹ thuật luyến láy tinh vi của hơi Ai, dẫn đến tình trạng hát xơ cứng, thiếu tính biểu cảm đặc trưng của phong cách âm nhạc Huế.

Chương 3: Đặc điểm của Lý Huế

Chương 3 đi sâu nghiên cứu toàn diện bản chất âm nhạc học và văn hóa của Lý Huế làm tiền đề cho việc thiết kế nội dung dạy học:

  • Không gian văn hóa và nguồn gốc: Phân tích bối cảnh lịch sử vùng đất Thuận Hóa - Phú Xuân, cảnh quan sông nước và sự tiếp biến văn hóa Việt - Chăm hình thành nên tâm hồn và âm hưởng âm nhạc Huế. Lý Huế bắt nguồn từ lối hát giao duyên truyền thống của người Việt di cư, được tôi luyện trong môi trường mới.
  • Môi trường diễn xướng: Luận án chỉ ra Lý Huế đã rời khỏi môi trường làng quê thuần túy, bước vào sinh hoạt thính phòng chuyên nghiệp của Ca Huế và ngược lại, hòa nhập vào đời sống ca hát dân dã trên bến nước, thuyền rồng sông Hương.
  • Đặc điểm âm nhạc:
    • Khúc thức: Hầu hết cấu tạo ở thể một đoạn gồm 2 vế câu (vế trống - vế mái), kết cấu chặt chẽ, cân phương.
    • Thang âm, điệu thức: Thường sử dụng thang 5 âm với các biến âm tinh tế, mang đậm màu sắc điệu Nam (hơi Ai, hơi Xuân), tạo nên sắc thái trữ tình, sâu lắng, man mác buồn.
    • Tiếng đệm, tiếng đưa hơi: Dân gian sử dụng phong phú các hư từ (a, ối, tình bằng, ô tang tình) cùng ngữ cảm địa phương (chi rứa) để mở rộng khuôn khổ giai điệu.
  • Đặc điểm lời ca: Gắn kết chặt chẽ với ca dao lục bát, lục bát biến thể hoặc song thất lục bát. Lời ca mang tính tao nhã, triết lý, biểu hiện nội tâm sâu kín thay vì những cảm xúc bộc lộ ồn ào.

Chương 4: Các biện pháp dạy học hát Lý Huế

Chương 4 là chương trọng tâm của luận án, đề xuất hệ thống giải pháp sư phạm và đánh giá thực nghiệm:

  • Điều kiện tiên quyết và điều chỉnh chương trình: Đề xuất tái cấu trúc nội dung môn Dân ca Việt Nam, cân đối lại thời lượng cho các vùng miền, xác định chuẩn đầu ra về kiến thức và kỹ năng thực hành cho học sinh trung cấp năm thứ 2.
  • Lựa chọn và phân tích 5 bài Lý tiêu biểu phục vụ dạy học:
    1. Lý hoài nam (Lý chiều chiều): Cấu trúc hoàn chỉnh dựa trên một cặp thơ lục bát, điệu thức Nam hơi Ai, tính chất hoài niệm sâu lắng.
    2. Lý ngựa ô: Tiết tấu sôi nổi, cấu trúc mở rộng, thể hiện màu sắc rộn rã hiếm thấy trong các điệu lý miền Trung.
    3. Lý con sáo (Lý giang nam): Làn điệu điển hình có nhiều dị bản, giai điệu uyển chuyển gắn với tâm trạng giãi bày.
    4. Lý vọng phu: Âm hưởng trầm buồn, cấu trúc vế đối đáp nội tâm, đòi hỏi kỹ thuật nén hơi và luyến láy tinh tế.
    5. Lý tử vi: Cấu trúc hình thành từ hai cặp thơ lục bát, lời ca giàu chất văn học bác học, đòi hỏi sự tinh tế trong nhả chữ.
  • Hệ thống biện pháp rèn luyện kỹ thuật:
    • Kỹ thuật hơi thở: Luyện tập cách lấy hơi nhanh, sâu, nén hơi ở cơ hoành, nhả hơi đều đặn để duy trì những câu hát dài, luyến láy không bị đứt đoạn.
    • Kỹ thuật khẩu hình và vị trí âm thanh: Mở khẩu hình theo chiều ngang tự nhiên gắn với đặc thù phát âm tiếng Huế, giữ vị trí âm thanh nông phía trước vòm họng.
    • Kỹ thuật phát âm nhả chữ phương ngữ Huế: Rèn luyện phát âm chính xác các phụ âm, nguyên âm và thanh điệu đặc trưng (ô tang tình, chi rứa, mô, tê, răng, rứa).
    • Kỹ thuật luyến láy, rung, nhấn: Rèn luyện các thủ pháp nhấn nhá, vuốt âm đặc trưng của thang âm hơi Ai xứ Huế.
  • Phương pháp dạy học phát triển năng lực: Chuyển đổi từ dạy hát truyền khẩu sang hướng dẫn học sinh tự phân tích văn bản âm nhạc, tìm hiểu hoàn cảnh xuất xứ, chủ động nghe băng mẫu của nghệ nhân, tự luyện tập và thể hiện tính sáng tạo cá nhân trong xử lý sắc thái tác phẩm.
  • Thực nghiệm sư phạm: Tiến hành trên đối tượng học sinh trung cấp âm nhạc năm thứ 2 tại Học viện Âm nhạc Huế. Kết quả thực nghiệm sư phạm thông qua kiểm định thống kê toán học cho thấy nhóm thực nghiệm đạt kết quả vượt trội so với nhóm đối chứng về khả năng phát âm, kỹ thuật luyến láy và biểu cảm nghệ thuật, khẳng định tính khả thi của giả thuyết nghiên cứu.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

  • Hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về dạy học âm nhạc dân gian nói riêng và dạy học hát Lý Huế nói riêng trong các cơ sở đào tạo âm nhạc chuyên nghiệp.
  • Cụ thể hóa quy trình sư phạm dạy học dân ca theo hướng phát triển năng lực người học, kết hợp giữa phương pháp truyền ngón/truyền khẩu cổ truyền của nghệ nhân dân gian với phương pháp sư phạm thanh nhạc khoa học hiện đại.
  • Xác định khung tiêu chí đánh giá năng lực hát dân ca của học sinh trung cấp âm nhạc trên các phương diện: kỹ thuật hơi thở, khẩu hình, ngữ âm phương ngữ, kỹ thuật luyến láy thang âm điệu thức và năng lực cảm thụ phong cách tác phẩm.

Đóng góp về mặt thực tiễn

  • Là công trình nghiên cứu chuyên biệt đầu tiên giải quyết bài toán sư phạm về truyền dạy và bảo tồn Lý Huế cho đối tượng học sinh trung cấp tại Học viện Âm nhạc Huế.
  • Cung cấp tài liệu tham khảo có giá trị ứng dụng cao gồm hệ thống giáo án, phân tích âm nhạc học 5 bài Lý tiêu biểu và bộ bài tập luyện thanh, rèn luyện kỹ thuật hát chuyên biệt cho Lý Huế.
  • Mô hình và biện pháp sư phạm của luận án có khả năng chuyển giao, áp dụng cho việc giảng dạy môn Dân ca Việt Nam tại các trường đại học, cao đẳng và trung cấp văn hóa nghệ thuật trên toàn quốc.

Đề xuất và kiến nghị

  • Đối với cơ sở đào tạo (Học viện Âm nhạc Huế): Điều chỉnh phân bổ thời lượng môn Dân ca Việt Nam hợp lý; trang bị thêm phòng học chuyên dụng, tư liệu thu âm của các nghệ nhân; tổ chức thường xuyên các hoạt động giao lưu thực tế giữa học sinh với nghệ nhân dân gian và các nghệ sĩ Ca Huế.
  • Đối với giảng viên: Đổi mới phương pháp giảng dạy, chuyển từ truyền khẩu một chiều sang phát triển năng lực tự học của học sinh; tự bồi dưỡng nâng cao hiểu biết sâu sắc về ngữ âm và phong cách biểu diễn âm nhạc truyền thống Huế.
  • Đối với cơ quan quản lý văn hóa: Xây dựng cơ chế phối hợp giữa ngành văn hóa và giáo dục nhằm bảo tồn di sản âm nhạc dân tộc; đầu tư kinh phí ghi âm, sưu tầm và số hóa các bài bản Lý Huế làm nguồn học liệu dùng chung.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

