Chương 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP LAO ĐỘNG TẠI TÒA ÁN 1. KHÁI NIỆM GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP LAO ĐỘNG TẠI TÒA ÁN Trong nền kinh tế thị trƣờng với sự tham gia của nhiều thành phần kinh tế đã hình thành nhiều quan hệ lao động, các quan hệ lao động này ngày càng trở nên đa dạng và phức tạp, đan xen lẫn nhau. Nội dung của quan hệ pháp luật lao động là tổng thể các quyền và nghĩa vụ của các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật lao động. Trong quan hệ pháp luật lao động, không có chủ thể nào chỉ có quyền hoặc chỉ có nghĩa vụ, quyền của chủ thể này bao giờ cũng tƣơng ứng với nghĩa vụ của chủ thể phía bên kia và ngƣợc lại tạo thành mối liên hệ pháp lý thống nhất trong một quan hệ pháp luật lao động.
Ngoài ra, các bên còn phải thực hiện và tôn trọng các quyền, nghĩa vụ mà pháp luật đã quy định để đảm bảo trật tự, lợi ích xã hội, bảo đảm môi trƣờng lao động và môi trƣờng sống. Trong quá trình thực hiện quyền và nghĩa vụ lao động, quan hệ giữa ngƣời lao động với ngƣời sử dụng lao động không phải lúc nào cũng diễn biến một cách ổn định bình thƣờng theo đúng những thỏa thuận. Giữa họ có thể sẽ xuất hiện những bất đồng về quyền và lợi ích trong lao động. Có những bất đồng đƣợc các bên thỏa thuận và giải quyết đƣợc song cũng có thể có những bất đồng mà sự thƣơng lƣợng của hai bên không thể giải quyết đƣợc.
Những bất đồng, xung đột nếu đƣợc giải quyết tốt thì sẽ không trở thành mâu thuẫn, ngƣợc lại, nếu không đƣợc giải quyết thì dễ trở thành những mâu thuẫn gay gắt. Quá trình giải quyết tranh chấp lao động có thể trải qua nhiều giai đoạn khác nhau, trong đó giải quyết tranh chấp lao động tại tòa án là giai đoạn có tầm quan trọng đặc biệt. Tính đặc biệt đó thể hiện ở một số khía cạnh sau đây: 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ nhất: Việc giải quyết tranh chấp lao động tại tòa án đƣợc thực hiện bởi tòa án với tƣ cách là cơ quan tài phán mang tính quyền lực nhà nƣớc và đƣợc tiến hành theo trình tự, thủ tục tố tụng chặt chẽ. Tranh chấp lao động có thể đƣợc giải quyết bởi nhiều cơ quan, tổ chức, các nhân khác nhau nhƣ: Hội đồng hòa giải lao động cơ sở, Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp huyện, Hội đồng trọng tài lao động hay Tòa án nhân dân.
Tuy nhiên khác với Hội đồng hòa giải lao động cơ sở đƣợc thành lập ở các đơn vị sử dụng lao động có thành lập công đoàn với sự tham gia của đại diện tập thể lao động và ngƣời sử dụng lao động tại đơn vị sử dụng lao động, hay Hội đồng trọng tài lao động cấp tỉnh là cơ cấu hỗn hợp gồm đại diện các bên trong quan hệ lao động, đại diện cơ quan nhà nƣớc.thì Tòa án nhân dân là cơ quan tƣ pháp, nhân danh Nhà nƣớc giải quyết các tranh chấp nói chung và tranh chấp lao động nói riêng. Về tổ chức, trọng tài lao động đƣợc tổ chức đơn giản và gọn nhẹ gồm: chủ tịch, thƣ ký và các trọng tài viên. Sự gọn nhẹ trong tổ chức là điều kiện để thực hiện sự đơn giản, linh hoạt về thủ tục, sự giảm thiểu về thời gian, kinh phí cho các bên. Còn tòa án là cơ quan tƣ pháp, đƣợc tổ chức chặt chẽ theo ngành dọc theo hệ thống tòa án cấp huyện đến tòa án cấp tỉnh, thành phố và đến tòa án cấp tối cao, việc giải quyết tranh chấp lao động tại tòa án phải tuân theo trình tự, thủ tục chặt chẽ, việc vi phạm thủ tục tố tụng sẽ dẫn đến bản án, quyết định của tòa án có thể hủy.
