Chương I: TỎNG QUAN TAI LIỆU 7. Các thuật ngữ, khái niệm cơ bản Rượu và phân loại rượu Rượu là một hợp chất đặc biệt có tên gọi hoá học là ethyl alcohol (ethanol) được tạo ra chủ yếu nhờ quá trình lên men tinh bột và đường có trong nhiều loại hoa quả và ngũ cốc. Có nhiều cách phân loại khác nhau đối với rượu. Các tiêu chí dùng để phân loại rượu thường là: + Theo mục đích sử dụng: Theo tiêu chí này người ta chia rượu ra làm 2 loại: rượu dùng để sản xuất dung môi chất tẩy (methyl alcohol, iso propyl) được sản xuất với khối lượng lớn, giá thành rẻ và rượu để uống (ethanol).
+ Theo Tổ chức Y tế the giới (WHO): Các loại đồ uống có chứa cồn được chế biến qua quá trình lên men và chưng cất được chia làm 3 loại: + Bia: thường có độ cồn 5% + Rượu nhẹ: thường có độ cồn từ 12-15% + Rượu mạnh: có độ cồn khoảng 40% Đơn vị rượu “Đơn vị rượu ” là một đơn vị đo lường dùng để quy đổi các loại rượu bia với nhiều nồng độ khác nhau. Hiện chưa có một quy ước hay thoả thuận nào về việc xác định một “đơn vị rượu chuẩn” chung cho mọi quốc gia. Tuy nhiên, gần đây các nước trên thế giới đã áp dụng tiêu chuẩn: “Đơn vị rượu” thường có từ 8-14 gam rượu nguyên chất (pure ethanol) chứa trong dung dịch đó. Trong đó, đơn vị rượu hay được áp dụng nhất là: Một đơn vị rượu (1 unit of alcohol) tương đương với 10g rượu nguyên chất chứa trong dung dịch uổng.
Như vậy, 1 đơn vị rượu sẽ tương điĩơng: 1 lon bia 330ml 5%, 1 cốc rượu vang 125ml nông độ 11%, 1 ly rượu vang mạnh 75ml nồng độ 20%, 1 chén rượu mạnh 40ml nồng độ 40%). Thang đo Audit Trong can thiệp này, việc đánh giá mức độ SDRB được thực hiện dựa trên bộ 7 câu hỏi xác định các rối loạn sử dụng rượu (thang đo AUDIT) do Tổ chức Y tế Thế giới thiết kế năm 1982. Mục đích của công cụ này nhấn mạnh vào việc phát hiện sử dụng ở mức độ báo động có nguy hại hơn là các hậu quả của lạm dụng hay phụ thuộc rượu bia, và công cụ này cũng nhấn mạnh vào các biểu hiện cụ thể trong thời gian gàn nhất thay vì hỏi về các vấn đề đối tượng đã từng có trong thời điểm nào đó. Ngoài ra, công cụ AUDIT còn được cung cấp đi kèm với các hướng dẫn ứng dụng trong nghiên cứu, các biêu mâu phỏng vân (oral interview) hoặc phát vân (self-report), hướng dẫn áp dụng cho từng môi trường ngôn ngữ, văn hoá cụ thể, và công cụ tập huấn sử dụng AUDIT.
Bộ câu hỏi AUDIT gồm 10 câu, mỗi câu hỏi được cho điểm từ 0-4, với tổng số điểm là 40. Sau khi trả lời bộ câu hỏi AUDIT, đối tượng sẽ được phân vào 4 vùng với các chiến lược can thiệp khác nhau. (Chi tiết xem Phụ lục 7, trang 98 ) Can thiệp Brief Can thiệp BRIEF là can thiệp nhằm giảm tỷ lệ tiêu thụ rượu bia thông qua các hoạt động tư vấn, truyền thông và giáo dục tại cộng đồng với sự tham gia của cán bộ tuyến y tế cơ sở do các chuyên gia tâm thần của Tổ chức Y tế thế giới phát triển tương ứng với thang đo AUDIT. Can thiệp Brief nhằm xác định những đối tượng đang có hoặc có tiềm năng sẽ có những vấn đề sức khỏe do tiêu thụ rượu và khuyến khích những đối tượng đó thay đổi hành vi.
