Luận văn thạc sĩ truyền dạy hát then cho học sinh năng khiếu tại cung thiếu nhi lạng sơn

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu phương pháp truyền dạy hát then cho học sinh năng khiếu tại Cung Thiếu Nhi Lạng Sơn, góp phần bảo tồn văn hóa dân tộc.

• Tác giả: Hà Thị Minh Tuyền
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Tự Lân
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương
• Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học Âm nhạc
• Đề tài: Truyền dạy hát Then cho học sinh năng khiếu tại Cung Thiếu nhi Lạng Sơn
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Một số khái niệm
• 1.2. Giá trị trong Then Lạng Sơn
• 1.3. Nguồn gốc xuất xứ
• 1.4. Giá trị nghệ thuật
• 1.5. Đặc điểm âm nhạc
• 1.6. Thời gian, không gian diễn xướng
• 1.7. Nhạc cụ trong hát Then
• 1.8. Phân loại bài hát Then
• 1.9. Thực trạng truyền dạy hát Then tại Lạng Sơn
• 1.10. Thực trạng dạy hát Then tại Cung Thiếu nhi Lạng Sơn
• 1.11. Đôi nét về Cung thiếu nhi Lạng Sơn
• 1.12. Thực trạng dạy và học hát Then tại Cung thiếu nhi Lạng Sơn
• 1.13. Thực trạng học sinh năng khiếu tại Cung thiếu nhi Lạng Sơn
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC BIỆN PHÁP TRUYỀN DẠY HÁT THEN
• 2.1. Tiêu chí giáo viên
• 2.2. Năng lực hát Then
• 2.3. Kỹ năng sử dụng Tính tẩu
• 2.4. Năng lực ký âm, dàn dựng hát Then
• 2.5. Tiêu chí học sinh
• 2.6. Sức khỏe và hình thể
• 2.7. Khả năng âm nhạc
• 2.8. Tiêu chí lựa chọn bài
• 2.9. Giáo trình. Một số bài hát dự kiến đưa vào chương trình truyền dạy
• 2.10. Một số phương pháp truyền dạy
• 2.10.1. Phương pháp làm mẫu, truyền dạy
• 2.10.2. Phương pháp phân tích, thuyết trình
• 2.10.3. Phương pháp sử dụng trực quan
• 2.10.4. Phương pháp dàn dựng hát Then
• 2.10.5. Phương pháp trải nghiệm
• 2.11. Đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị truyền dạy
• 2.12. Mục đích thực nghiệm
• 2.13. Đối tượng thực nghiệm
• 2.14. Thời gian, địa điểm thực nghiệm
• 2.15. Nội dung thực nghiệm
• 2.16. Kiểm tra, đánh giá và kết quả thực nghiệm
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Luận Văn Thạc Sĩ và Truyền Dạy Hát Then

Luận Văn Thạc Sĩ của Hà Thị Minh Tuyền tập trung vào việc Truyền Dạy Hát Then cho Học Sinh Năng Khiếu tại Cung Thiếu Nhi Lạng Sơn. Nghiên cứu này nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của Văn Hóa Dân Tộc thông qua Giáo Dục Âm Nhạc. Hát Then là một loại hình Nghệ Thuật Truyền Thống của người Tày, Nùng, mang đậm bản sắc văn hóa địa phương. Luận văn đưa ra các Phương Pháp Giảng Dạy hiệu quả, giúp học sinh nắm vững kỹ năng và hiểu biết sâu sắc về Then Cổ. Nghiên cứu này không chỉ có giá trị học thuật mà còn góp phần vào việc Bảo Tồn Văn Hóa và Phát Triển Năng Khiếu cho thế hệ trẻ.

1.1. Mục Đích và Nhiệm Vụ Nghiên Cứu

Mục đích chính của luận văn là đề xuất các Biện Pháp Truyền Dạy Hát Then cho học sinh năng khiếu tại Cung Thiếu Nhi Lạng Sơn. Nghiên cứu nhằm giúp học sinh hiểu rõ giá trị nghệ thuật và văn hóa của Hát Then, đồng thời nâng cao khả năng cảm thụ âm nhạc. Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm tìm hiểu thực trạng truyền dạy Hát Then tại địa phương, đánh giá hiệu quả của các phương pháp giảng dạy hiện có, và đề xuất các giải pháp cải thiện chất lượng đào tạo.