Ngoài ra đƣơng sự có thể kháng cáo, yêu cầu tòa án xét xử lại, nếu thấy phán quyết của tòa án không thỏa đáng. Với cơ chế nhiều cấp xét xử, pháp luật cho phép đƣơng sự thực hiện quyền kháng cáo đối với những bản án, quyết định chƣa có hiệu lực pháp luật của cấp xét xử sơ thẩm. Ngay cả khi bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật, đƣơng sự vẫn có quyền khiếu nại, ngƣời có thẩm quyền kháng nghị bản án, quyết định của tòa án theo trình tự giám đốc thẩm hoặc tái thẩm. Xét ở khía cạnh tích cực, trình tự xét xử nhiều cấp cho phép xem xét lại phán quyết của tòa án một cách chắc chắn trƣớc khi cho thi hành.
Về lý thuyết, tòa 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com án là hình thức tài phán đáng tin cậy nhất; sự tin cậy của tài phán tòa án dựa trên tính khách quan và mức độ chính xác của hoạt động tố tụng. Sử dụng tòa án vào việc quyết định về các tranh chấp lao động và các cuộc đình công là một việc đƣợc sử dụng từ lâu. Tòa án đƣợc xác định là cơ quan xét xử của Nhà nƣớc. Quá trình xét xử của tòa án kết thúc bằng việc ra các bản án, quyết định về vụ tranh chấp hoặc về một vụ việc nào đó thuộc các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội nhằm góp phần bảo vệ pháp chế và lẽ phải.
Ở một số nƣớc trên thế giới, tòa án lao động thuộc hệ thống các cơ quan tƣ pháp nhƣng không hẳn đƣợc đặt trong hệ thống dọc của tòa án thƣờng mà đƣợc tổ chức nhƣ là một loại tòa án đặc biệt ví dụ nhƣ: Vƣơng quốc Anh, Cộng hòa liên bang Đức, Thụy Điển, Cộng hòa Pháp, Thái Lan. Tuy nhiên, quyền hậu kiểm tối cao về mặt pháp lý đối với các tòa án lao động vẫn thuộc tòa án tối cao. Tại Cộng hòa Liên bang Đức, Tòa lao động là một hệ thống tòa án độc lập, có thẩm quyền giải quyết cả tranh chấp lao động các nhân và tranh chấp lao động tập thể. Tòa án lao động gồm 03 cấp: Tòa án lao động (cấp sơ thẩm), Tòa án lao động bang (cấp phúc thẩm), Tòa án lao động liên bang (cấp Giám độc thẩm, tái thẩm).
Thẩm phán của Hội đồng xét xử tại Tòa án lao động (cấp sơ thẩm) và Tòa án lao động bang gồm 01 Thẩm phán chuyên nghiệp và 02 Thẩm phán danh dự (Thẩm phán không chuyên); tại Tòa án liên bang gồm 03 Thẩm phán chuyên nghiệp và 03 Thẩm phán danh dự, trong đó 01 Thẩm phán danh dự đại diện cho giới chủ và 01 đại diện cho giới thợ. Nhìn chung mô hình tổ chức của tòa án tƣ pháp ở các nƣớc theo hệ thống luật châu Âu lục địa thƣờng rất đa dạng. Hệ thống tòa án ở các nƣớc này đều có các cấp xét xử sơ thẩm, phúc thẩm và cấp tối cao (Tòa phá án). Tuy nhiên cũng có một số điểm khác.
