Chương 1: Những vấn đề lý luận cơ bản về quyền của ngƣời lao động và bảo vệ quyền của ngƣời lao động. Chương 2: Thực trạng pháp luật về bảo vệ quyền của ngƣời lao động khi Việt Nam gia nhập các Hiệp định thƣơng mại tự do thế hệ mới. Chương 3: Một số giải pháp và kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền của ngƣời lao động khi Việt Nam gia nhập các Hiệp định thƣơng mại tự do thế hệ mới. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUYỀN CỦA NGƢỜI LAO ĐỘNG VÀ BẢO VỆ QUYỀN CỦA NGƢỜI LAO ĐỘNG 1.
Khái quát chung về quyền của ngƣời lao động 1. Khái niệm quyền của người lao động Ngƣời lao động, trƣớc hết họ là con ngƣời, do đó có những quyền năng cơ bản của một con ngƣời. Nhƣng với vị trí to lớn tạo ra của cải vật chất của xã hội, pháp luật quốc tế và quốc gia từ lâu đã luôn quan tâm đến những quyền lợi riêng cho ngƣời lao động. Ở khía cạnh pháp lý, quyền là khả năng của chủ thể đƣợc hƣởng gì, đƣợc làm gì, yêu cầu gì và đƣợc ghi nhận trong pháp luật.
Nói một cách khác, quyền năng của chủ thể đƣợc nhà nƣớc quy định trong các quy phạm pháp luật và đƣợc đảm bảo bằng sức mạnh của nhà nƣớc. Trên phƣơng diện lịch sử, các quyền về lao động bắt đầu xuất hiện và chịu ảnh hƣởng rõ ràng của quá trình công nghiệp hóa ở các nƣớc phƣơng Tây. Việc pháp điển hóa quyền của ngƣời lao động cũng bắt đầu từ đây. Vào cuối thế kỷ XIX, một số nƣớc Châu Âu (Anh, Pháp, Đức…) có những cải cách phúc lợi cho con ngƣời, bao gồm việc bảo vệ một số quyền kinh tế, văn hóa, xã hội trong đó có quyền làm việc.
Sang thế kỉ XX, Hiến pháp một số nƣớc châu Mỹ nhƣ Mê-xi-cô, Hoa Kỳ có quy định bảo vệ quyền con ngƣời trong đó có quyền của ngƣời lao động [30, tr. Đối với các văn kiện quốc tế, quyền của ngƣời lao động đƣợc công nhận toàn cầu và đạt đƣợc những bƣớc tiến trong nội dung pháp lý, cơ chế và phƣơng pháp thực hiện qua Tuyên ngôn quyền con ngƣời năm 1948 (UDHR): “Quyền của ngƣời lao động phải đƣợc đảm bảo nhƣ quyền con ngƣời”. Sau tuyên ngôn này là hai Công ƣớc cụ thể hóa gồm Công ƣớc về các quyền dân sự, chính trị (ICCPR) và Công ƣớc về kinh tế, xã hội và văn hóa (ICESCR) năm 1966. Hai công ƣớc này ra đời đánh dấu các quyền của con ngƣời nói chung và ngƣời lao động nói riêng thực sự đƣợc công nhận mang tính toàn diện trên phạm vi quốc tế.
7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tuy nhiên, ghi nhận sớm hơn về quyền của ngƣời lao động là trong các văn bản của tổ chức Lao động quốc tế ILO. Thành lập năm 1919, Điều lệ của tổ chức này nêu rõ: “Xét thấy một nền hòa bình bao quát và bền vững chỉ có thể xây dựng trên cơ sở công bằng xã hội… bất luận quốc gia nào không chấp nhận những điều kiện nhân đạo cho lao động cũng sẽ là một trở ngại đối với những quốc gia khác hằng mong muốn cải thiện điều kiện này trong đất nƣớc mình”. Tuyên ngôn Philadelphia năm 1944 (đƣợc xem nhƣ một Phụ lục của Điều lệ ILO) khẳng định: “Tất cả mọi ngƣời đều có quyền theo đuổi sự giàu có về vật chất và sự phát triển về tinh thần trong điều kiện tự do và nhân phẩm, sự an ninh về mặt kinh tế và cơ hội bình đẳng”. Theo đó, các chính sách quốc gia và quốc tế về kinh tế, xã hội, đặc biệt là trong lao động cần tuân thủ và đƣợc đánh giá theo tiêu chí này sao cho việc thực hiện phải để thúc đẩy mục tiêu này.