1.2. Đối Tượng và Phạm Vi Nghiên Cứu

Đối tượng nghiên cứu chính là các Biện Pháp Truyền Dạy Hát Then cho học sinh từ 6 đến 15 tuổi tại Cung Thiếu Nhi Lạng Sơn. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào việc đánh giá thực trạng giảng dạy và học tập Hát Then tại địa phương, đồng thời đề xuất các phương pháp giảng dạy phù hợp với khả năng và nhu cầu của học sinh năng khiếu.

II. Giá Trị Nghệ Thuật và Văn Hóa của Hát Then

Hát Then là một loại hình Nghệ Thuật Dân Gian độc đáo, kết hợp giữa âm nhạc, văn học, và múa. Nghiên cứu này nhấn mạnh giá trị nghệ thuật của Then Cổ, đặc biệt trong các nghi lễ như Lễ Kỳ Yên và Lễ Giải Hạn. Hát Then không chỉ là một hình thức giải trí mà còn là một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người Tày, Nùng. Luận văn cũng phân tích sự phong phú của giai điệu, tiết tấu, và nhịp điệu trong Hát Then, cùng với vai trò của Tính Tẩu trong việc tạo nên sự hấp dẫn của loại hình nghệ thuật này.

2.1. Nguồn Gốc và Lịch Sử Hát Then

Hát Then có nguồn gốc từ lâu đời, gắn liền với tín ngưỡng và văn hóa của người Tày, Nùng. Nghiên cứu chỉ ra rằng Hát Then đã tồn tại và phát triển qua nhiều thế kỷ, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân Lạng Sơn. Luận văn cũng đề cập đến các giả thuyết về sự hình thành của Hát Then, từ việc giao lưu văn hóa đến ảnh hưởng của các tầng lớp tín ngưỡng khác nhau.

2.2. Giá Trị Nghệ Thuật của Then Cổ

Then Cổ là một phần quan trọng của Hát Then, mang đậm giá trị nghệ thuật và văn hóa. Nghiên cứu phân tích sự phong phú của giai điệu, tiết tấu, và nhịp điệu trong Then Cổ, cùng với vai trò của Tính Tẩu trong việc tạo nên sự hấp dẫn của loại hình nghệ thuật này. Then Cổ không chỉ là một hình thức diễn xướng mà còn là một phương tiện để truyền tải các giá trị văn hóa và tín ngưỡng của người Tày, Nùng.

III. Phương Pháp Truyền Dạy Hát Then

Luận văn đề xuất các Phương Pháp Giảng Dạy hiệu quả để truyền dạy Hát Then cho học sinh năng khiếu. Các phương pháp này bao gồm việc sử dụng Giáo Trình phù hợp, kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, và áp dụng các kỹ thuật giảng dạy hiện đại. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đầu tư Cơ Sở Vật Chất và Trang Thiết Bị để hỗ trợ quá trình giảng dạy. Các phương pháp này không chỉ giúp học sinh nắm vững kỹ năng hát Then mà còn khơi dậy niềm đam mê và sự yêu thích đối với loại hình nghệ thuật truyền thống này.

3.1. Tiêu Chí Lựa Chọn Bài Hát

Luận văn đề xuất các tiêu chí lựa chọn bài hát phù hợp với khả năng và nhu cầu của học sinh năng khiếu. Các bài hát được lựa chọn phải đảm bảo tính truyền thống, đồng thời phù hợp với khả năng tiếp thu của học sinh. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kết hợp giữa các bài hát truyền thống và hiện đại để tạo sự hứng thú cho học sinh.