Ví dụ: tùy ở mỗi nƣớc có nhiều dạng tòa sơ thẩm theo tính chất vụ việc và tầm quan trọng của tranh chấp mà có thể thành lập hoặc không thành lập tòa dân sự đặc biệt (tòa án thƣơng mại, tòa án các vấn đề xã hội). 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khiếu nại phát sinh từ tranh chấp cá nhân về việc làm và pháp luật lao động (ví dụ sự tồn tại của điều khoản hoặc chấm dứt hợp đồng lao động) đƣợc xét xử bởi tòa án lao động chuyên ngành tại Ba Lan, Hungary và Slovenia. Hầu hết các chi phí thủ tục tòa án đó lao động đƣợc trả bởi nhà nƣớc, ngoại trừ trong trƣờng hợp một số nơi sử dụng lao động phải bảo đảm một phần chi phí, ví dụ Slovakia là một ngoại lệ tranh chấp lao động cá nhân đƣợc coi là vụ án dân sự và đƣợc xử lý bởi các tòa án dân sự. Trong khu vực Asian, những nƣớc có nền tài phán lao động phát triển phải kể đến là Philippin, Thái Lan, Malaixia, Indonesia, Singapore.
Tại Thái Lan, tòa án lao động ở vƣơng quốc Thái Lan là loại tòa án đặc biệt và không nằm trong hệ thống tòa án thƣờng, độc lập với tòa án tối cao. Cơ quan chủ quản của tòa án lao động Thái Lan là Bộ Tƣ pháp Vƣơng quốc Thái Lan. Về mặt cơ cấu, theo luật tổ chức và hoạt động của tòa án lao động thì tòa án lao động Thái Lan đƣợc tổ chức theo ba cấp: tòa án lao động trung ƣơng, tòa án lao động vùng và tòa án lao động tỉnh. Tòa án lao động trung ƣơng đặt tại thủ đô Băngkok, có thẩm quyền bao trùm trong cả nƣớc và đồng thời có thẩm quyền trong toàn bộ thủ phủ Bangkok và một số địa bàn lân cận nhƣ: Samut Prakarn, Samut Sakhon, Nakhon Pathom, Nonthaburi và Pathum Thani.
Việc thành lập tòa án lao động vùng và tòa án lao động tỉnh sẽ đƣợc quy định trong một đạo luật riêng. Hiện nay, tòa án lao động trung ƣơng có mƣời một chi nhánh đặt tại một số tỉnh là địa bàn trọng yếu về sản xuất công nghiệp, dịch vụ, có sử dụng nhiều nhân công và thƣờng xảy ra tranh chấp lao động. Giống với tòa án lao động của Philippin, tòa án lao động Thái Lan cũng thành lập bộ phận pháp chế để giúp đỡ ngƣời khởi kiện hoàn thiện hồ sơ tại tòa án. Tại Philippin, theo Bộ luật lao động Cộng hòa Philippin 1974, hệ thống tài phán lao động gồm hai loại hình bắt buộc và tự nguyện.
Loại hình tự nguyện bao gồm các cơ cấu trọng tài tự nguyện do các bên lựa chọn. Loại hình bắt 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com buộc có ủy ban quốc gia về quan hệ lao động (NLRC, hay còn gọi là tòa án lao động - LC). Tòa án lao động Philippin có 14 chi nhánh đƣợc đặt ở 14 vùng mà không đặt theo tỉnh, trong đó bao gồm cả chi nhánh vùng thủ đô (Manila Metropolis). Tòa án lao động của Cộng hòa Philippin thực chất là cơ quan tòa án trọng tài bắt buộc đƣợc tổ chức chặt chẽ từ trung ƣơng xuống địa phƣơng có chức năng giải quyết các tranh chấp lao động (mà chủ yếu là các khiếu nại về tiền - money claims) và ra quyết định về các cuộc đình công.
Chính vì có cơ chế giải quyết đơn giản và dễ vận dụng nêu trên nên việc thụ lý giải quyết các tranh chấp lao động ở Philippin thƣờng đạt đƣợc hiệu quả cao. Quá trình tố tụng đƣợc tiến hành từ khi thụ lý đến khi thi hành án đƣợc khép kín theo quy tắc tố tụng thống nhất. Giúp việc cho các thẩm phán, các phân ban và toàn thể ủy ban là các nhân viên thuộc các bộ phận pháp lý về thụ lý, tƣ vấn pháp luật, phòng máy tính, phòng thi hành án.