Năm 1998, ILO đã ra Tuyên bố về “Các Nguyên tắc và Quyền cơ bản tại nơi làm việc”, trong đó xác định 8 công ƣớc cơ bản của ILO cần đƣợc áp dụng cho mọi quốc gia, không phụ thuộc vào điều kiện kinh tế - xã hội cũng nhƣ trình độ phát triển. Các công ƣớc này bao gồm: Công ƣớc số 87 về quyền tự do lập hội và bảo vệ quyền tự do lập hội năm 1948; Công ƣớc số 98 về quyền tổ chức và thƣơng lƣợng tập thể năm 1949; Công ƣớc số 29 về lao động cƣỡng bức hoặc bắt buộc năm 1930; Công ƣớc số 105 về xóa bỏ lao động cƣỡng bức năm 1995; Công ƣớc số 100 về trả công bình đẳng giữa lao động nam và lao động nữ cho một công việc có giá trị ngang nhau năm 1951; Công ƣớc số 111 về phân biệt đối xử trong việc làm và nghề nghiệp năm 1958; Công ƣớc số 138 về tuổi tối thiểu đƣợc đi làm việc năm 1973; Công ƣớc số 182 về nghiêm cấm và xóa bỏ các hình thức lao động trẻ em tồi tệ nhất năm 1999. Các công ƣớc trên đã hợp thành bộ tiêu chuẩn lao động quốc tế cơ bản nhất về các quyền cơ bản của ngƣời lao động, đƣợc khuyến nghị và áp dụng trên toàn cầu. ILO với 198 công ƣớc và hàng trăm khuyến nghị đã hợp thành “Bộ luật lao động quốc tế” là công cụ chủ yếu để khuyến trợ công bằng trong xã hội cũng nhƣ công bằng trong quyền của ngƣời lao động.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhƣ vậy, quyền của ngƣời lao động là những quyền nhất định khi tham gia vào quan hệ lao động. Có thể hiểu quyền của ngƣời lao động là năng lực pháp lý của ngƣời lao động đƣợc làm những gì pháp luật cho phép trong quan hệ lao động, với mục đích thỏa mãn những yêu cầu, đòi hỏi của mình và đƣợc pháp luật ghi nhận, bảo đảm thực hiện bằng quyền lực nhà nƣớc. Quyền của ngƣời lao động chính là những quyền con ngƣời liên quan đến điều kiện lao động và điều kiện sử dụng lao động, bao gồm việc làm, tiền lƣơng, an toàn lao động, hoạt động công đoàn, an sinh xã hội. Quyền của ngƣời lao động đƣợc ghi nhận trong các văn bản quốc tế và trong pháp luật các quốc gia đã tạo ra một hệ thống pháp lý bảo vệ quyền của ngƣời lao động cũng nhƣ nghĩa vụ pháp lý mà các quốc gia phải thực hiện để đảm bảo mọi ngƣời lao động trong nƣớc đều đƣợc hƣởng những quyền cơ bản trong lao động.