  • Phạm vi khảo sát bài bản: Mặc dù hệ thống Lý Huế có tới 29 bài bản đã công bố, luận án mới chỉ tập trung xây dựng biện pháp và tiến hành thực nghiệm chuyên sâu trên 5 bài tiêu biểu (Lý hoài nam, Lý ngựa ô, Lý con sáo, Lý vọng phu, Lý tử vi).
  • Phạm vi đối tượng nghiên cứu: Đề tài chỉ giới hạn khảo sát và thực nghiệm trên nhóm đối tượng học sinh trung cấp âm nhạc chuyên nghiệp năm thứ 2 tại một địa bàn duy nhất là Học viện Âm nhạc Huế trong giai đoạn 2016-2021; chưa mở rộng diện thực nghiệm sang hệ đại học thanh nhạc hoặc hệ đại học sư phạm âm nhạc.

Hướng nghiên cứu tiếp nối

  • Tiếp tục mở rộng nghiên cứu biên soạn bài tập kỹ thuật và quy trình giảng dạy cho toàn bộ 24 bài bản Lý Huế còn lại trong kho tàng dân gian Thừa Thiên Huế.
  • Mở rộng phạm vi ứng dụng biện pháp sư phạm sang các đối tượng đào tạo khác như sinh viên đại học chuyên ngành thanh nhạc, sinh viên đại học sư phạm âm nhạc và học sinh các trường trung học cơ sở, trung học phổ thông trên địa bàn tỉnh Thừa Thiên Huế.
  • Nghiên cứu ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông đa phương tiện trong việc số hóa tư liệu giảng dạy, thiết kế phần mềm hỗ trợ luyện tập ngữ âm và kỹ thuật hát dân ca Huế.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng:

  • Giảng viên và giáo viên âm nhạc: Cung cấp giải pháp sư phạm thực tế, hướng dẫn cụ thể cách thức rèn luyện hơi thở, khẩu hình, cách phát âm nhả chữ phương ngữ và kỹ thuật luyến láy thang âm Nam hơi Ai khi dạy học dân ca miền Trung.
  • Học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Âm nhạc: Tham khảo về cấu trúc luận án, phương pháp kết hợp giữa nghiên cứu âm nhạc học và thực nghiệm sư phạm trong đào tạo nghệ thuật.
  • Nhà quản lý giáo dục và văn hóa: Cung cấp luận cứ khoa học để xây dựng chuẩn chương trình đào tạo, điều chỉnh khung phân phối thời lượng môn Dân ca Việt Nam tại các trường nghệ thuật chuyên nghiệp, đồng thời hoạch định chính sách bảo tồn di sản âm nhạc truyền thống.
  • Phần nội dung đáng tham khảo nhất: Chương 3 (phân tích cấu trúc hình thức, thang âm điệu thức và nghệ thuật phổ thơ của Lý Huế) và Chương 4 (hệ thống biện pháp rèn luyện kỹ thuật hát và thiết kế bài học thực nghiệm 5 bài Lý tiêu biểu).

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao luận án lựa chọn 5 bài Lý cụ thể để tiến hành thực nghiệm sư phạm?

Tác giả chọn 5 bài (Lý hoài nam, Lý ngựa ô, Lý con sáo, Lý vọng phu, Lý tử vi) trong tổng số 29 bài Lý Huế vì đây là những làn điệu tiêu biểu nhất cho các dạng cấu trúc khúc thức, tính chất âm nhạc và kỹ thuật thể hiện khác nhau. Lý hoài nam và Lý vọng phu đại diện cho sắc thái trữ tình, sâu lắng của hơi Ai; Lý ngựa ô mang tính chất vui tươi, nhịp điệu rộn ràng; Lý con sáo có nhiều dị bản và giai điệu uyển chuyển; còn Lý tử vi mang lời ca tao nhã, cấu trúc phát triển từ hai cặp thơ lục bát. Sự đa dạng này giúp học sinh tiếp cận toàn diện các kỹ thuật hát Lý Huế trong thời lượng đào tạo cho phép.