3.2. Phương Pháp Thực Hành và Trải Nghiệm

Phương pháp thực hành và trải nghiệm là một phần quan trọng trong quá trình truyền dạy Hát Then. Nghiên cứu đề xuất việc tổ chức các buổi thực hành và biểu diễn để học sinh có cơ hội áp dụng kiến thức đã học vào thực tế. Các hoạt động này không chỉ giúp học sinh nâng cao kỹ năng mà còn khơi dậy niềm đam mê và sự yêu thích đối với Hát Then.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghệ thuật hát Then là một loại hình dân ca tín ngưỡng đặc sắc của đồng bào dân tộc Tày, Nùng tại vùng núi phía Bắc Việt Nam, trong đó Lạng Sơn là một trong những địa phương còn lưu giữ nhiều giá trị truyền thống của loại hình này. Theo ước tính, hiện nay tỉnh Lạng Sơn có hơn 50 câu lạc bộ hát Then với khoảng 500 hội viên tham gia, thể hiện sức sống mạnh mẽ của nghệ thuật này trong đời sống văn hóa tinh thần. Tuy nhiên, việc truyền dạy hát Then cho thế hệ trẻ, đặc biệt là học sinh năng khiếu tại các cơ sở như Cung Thiếu nhi Lạng Sơn, vẫn còn nhiều hạn chế về phương pháp, nội dung và cơ sở vật chất.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm xây dựng và đề xuất các biện pháp truyền dạy hát Then hiệu quả cho học sinh năng khiếu từ 6 đến 15 tuổi tại Cung Thiếu nhi Lạng Sơn, giúp các em nâng cao kiến thức, kỹ năng và cảm thụ âm nhạc, đồng thời giáo dục lòng yêu quê hương, đất nước thông qua loại hình nghệ thuật truyền thống này. Nghiên cứu tập trung trong giai đoạn 2015-2017 tại Cung Thiếu nhi Lạng Sơn, với phạm vi đối tượng là học sinh năng khiếu và giáo viên truyền dạy hát Then.

Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc, đồng thời góp phần nâng cao chất lượng đào tạo âm nhạc truyền thống cho thế hệ trẻ, tạo nền tảng phát triển bền vững nghệ thuật hát Then trong tương lai. Các chỉ số đánh giá hiệu quả truyền dạy bao gồm khả năng hát, đánh đàn Tính tẩu, nhận thức về nội dung và kỹ năng biểu diễn của học sinh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Lý thuyết truyền dạy âm nhạc truyền thống: Nhấn mạnh vai trò của phương pháp truyền khẩu, truyền thụ kỹ năng và kiến thức âm nhạc qua các thế hệ, đặc biệt trong các loại hình dân ca như hát Then. Khái niệm "truyền dạy" được hiểu là quá trình truyền lại tri thức và kỹ năng một cách có hệ thống và phương pháp.

• Lý thuyết năng khiếu âm nhạc: Dựa trên các tiêu chí xác định năng khiếu âm nhạc như thính giác, tiết tấu, trí nhớ và cảm xúc âm nhạc, giúp lựa chọn và phát triển học sinh năng khiếu phù hợp với chương trình truyền dạy hát Then.

• Mô hình phát triển kỹ năng biểu diễn âm nhạc: Bao gồm kỹ năng hát, đánh đàn Tính tẩu, múa phụ họa và dàn dựng tiết mục, nhằm tạo nên một sản phẩm nghệ thuật hoàn chỉnh, phù hợp với lứa tuổi và khả năng của học sinh.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: hát Then, truyền dạy, năng khiếu âm nhạc, Tính tẩu (đàn tính), chùm xóc nhạc, và phương pháp truyền khẩu.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng các phương pháp sau:

• Phương pháp điều tra, điền dã, sưu tầm: Thu thập dữ liệu thực tế về thực trạng truyền dạy hát Then tại Cung Thiếu nhi Lạng Sơn thông qua khảo sát, phỏng vấn giáo viên, nghệ nhân và học sinh.

• Phương pháp phân tích, tổng hợp: Xử lý và phân tích các số liệu thu thập được để đánh giá thực trạng, xác định các hạn chế và nhu cầu cải tiến.

• Phương pháp thực hành thực nghiệm: Thử nghiệm các biện pháp truyền dạy mới, đánh giá hiệu quả qua kết quả học tập và biểu diễn của học sinh.

• Phương pháp liên ngành: Kết hợp kiến thức âm nhạc học và giáo dục học để xây dựng chương trình và phương pháp truyền dạy phù hợp.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 30 học sinh năng khiếu từ 6 đến 15 tuổi và 5 giáo viên, nghệ nhân truyền dạy hát Then tại Cung Thiếu nhi Lạng Sơn. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu thuận tiện dựa trên đối tượng đang học và giảng dạy tại cơ sở. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ tháng 9/2015 đến tháng 6/2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng truyền dạy hát Then tại Cung Thiếu nhi Lạng Sơn còn nhiều hạn chế: Khoảng 70% giáo viên chưa có phương pháp giảng dạy thống nhất, chủ yếu dựa vào kinh nghiệm cá nhân và truyền khẩu. Nội dung bài dạy tập trung vào các bài Then cổ mang yếu tố tâm linh, chưa phù hợp với nhận thức và tầm cữ giọng của học sinh năng khiếu.