Với thiết kế đơn giản, các tài liệu can thiệp Brief cho phép cán bộ tuyến y tế cơ sở dễ dàng áp dụng và triển khai. - Vùng nguy cơ I: Một số thông tin giáo dục về nguy cơ của việc tiêu thụ rượu, một số thông điệp về tác hại của rượu, đồng thời trao đổi những thắc mắc nếu có với đối tượng có thể phòng được những ảnh hưởng xấu của việc sử dụng rượu trong tương lai. - Vùng nguy cơ II: Những lòi khuyên đon giản là cần thiết cho nhóm đối tượng này. Các bước cụ thể trong khi đưa ra lời khuyên đó là 1) cho đối tượng biết vùng nguy cơ hiện tại của mình; 2) cung cấp thông tin về những vấn đề gặp phải nếu tiếp tục duy trì mức độ sử dụng hiện tại; 3) cùng với đối tượng hình thành một mục tiêu thay đối hành vi sử dụng rượu; và 4) đưa ra lời khuyên cho đối tượng về 8 mức sử dụng để giảm nguy cơ.
- Vùng nguy cơ III: đối tượng sẽ được áp dụng kết hợp lời khuyên đơn giản, tư vấn ngắn và theo dõi. Chuyên gia sẽ đánh giá các giai đoạn thay đổi hành vi của đối tượng (trước khi có ý định, có ý định, chuẩn bị, thay đổi và duy trì) để từ đó điều chỉnh lời khuyên cho phù hợp. Sau đó chuyên gia sẽ cung câp tài liệu hướng dẫn tự thay đổi hành vi và lập kế hoạch theo dõi để tiếp tục hỗ trợ đối tượng. - Vùng nguy cơ IV: đối tượng sẽ được cung cấp thông tin về tình trạng sử dụng rượu hiện nay của họ và những vấn đề họ đã gặp phải do liên quan đến sử dụng rượu.
Họ sẽ nhận được lời khuyên đến với các trung tâm y, các bác sĩ chuyên gia về tâm thần để được điều trị chuyên sâu về tâm thần. Vai trò của sản phàm truyền thông Brief trong can thiệp Can thiệp BRIEF là một can thiệp rất có hiệu quả trong việc giảm tỷ lệ tiêu thụ rượu bia ở người sử dụng. Trên thực tế, trong vòng 20 năm qua đã có rất nhiều can thiệp Brief được thực hiện tại các cơ sở y tế ở nhiều nước như Australia, Bungari, Mexico, Anh, Nauy, Thụy Sĩ, Mỹ. và nhiều nước khác trên Thế giới đã cho thấy rõ vai trò của can thiệp này.
Một trong những can thiệp Brief đầu tiên được tiến hành bởi Bien và cộng sự (1993) trên hơn 6000 bệnh nhân ở 14 quốc gia khác nhau. Ông đã tiến hành 32 thử nghiệm có đối chứng và nhận thấy rằng can thiệp Brief có hiệu quả cao hơn hẳn so với các can thiệp đã từng thực hiện trước đó. Trong số 8 phòng khám được lựa chọn ngẫu nhiên sử dụng can thiệp Brief, có 6 phòng khám ghi nhận được việc bệnh nhân của mình giảm LDRB và giảm đi các vấn đề liên quan đến LDRB một cách đáng kể so với những phòng khám không nhận được can thiệp Brief. “Có bằng chứng rõ ràng rằng những tác động có hại của việc LDRB có thể mất đi nếu có các chiến lược can thiệp được thiết ke tốt.
Những chiến lược can thiệp này có thể được xây dựng trong điều kiện của can thiệp Brief và được thực hiện ở các cơ sở chăm sóc sức khỏe ban đầu hay các chương trình hỗ trợ người lao động” [12]. Wilk và cộng sự (1997) đã tiến hành tìm hiểu về 12 nghiên cứu có sử dụng can thiệp Brief và kết luận rằng những người LDRB nhận được can thiệp Brief sẽ có cơ 9 hội gấp đôi trong việc giảm lượng rượu sử dụng trong vòng 6 và 12 tháng sau can thiệp so với những người không nhận được can thiệp này. “Can thiệp Brief là can thiệp có hiệu quả cao, giá rẻ đối với những người nghiện rượu nặng và điều trị ngoại trú” [20]. Nghiên cứu của Moyer và cộng sự (2002) cũng đã xem xét những nghiên cứu trong đó so sánh nhóm bệnh nhân không nhận được can thiệp Brief và nhóm bệnh nhân nhận được can thiệp Brief trong một thời gian dài.