Đặc điểm quyền của người lao động Thứ nhất, quyền của ngƣời lao động là một bộ phận của hệ thống quyền con ngƣời, thuộc về phạm trù các quyền kinh tế, văn hóa và xã hội. Tuyên ngôn thế giới về quyền con ngƣời 1948 đã đề cập đến các quyền và tự do cơ bản của tất cả mọi ngƣời, không phân biệt nam hay nữ, màu da, dân tộc… tất cả con ngƣời đều không có sự phân biệt đối xử nào. Các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa trong đó có quyền về lao động bao gồm: quyền đƣợc đảm bảo an sinh xã hội; quyền làm việc và quyền đƣợc trả lƣơng ngang nhau cho những công việc nhƣ nhau; đƣợc trả lƣơng xứng đáng và hợp lý để đảm bảo cho một cuộc sống có giá trị nhƣ một con ngƣời; đƣợc thành lập hoặc gia nhập công đoàn; quyền nghỉ ngơi, giải trí. Hai công ƣớc ICESCR và ICCPR có quy định các quyền về lao động nhƣ quyền đƣợc làm việc, quyền đƣợc hƣởng các điều kiện lao động thích đáng và thuận lợi; quyền đƣợc thành lập và gia nhập công đoàn; quyền đƣợc an sinh xã hội bao gồm cả bảo hiểm xã hội.
Các văn bản này đã ghi nhận những quyền cơ bản, những nguyên tắc pháp lý chung để đảm bảo quyền con ngƣời nói chung và quyền về lao động nói riêng. Có thể thấy, quyền của ngƣời lao động là một lĩnh vực trong hệ thống quyền 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com con ngƣời nhƣng không hề tách rời mà gắn bó chặt chẽ với các quyền con ngƣời khác mà trƣớc hết là các quyền về kinh tế, văn hóa và xã hội. Thậm chí, xét về mặt nào đó, quyền con ngƣời trong lao động còn là tiền đề để thực hiện các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa. Đến lƣợt mình, các quyền con ngƣời về kinh tế, xã hội và văn hóa một khi đƣợc bảo đảm lại góp phần vào việc nâng cao và hoàn thiện quyền của con ngƣời về lao động [30, tr.
Thứ hai, quyền của ngƣời lao động có tính chất cá nhân và gắn với quan hệ lao động. Quyền của ngƣời lao động cũng nhƣ các quyền con ngƣời khác là quyền có tính chất cá nhân. Đó là những quyền gắn với một ngƣời lao động cụ thể và mọi ngƣời lao động đều có quyền hƣởng những quyền cơ bản về lao động. Tuy đôi khi nó mang ý nghĩ tập thể, vì lợi ích chung của mọi ngƣời lao động trong một đơn vị lao động nhƣng về thực chất, quyền lao động không thể tách khỏi một cá nhân nào và các quyền này đồng thời gắn với một quan hệ lao động.
Ngƣời lao động là một bên, cùng với ngƣời sử dụng lao động tạo thành hai chủ thể trong quan hệ lao động. Về mặt pháp lý, hai chủ thể này có địa vị pháp lý ngang nhau. Nhƣng trên thực tế, ngƣời lao động luôn ở vị thế thấp hơn và phụ thuộc nhiều vào ngƣời lao động. Ngƣời lao động trực tiếp thực hiện các hoạt động sản xuất kinh doanh nên phải đối mặt với những nguy cơ rủi ro có thể xảy ra trong quá trình lao động.
Mặc dù đƣợc thƣơng lƣợng nhƣng trên thực tế, mức lƣơng và các chế độ lao động phần lớn vẫn do ngƣời sử dụng lao động quyết định. Đặc biệt đối với các lao động ở trình độ thấp, lao động chân tay thì sức lao động của họ càng dễ bị ngƣời sử dụng lao động lợi dụng. Ngƣời sử dụng ở vị thế cao hơn khi họ nắm trong tay quyền quản lý, điều hành và chi phối ngƣời lao động. Nếu không có những quy định để bảo vệ các quyền của ngƣời lao động thì ngƣời sử dụng lao động với mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận sẽ cắt giảm tối đa các chế độ, điều kiện làm việc với ngƣời lao động.
Chính vì thế, quyền của ngƣời lao động phải đƣợc ƣu tiên bảo vệ cả về mặt pháp lý và thực tiễn. Thứ ba, quyền của ngƣời lao động là công cụ điều tiết mối quan hệ giữa các quốc gia trong lĩnh vực lao động 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ở khía cạnh pháp lý quốc tế, quyền của ngƣời lao động là một công cụ hữu hiệu để điều tiết mối quan hệ giữa các quốc gia trong lĩnh vực lao động.