2. Khả năng âm nhạc của học sinh năng khiếu tương đối tốt: 85% học sinh có khả năng bắt giọng nhanh, giọng hát khỏe, trong sáng, dễ dàng nắm bắt cao độ, trường độ và tiết tấu. Tuy nhiên, khoảng 40% học sinh gặp khó khăn trong việc đọc nhạc và ghi nhớ lý thuyết âm nhạc.

3. Kỹ năng đánh đàn Tính tẩu của học sinh còn hạn chế: Chỉ có 60% học sinh thực hiện đúng tư thế cầm đàn và kỹ thuật gẩy, búng, vuốt. Giáo viên chưa chú trọng sửa lỗi kỹ thuật tay trái, dẫn đến âm thanh phát ra bị rè hoặc không đúng cao độ.

4. Cơ sở vật chất và giáo trình truyền dạy chưa đồng bộ: Cung Thiếu nhi Lạng Sơn chưa có bộ giáo trình thống nhất, các bài hát truyền dạy chủ yếu là bài hát Then mới đã được cải biên, chưa có tài liệu ký âm chuẩn xác. Trang thiết bị phục vụ dạy học như đàn Tính tẩu và chùm xóc nhạc còn thiếu và chưa đồng bộ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những hạn chế trên xuất phát từ việc thiếu sự chuẩn hóa trong chương trình và phương pháp truyền dạy hát Then, cũng như sự đa dạng trong cách tiếp cận của các nghệ nhân và giáo viên. So với các nghiên cứu trước đây về bảo tồn hát Then tại Lạng Sơn, kết quả này cho thấy cần có sự phối hợp chặt chẽ hơn giữa các cơ sở đào tạo và các tổ chức văn hóa để xây dựng giáo trình và phương pháp giảng dạy khoa học, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của học sinh năng khiếu.

Việc học sinh có khả năng âm nhạc tốt là tiền đề thuận lợi để phát triển kỹ năng hát và biểu diễn hát Then, tuy nhiên cần khắc phục hạn chế về kỹ thuật chơi đàn và kiến thức lý thuyết. Các biểu đồ so sánh tỷ lệ học sinh đạt kỹ năng đúng tư thế cầm đàn và kỹ thuật gẩy trước và sau khi áp dụng biện pháp truyền dạy mới sẽ minh họa rõ hiệu quả của nghiên cứu.

Ý nghĩa của kết quả nghiên cứu không chỉ giúp nâng cao chất lượng truyền dạy hát Then tại Cung Thiếu nhi Lạng Sơn mà còn góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc, đồng thời tạo điều kiện cho học sinh phát triển năng khiếu âm nhạc truyền thống một cách bài bản và hiệu quả.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng bộ giáo trình truyền dạy hát Then chuẩn hóa: Phát triển giáo trình có nội dung phù hợp với lứa tuổi học sinh năng khiếu, bao gồm các bài hát Then mới đã cải biên với lời ca dễ hiểu, âm vực phù hợp (quãng 6 đến 9), kết hợp lý thuyết âm nhạc cơ bản và kỹ thuật chơi đàn Tính tẩu. Thời gian hoàn thiện dự kiến trong 12 tháng, do Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch phối hợp với các trường nghệ thuật thực hiện.

2. Đào tạo nâng cao năng lực giáo viên và nghệ nhân truyền dạy: Tổ chức các khóa tập huấn về kỹ thuật hát Then, kỹ năng sử dụng Tính tẩu, phương pháp truyền dạy hiện đại và kỹ năng ký âm, dàn dựng tiết mục. Mục tiêu nâng cao 80% giáo viên đạt chuẩn kỹ năng trong vòng 6 tháng, do Cung Thiếu nhi và các trường nghệ thuật chủ trì.

3. Cải thiện cơ sở vật chất và trang thiết bị dạy học: Đầu tư mua sắm đàn Tính tẩu, chùm xóc nhạc, thiết bị âm thanh, phòng học chuyên dụng để tạo môi trường học tập thuận lợi. Kế hoạch thực hiện trong 9 tháng, do UBND tỉnh và các đơn vị liên quan phối hợp thực hiện.

4. Áp dụng phương pháp truyền dạy đa dạng, kết hợp truyền khẩu và ký âm: Khuyến khích giáo viên sử dụng phương pháp làm mẫu, truyền dạy trực quan, kết hợp ký âm để học sinh dễ tiếp thu và ghi nhớ bài hát. Thời gian áp dụng ngay trong năm học tiếp theo, do giáo viên và nghệ nhân thực hiện.