2. Sự khác biệt cốt lõi giữa Lý Huế và Ca Huế được luận án làm rõ như thế nào?

Theo tổng quan nghiên cứu (đặc biệt là công trình của Dương Bích Hà và Vĩnh Phúc) được luận án kế thừa, Lý Huế và Ca Huế có mối quan hệ gắn bó mật thiết nhưng là hai thể loại độc lập:

  • Lý Huế thuộc thể loại âm nhạc dân gian, bắt nguồn từ đời sống lao động của quần chúng nhân dân, cấu trúc gọn gàng (thường là một đoạn 2 vế trống - mái), phản ánh đa dạng tâm tư tình cảm đời thường.
  • Ca Huế thuộc thể loại âm nhạc thính phòng cổ truyền bác học, có bài bản khúc thức chặt chẽ, nghệ thuật diễn tấu chuyên nghiệp và tính chất tao nhã của tầng lớp quý tộc, trí thức kinh kỳ.

3. Chương trình đào tạo môn Dân ca Việt Nam tại Học viện Âm nhạc Huế có biến động gì về thời lượng?

Căn cứ tài liệu học phần do Dương Bích Hà biên soạn được luận án trích dẫn, môn Dân ca Việt Nam (môn học bắt buộc dành cho học sinh trung cấp âm nhạc và sinh viên sư phạm âm nhạc năm thứ 3) trước đây có dung lượng 9 đơn vị học trình, nhưng sau đó đã bị cắt giảm xuống chỉ còn 4 đơn vị học trình. Sự sụt giảm dung lượng này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tinh giản nội dung và áp dụng các biện pháp dạy học tích cực để đảm bảo chất lượng.

4. Những kỹ thuật thanh nhạc dân gian đặc thù nào cần rèn luyện khi học hát Lý Huế?

Luận án chỉ ra 4 kỹ thuật cốt lõi:

  1. Kỹ thuật hơi thở: Nén hơi sâu tại cơ hoành, nhả hơi đều đặn, tiết chế hơi thở tinh tế để câu hát không bị khô cứng và không hụt hơi ở cuối câu.
  2. Kỹ thuật khẩu hình: Mở ngang tự nhiên theo lối phát âm tiếng Việt, giữ vị trí âm thanh nông phía trước vòm miệng.
  3. Kỹ thuật phát âm nhả chữ phương ngữ Huế: Thể hiện chính xác các hư từ (a, ối, tình bằng), từ địa phương (chi rứa) và độ trầm bổng của các thanh điệu tiếng Huế.
  4. Kỹ thuật luyến láy: Thực hiện thuần thục các nốt hoa mỹ, luyến, láy, rung, nhấn đặc trưng của thang âm Nam hơi Ai.

5. Luận án đã kiểm chứng tính khả thi của các biện pháp sư phạm bằng phương pháp nào?

Tác giả đã tổ chức dạy thực nghiệm sư phạm trên đối tượng học sinh trung cấp âm nhạc năm thứ 2 tại Học viện Âm nhạc Huế theo mô hình có nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng. Tiến trình thực nghiệm diễn ra trong 2 học kỳ chính khóa với nội dung 5 bài Lý tiêu biểu. Dữ liệu đánh giá kết quả kiểm tra trước và sau thực nghiệm được thu thập, sau đó sử dụng phương pháp thống kê toán học để xử lý và so sánh định lượng, từ đó khẳng định tính khả thi của giả thuyết khoa học.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Hoàng Tịnh Uyên là công trình khoa học nghiên cứu chuyên sâu về lý luận và phương pháp dạy học hát Lý Huế cho học sinh trung cấp âm nhạc tại Học viện Âm nhạc Huế. Dựa trên việc phân tích đặc trưng âm nhạc học, ngôn ngữ và không gian diễn xướng của thể loại Lý Huế, tác giả đã đánh giá sát thực trạng sụt giảm thời lượng và hạn chế phương pháp giảng dạy tại cơ sở đào tạo. Công trình đã xây dựng thành công hệ thống biện pháp sư phạm tích hợp rèn luyện kỹ thuật thanh nhạc truyền thống với định hướng phát triển năng lực người học, được kiểm chứng hiệu quả qua thực nghiệm sư phạm đối với 5 làn điệu tiêu biểu. Kết quả nghiên cứu đóng góp nguồn tài liệu tham khảo thiết thực cho công tác giảng dạy âm nhạc dân tộc chuyên nghiệp và công tác bảo tồn di sản văn hóa Thừa Thiên Huế.