Ket quả cho thấy can thiệp Brief có hiệu quả mạnh mẽ, đặc biệt trong nhóm bệnh nhân chưa mắc phải những vấn đề nghiêm trọng. Còn đối với những người phụ thuộc rượu bia mức độ nặng, trong nghiên cứu của mình, Moyer và cộng sự cũng đã đưa ra những bằng chứng nhàm khuyến cáo rằng can thiệp Brief không nên được dùng để thay thế cho các phương pháp điều trị đặc hiệu. Những phương pháp điều trị đặc hiệu trong thời gian dài là rất cần thiết cho những đối tượng này [16]. Tóm tắt nội dung chương trình can thiệp “Can thiệp giảm mức độ sử dụng rượu bia tại xã Lê Lợi, huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương, 2009-2010” 1.
Mục tiêu can thiệp: Mục tiêu chung Đánh giá hiệu quả của chương trình can thiệp dựa trên tài liệu BRIEF của Tổ chức y tế thế giới (World Health Organisation -WHO) trong việc giảm mức độ SDRB của nam giới trong độ tuổi 20-40 trên địa bàn xã Lê Lợi, huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương, năm 2009-2010. Mục tiêu cụ thể 1) Xây dựng bộ công cụ can thiệp BRIEF nhằm giảm mức độ SDRB dựa theo hướng dẫn trong tài liệu can thiệp BRIEF của WHO. 2) Triển khai chương trình can thiệp sử dụng bộ công cụ đã được xây dựng tại xã Lê Lợi, huyện Chí Linh, Hải Dương trong năm 2009-2010. 10 3) Đánh giá mức độ và tình trạng SDRB của nam giới trong độ tuổi 20-40 tại xã Lê Lợi, huyện Chí Linh Hải Dương bằng bộ công cụ đánh giá AUDIT trước và sau can thiệp.
4) Nâng cao năng lực thực hiện các chiến lược can thiệp BRIEF của đội ngũ nghiên cứu viên và giám sát viên hệ thống giám sát dân số - dịch tễ học Chí Linh (Chililab). Thiểt kê nghiên cứu Dựa trên bộ công cụ đánh giá xác định các rối loạn sử dụng rượu (Alcohol Use Disorders Identification Test - AUDIT) và các bước can thiệp BRIEF tương ứng của TCYTTG. Nghiên cứu đã sử dụng thiết kế can thiệp không có nhóm đoi chứng, đánh giá chuỗi thời gian (time series). Đây là một thiết ke bán-thực nghiệm (quasi- experimental design) không sử dụng nhóm đối chứng.
Đầu tiên, chọn toàn bộ nam giới tuổi 20-40 tại xã Lê Lợi đưa vào nghiên cứu (có sử dụng các tiêu chí loại ra). Đánh giá ban đầu (01) được thực hiện để đánh giá mức độ sử dụng rượu (sử dụng bộ công cụ AUDIT), hai giai đoạn đánh giá tiếp theo (02 và 03) được thực hiện sau mỗi 3 tháng. Can thiệp sẽ được thực hiện ngày sau giai đoạn 3, và các giai đoạn sau (04, 05 và 06) can thiệp được duy trì và đánh giá theo từng vong. Đối tượng nghiên cứu: Toàn bộ nam giới tuổi từ 20 đến 40 tuổi tại thời điểm tháng 9/2009 sinh sống trên địa bàn xã Lê Lợi, huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương.
Những đối tượng này sẽ được theo dõi dọc theo từng vòng nghiên cứu đánh giá nêu trên. Nội dung can thiệp Đối tượng thực hiện can thiệp chính là những điều tra viên (ĐTV) Chililab. Nhóm nghiên cứu đã tiến hành lựa chọn ĐTV và huấn luyện họ sử dụng bộ công cụ AUDIT để đánh giá mức độ SDRB của đối tượng.