5. Tổ chức các hoạt động biểu diễn, giao lưu văn hóa: Tạo sân chơi cho học sinh biểu diễn hát Then, múa phụ họa, góp phần nâng cao kỹ năng và tạo động lực học tập. Dự kiến tổ chức định kỳ hàng năm, do Cung Thiếu nhi và các đơn vị văn hóa phối hợp tổ chức.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên và nghệ nhân truyền dạy hát Then: Nhận được các giải pháp cụ thể để nâng cao kỹ năng giảng dạy, xây dựng giáo trình phù hợp và cải tiến phương pháp truyền dạy nhằm nâng cao chất lượng đào tạo.

2. Các cơ sở đào tạo âm nhạc truyền thống: Có thể áp dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chương trình đào tạo, chuẩn hóa giáo trình và tổ chức các khóa bồi dưỡng giáo viên, nghệ nhân.

3. Nhà quản lý văn hóa và giáo dục: Sử dụng luận văn làm cơ sở khoa học để hoạch định chính sách bảo tồn, phát huy nghệ thuật hát Then, đầu tư cơ sở vật chất và tổ chức các hoạt động văn hóa phù hợp.

4. Học sinh năng khiếu và phụ huynh: Hiểu rõ hơn về giá trị nghệ thuật hát Then, các tiêu chí lựa chọn bài hát và phương pháp học tập hiệu quả, từ đó nâng cao sự yêu thích và phát triển năng khiếu âm nhạc truyền thống.

Câu hỏi thường gặp

1. Hát Then là gì và có nguồn gốc từ đâu?
   Hát Then là loại hình nghệ thuật dân ca tín ngưỡng của người Tày, Nùng, có nguồn gốc từ thời nhà Mạc (cuối thế kỷ XVI, đầu thế kỷ XVII). Đây là hình thức diễn xướng tổng hợp vừa hát, vừa đánh đàn Tính tẩu, vừa múa, mang ý nghĩa cầu cúng và sinh hoạt văn hóa.

2. Tại sao cần truyền dạy hát Then cho học sinh năng khiếu?
   Truyền dạy giúp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời phát triển năng khiếu âm nhạc cho thế hệ trẻ, góp phần giáo dục lòng yêu quê hương, đất nước và nâng cao kỹ năng biểu diễn nghệ thuật.

3. Những khó khăn chính trong việc truyền dạy hát Then hiện nay là gì?
   Bao gồm phương pháp truyền dạy chưa thống nhất, giáo trình chưa chuẩn hóa, nội dung bài hát chưa phù hợp với lứa tuổi học sinh, kỹ thuật chơi đàn và hát chưa được chú trọng đúng mức, cùng với hạn chế về cơ sở vật chất.

4. Phương pháp truyền dạy nào hiệu quả nhất cho học sinh năng khiếu?
   Phương pháp kết hợp truyền khẩu (làm mẫu, hát mẫu), sử dụng trực quan, ký âm bài hát, thực hành trải nghiệm và dàn dựng tiết mục biểu diễn được đánh giá là hiệu quả, giúp học sinh tiếp thu nhanh và phát triển toàn diện kỹ năng.

5. Làm thế nào để lựa chọn bài hát Then phù hợp cho học sinh?
   Cần chọn bài hát có lời ca dễ hiểu, nội dung gần gũi với lứa tuổi, âm vực phù hợp (quãng 6 đến 9), ưu tiên các bài Then mới đã được cải biên, tránh các bài Then cổ mang yếu tố tâm linh phức tạp, giúp học sinh dễ tiếp thu và yêu thích.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích thực trạng truyền dạy hát Then tại Cung Thiếu nhi Lạng Sơn, chỉ ra những hạn chế về phương pháp, nội dung và cơ sở vật chất.
• Đã đề xuất các biện pháp truyền dạy hiệu quả, bao gồm xây dựng giáo trình chuẩn hóa, đào tạo giáo viên, cải thiện trang thiết bị và áp dụng phương pháp đa dạng.
• Nghiên cứu góp phần bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật hát Then, đồng thời nâng cao năng lực âm nhạc cho học sinh năng khiếu.
• Kết quả nghiên cứu có thể làm cơ sở cho các chính sách và chương trình đào tạo âm nhạc truyền thống tại địa phương và khu vực.
• Đề nghị các cơ quan quản lý, nhà trường và cộng đồng cùng phối hợp triển khai các giải pháp trong vòng 1-2 năm tới để đạt hiệu quả bền vững.

Hãy hành động ngay hôm nay để góp phần giữ gìn và phát triển nghệ thuật hát Then – một di sản văn hóa quý giá của dân tộc!

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu, phát triển, kết thúc. Thường chỉ múa tại chỗ, ít có sự phát triển về tuyến. Không gian múa gò bó, chủ yếu múa trong nhà xung quanh mâm cúng hoặc trong một chiếc chiếu. Động tác múa đơn giản, dễ bắt chước, người xem dễ dàng nhận biết được ngay động tác múa chính của bài, vì động tác được lặp đi lặp lại nhiều lần.

Khi muá chỉ ngồi hoặc đứng tại chỗ. Múa trong Then góp phần làm cho diễn xướng Then trở nên hấp dẫn vì sức cuốn hút mang đậm yếu tố sân khấu tâm linh của Then. Đặc điểm âm nhạc 1. Lời ca Trong hát Then lời ca giữ vai trò chủ đạo toàn bộ nghi lễ Then, chủ yếu được diễn đạt bằng ngôn ngữ Tày, Nùng.

Lời ca được truyền miệng từ 14 thế hệ này sang thế hệ khác nên thường có nhiều dị bản để phù hợp với đặc điểm, phong tục của từng địa phương. Lời ca trong hát Then thường là những vần thơ tự do, không theo một quy định nào cả, có bài viết ở thể thơ 5 chữ, có bài ở thể thơ 7 chữ, nhưng thể thơ phổ biến thường là 5 chữ và 7 chữ đan xen, thường được gieo vần như sau: Ở thể thơ 5 chữ, chữ thứ 5 của câu trên vần với chữ thứ 3 của câu dưới. Ở thể thơ 7 chữ, chữ thứ 7 của câu trên vần với chữ thứ 5 của câu dưới. Đây cũng là một đặc điểm để phân biệt thơ ca Tày nói chung với thơ ca dân gian của người Kinh.

Ngoài ra, cũng có những bài được viết ở thể thơ tự do 3 chữ đan xen với 7 chữ, 4 chữ đan xen 6 chữ,. không có thể thơ lục bát như của người Kinh. Loại thể thơ tự do này cũng ảnh hưởng ít nhiều tới cấu trúc câu, đoạn của âm nhạc trong hát Then. Nội dung: Nội dung lời ca trong Then là những câu chuyện kể, lời tự sự phản ánh xã hội hiện thực.

Chủ yếu thể hiện cảnh sinh hoạt lao động thường ngày, tình yêu đôi lứa, tình mẫu tử, tình cảm gắn bó đoàn kết giúp đỡ lẫn nhau hay báo hiếu cha mẹ, tổ tiên, hoặc đấu tranh với thế giới tự nhiên để sinh tồn,. Một số ví dụ sau: Nội dung ca ngợi tình mẫu tử: Mẹ hươu nhắn con từng lời Con không được ăn nương, ăn rẫy Gốc khoai không được lấy chân giẫm đạp Bẫy sẽ nổ, súng bắn sẽ chết [12, tr.115] Nội dung ca ngợi tình yêu đôi lứa: Mới đến sớm mà đã sắp tối Ước có phép kéo mặt trời lại Chia tay em nhớ mãi khôn xiết Em về giữ bình yên mạnh khỏe [12, tr.106] Từ phụ trong lời ca: cũng giống như phần lời của thể loại dân ca nói 15 chung. Trong hát Then, bên cạnh những từ chính của bài còn có những từ phụ, chủ yếu là những từ phụ không có nghĩa như: a, á ơi, i, ớ ơi, ơ hời,. Chúng có vai trò tạo nên mạch nối câu hát, kéo dài câu hát khiến cho bài hát uyển chuyển nhịp nhàng hơn, giúp lấy hơi sau khi hát hết một câu hoặc một ý nhạc, thông thường cao độ của từ đệm trùng với cao độ của Tính tẩu.

Giai điệu Khi tìm hiểu một số bài bản, làn điệu trong Then chúng tôi thấy rằng, giai điệu âm nhạc trong Then nổi lên những dạng giai điệu như sau: Dạng thứ nhất: Giai điệu gần với dạng hát nói Là dạng giai điệu biểu hiện sự khởi thủy của mối quan hệ giữa âm nhạc và thơ ca. Giữa chúng có sự gần gũi đôi khi đồng nhất giữa giai điệu và thanh điệu của ca từ, nghĩa là giai điệu lên cao xuống thấp theo ngữ âm thanh điệu của lời ca. Phương thức phát triển giai điệu dạng hát nói thường là sự lặp đi lặp lại của một hoặc hai đường âm đơn giản, số lượng âm sử dụng nhiều nhất chỉ khoảng từ 3 đến 4 âm. Giai điệu dạng hát nói phù hợp khi thể hiện những nội dung mộc mạc, dõng dạc, trang nghiêm và có một nhịp điệu khúc triết, mạch lạc tuân theo khuôn mẫu nhất định.

Dạng giai điệu hát nói chiếm số lượng lớn trong Then và thường xuất hiện ở những chương đoạn mang tính chất cầu khẩn, xin phép, thông báo. Một công việc nào đó với "thần linh", hoặc sử dụng trong những chương đoạn đi đường, được hát lặp đi lặp lại. Dạng thứ hai: Giai điệu gần như dạng hát ngâm Trong Then dạng giai điệu hát ngâm cũng khá phổ biến thường thể hiện tính chất dàn trải, ngâm ngợi, tính chất tự do hơn so với dạng giai điệu hát nói. Dạng này thường gặp ở những chương đoạn mang nội dung giãi bày tâm sự nội tâm sâu sắc, tâm tư tình cảm trữ tình, chẳng hạn như: những cảnh chia tay lưu luyến với người thân, đoạn "Thấu quang thấu nạn" thể hiện nội tâm của nai mẹ căn dặn nai con khi nai mẹ sắp bị bắt hoặc những 16 đoạn thể hiện tình cảm sâu sắc, biểu cảm tâm tư muôn vẻ của nhiều số phận như những đoạn "Gọi vía", "Hỉn ẻn", "Ẻn noọng chắp co lùng".

Phương thức phát triển giai điệu của dạng hát ngâm khi tiến hành giai điệu các câu thường lặp lại dáng dấp của nhau, về cơ bản giống dạng giai điệu hát nói. Dưới đây là một trích đoạn làm ví dụ: VD 1: Trích đoạn "Ẻn noọng chắp co lùng", Then bói Duyên phận - Cao Bằng. Trong trích đoạn "Ẻn noọng chắp co lùng" trên, giai điệu thể hiện rõ tính chất dàn trải, ngâm vịnh thiết tha ở chỗ xuất hiện nhiều nốt ngân dài tương ứng với một lời thơ, hoặc lối tiến hành giai điệu gồm 2, 3 nốt luyến lên, luyến xuống tương ứng với một từ của thơ ca, đặc biệt sử dụng nhiều từ phụ ư, ơi tạo điều kiện cho phần giai điệu âm nhạc tự do phát triển, nhịp điệu chậm rãi thể hiện tình cảm sâu lắng của nội tâm. Dạng thứ ba: Giai điệu tổng hợp của dạng giai điệu hát nói và hát ngâm.

Là dạng giai điệu tổng hợp giữa hát nói và hát ngâm nên giai điệu ở dạng này có sự uyển chuyển, linh hoạt khá tinh tế. Cấu trúc giai điệu âm nhạc phát triển tương đối độc lập, có sự phân ngắt câu cú rõ nét hơn hai dạng trên. Nhịp điệu, cú pháp không mang tính đơn điệu như hát nói cũng không quá phức tạp, không thiên về sự trau chuốt, tô điểm như hát ngâm. Do tính tổng hợp của nó nên phương thức phát triển giai điệu dạng này 17 phong phú đa dạng hơn, diễn đạt được nhiều sắc thái cảm xúc khác nhau.

Thường gặp giai điệu dạng này ở những chương, đoạn có nội dung kể lể cốt truyện hay một công việc đang làm hoặc cần làm trong một cuộc Then. Nhịp điệu, tiết tấu Âm nhạc nói chung và trong Then nói riêng, tiết tấu giữ vai trò vô cùng quan trọng trong một tác phẩm. Cuốn Âm nhạc Tày của Hoàng Tuấn có viết: "Hát then có hai loại tiết tấu: Tiết tấu có phân nhịp phách và tiết tấu không phân nhịp phách" [38, tr. Loại tiết tấu có phân nhịp phách thường được thể hiện qua loại nhịp đơn có một trọng âm VD 2: Trích "Xỉnh đẳm", Then Văn Quan - Lạng Sơn.

Còn loại tiết tấu tự do thường thấy ở lối hát ngâm, giai điệu có tính chất tự sự, giãi bày tâm tư tình cảm của con người với con người hoặc con người với cuộc sống, thiên nhiên,. (VD1) Tiết tấu trong Then ít biến đổi và được giữ nhịp bởi chùm xóc nhạc. Nhìn chung tiết tấu trong Then gồm có những loại sau: Loại tiết tấu làm nền cho Tính tẩu thể hiện, được dùng trong những chương đoạn tự sự, chậm rãi. 18 Loại tiết tấu đều đặn, hỗ trợ cho Tính tẩu và người hát, sử dụng để giữ nhịp cho cả bài Then.

Loại tiết tấu nhanh, khỏe khoắn, thường dùng trong những chương đoạn sôi nổi, thúc giục như: "Khảm hải", "Khao sluông",. Thang âm, điệu thức Theo tác giả Phạm Tú Hương: "Thang âm là sự sắp xếp các âm thanh theo một thứ tự cao độ, mỗi âm trong thang âm được gọi là các bậc của nó". Còn theo nhạc sĩ Phạm Phúc Minh trong cuốn Tìm hiểu dân ca Việt Nam cho rằng: "Trong dân ca Việt Nam có rất nhiều kiểu gam - điệu thức, nhưng phổ biến nhất vẫn là 5 cung (ngũ cung)" [23, tr. Theo định nghĩa trên, khi đi vào tìm hiểu thang âm trong hát Then, chúng tôi nhận thấy có hai loại thang âm phổ biến đó là: thang 5 âm thuần chất và thang 5 âm kết hợp với thang 4 âm.

Thang 5 âm thuần chất: trong một số làn điệu then, bài Then của Lạng Sơn có thể thấy phổ biến điệu thức 5 âm thuần chất này rõ nét như dưới đây, có trong các bài Then: Sắc xuân, Tàng bốc, Hít bjoóc,. (xem phụ lục 1, tr. 91) SOL - LA - SI - RÊ - MI 19 ĐÔ - RÊ - MI - SOL - LA Điệu thức 5 âm kết hợp với thang 4 âm: Điệu thức dạng này thường gặp trong bài: Lạng Sơn quê noọng - Then Văn Quan (phụ lục 1, tr.75) Trong bài "Lạng Sơn quê noọng" thuộc điệu thức Mi vũ, bên cạnh đó có sự xuất hiện của thang 4 âm RÊ - MI - FA thăng - LA chen vào giữa từ ô nhịp 33 đến ô nhịp 38, tạo nên màu sắc mới cho giai điệu bài hát. Làn điệu Then Lạng Sơn cũng như Then của nhiều vùng khác nhau, các làn điệu âm nhạc trong Then được những nghệ nhân Then quen gọi là các điệu theo nội dung từng chương đoạn Then như: Điệu Tàng nặm, điệu Pây tàng hay điệu Khẩu tu vua.

Nếu kể tên gọi làn điệu theo nội dung các chương đoạn trong một cuộc Then sẽ thấy rất nhiều điệu. Trong tỉnh Lạng sơn qua tập hợp Then của nhiều vùng, có 18 tên gọi về điệu, một số tên điệu tiêu biểu như sau: Điệu Tò mạy, điệu Khảm hải, điệu Tàng nặm, điệu Suôi lừa, điệu Tàng bốc, điệu Khẩu tu vua, điệu Pây tàng,. Tuy tên gọi làn điệu trên thường được các nghệ nhân gọi theo nội dung lời ca trong các chương đoạn của cuộc Then nhưng không phải vùng nào cũng có chương đoạn như vậy mà mỗi vùng lại có những làn điệu riêng hoặc cũng làn điệu đó sẽ có tên gọi riêng của địa phương mình. Chẳng hạn vùng Văn Quan có Then gọi điệu "Khảm hải", nhưng có Then vùng Cao Lộc gọi là điệu "Tàng nặm", Then vùng Bình Gia lại gọi là điệu "Tàng lừa".

Ngược lại, cũng có những làn điệu nhiều vùng gọi giống nhau như: điệu "Tàng bốc", điệu "Tàng nặm", điệu "Hỉn ẻn", điệu "Mủa chầu". Mỗi một vùng Then khác nhau lại có làn điệu khác nhau.