Chương 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ BẢO VỆ QUYỀN CỦA LAO ĐỘNG NỮ VÀ PHÁP LUẬT BẢO VỆ QUYỀN CỦA LAO ĐỘNG NỮ TRONG CÁC NGÀNH NGHỀ KINH DOANH NẶNG NHỌC, ĐỘC HẠI VÀ NGUY HIỂM 1. Khái quát chung về bảo vệ quyền của lao động nữ 1. Quyền của lao động nữ Khi tham gia vào quan hệ lao động, lao động nữ có những quyền nhất định và đƣợc gọi là quyền của lao động nữ. Dƣới góc độ pháp lý, quyền là khả năng của chủ thể đƣợc hƣởng gì, đƣợc làm gì, đƣợc đòi hỏi hay yêu cầu gì và đƣợc pháp luật khái quát thành quy phạm pháp luật.
Cũng có thể hiểu rằng, quyền của con ngƣời đã đƣợc nhà nƣớc quy định trong các quy phạm pháp luật và đƣợc đảm bảo bằng sức mạnh quyền lực nhà nƣớc. Nhƣ vậy, quyền của lao động nữ là năng lực pháp lý của lao động nữ đƣợc làm những gì pháp luật cho phép trong quan hệ lao động, với mục đích thỏa mãn những yêu cầu, đòi hỏi mà đƣợc pháp luật ghi nhận và đảm bảo thực hiện bằng sức mạnh quyền lực nhà nƣớc. Pháp luật quốc tế cũng nhƣ luật pháp ở mỗi quốc gia đều công nhận và bảo đảm quyền của lao động nữ. Ủy ban Quyền con ngƣời của Liên hợp quốc đã phân chia nhóm quyền con ngƣời trong lĩnh vực lao động thuộc nhóm quyền dân sự và dƣới góc độ pháp luật lao động “Quyền của người lao động phải được đảm bảo như quyền con người” [30].
Tuyên ngôn quốc tế về nhân quyền năm 1984 cũng ghi nhận quyền làm việc, quyền tự do lựa chọn việc làm phù hợp với năng lực và điều kiện của mỗi cá nhân, quyền đƣợc chăm sóc sức khỏe trong lao động, quyền đƣợc hƣởng các điều kiện làm việc chính đáng và thuận 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lợi, quyền đƣợc hƣởng lƣơng bằng nhau, quyền đƣợc nghỉ ngơi, bảo vệ chống thất nghiệp. là những quyền con ngƣời cơ bản trong pháp luật lao động. Ngoài ra, quyền bình đẳng nam nữ cũng là một nội dung quan trọng nhằm bảo vệ nữ giới trong mọi quan hệ của đời sống xã hội. Công ƣớc CEDAW về xóa bỏ tất cả các hình thức phân biệt đối xử chống lại phụ nữ là Công ƣớc quốc tế điển hình có nội dung bảo vệ quyền lợi của lao động nữ một cách r ràng và triệt để.
Công ƣớc đã đề cập tới việc bảo vệ quyền lao động nữ trên nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội nhằm xóa bỏ sự phân biệt đối xử giữa nam và nữ và xây dựng một chƣơng trình hành động thúc đẩy quyền bình đẳng của phụ nữ. Bên cạnh đó Công ƣớc quốc tế về quyền chính trị, xã hội, văn hóa năm 1966 của Liên hợp quốc cũng quy định nam nữ có quyền bình đẳng trong mọi hoạt động kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội. Nhƣ vậy, ta thấy rằng, quyền của lao động nữ đƣợc thể hiện trong rất nhiều lĩnh vực khác nhau. Trong pháp luật lao động, luôn tồn tại quan hệ lao động giữa một bên là NSDLĐ và một bên là NLĐ.
Lao động nữ là một bên chủ thể trong quan hệ lao động. Do vậy, khi xem xét vấn đề quyền của lao động nữ ta phải đặt trong mối quan hệ với NSDLĐ. Xét về mối quan hệ giữa lao động nữ và NSDLĐ ta có thể thấy, ngƣời lao động nữ thƣờng ở vị thế yếu hơn và phải phụ thuộc rất nhiều vào NSDLĐ. Lao động nữ là ngƣời trực tiếp thực hiện các hoạt động sản xuất nên phải đối mặt với những rủi ro xảy ra trong quá trình lao động.
Hơn thế nữa, lao động nữ chiếm số đông trong lực lƣợng sản xuất và là một trong những yếu tố quan trọng của quan hệ sản xuất. Còn NSDLĐ ở vị thế cao hơn, họ nắm trong tay quyền quản lý, điều hành, chi phối NLĐ. Lao động nữ với nhiều đặc thù về sức khỏe, tâm sinh lý, tuổi tác, trình độ… sẽ có nhiều hạn chế nhất định trong quan hệ lao động với NSDLĐ. Vì vậy, lao động nữ rất cần đƣợc pháp luật bảo vệ nhằm tạo nền tảng và cơ sở vững chắc khi tham gia vào các quan hệ pháp luật lao động.
Pháp luật lao 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com động thƣờng tập trung vào bảo vệ quyền của lao động nữ trong các lĩnh vực, nhƣ: việc làm, tiền lƣơng, bảo vệ tính mạng, danh dự nhân phẩm, đời sống… Tóm lại, bảo vệ quyền của lao động nữ là việc pháp luật lao động ghi nhận các quyền của lao động nữ trong quan hệ lao động và các biện pháp đảm bảo việc thực hiện các quyền của lao động nữ. Khái niệm bảo vệ quyền của lao động nữ Bảo vệ quyền lao động nữ là phòng ngừa và chống lại mọi sự xâm hại đến danh dự, nhân phẩm, tính mạng, sức khỏe, quyền và lợi ích hợp pháp của lao động nữ từ phía NSDLĐ trong quan hệ lao động. Xuất phát từ đặc điểm của ngƣời phụ nữ ngoài việc thực hiện những nghĩa vụ lao động họ còn phải đảm nhận chức năng làm mẹ. Những đặc điểm riêng về giới tính cho việc thực hiện chức năng làm mẹ của họ (nhƣ sức khỏe, tâm sinh lý) chỉ phù hợp trong những điều kiện lao động nhất định.
Vì vậy, các quy định riêng cho lao động nữ vừa nhằm mục đích đảm bảo quyền làm việc của phụ nữ đƣợc bình đẳng về mọi mặt với nam giới đồng thời tạo điều kiện cho họ thực hiện tốt hai chức năng: chức năng lao động và chức năng làm mẹ, chăm sóc, bảo vệ, nuôi dạy thế hệ tƣơng lai của đất nƣớc. Bảo vệ NLĐ nói chung và lao động nữ nói riêng là vấn đề rất phức tạp. Bảo vệ lao động nữ không chỉ là bảo vệ bản thân họ trong quá trình tồn tại mà còn phải bảo vệ cuộc sống của họ với những mối quan hệ nhất định với tự nhiên và xã hội. Hiểu theo nghĩa rộng, bảo vệ lao động nữ có thể bao gồm mọi quá trình nhằm phòng ngừa, chống lại các nguy cơ xâm hại đến con ngƣời và cuộc sống của họ.
Trong phạm vi BLLĐ, vấn đề bảo vệ lao động nữ chủ yếu đƣợc xem xét trên nghĩa hẹp trong mối quan hệ của họ với ngƣời sử dụng lao động, chống lại các nguy cơ bị bóc lột sức lao động, bị đối xử bất công hay phải lao động trong điều kiện không đảm bảo. Nhƣ vậy có thể hiểu bảo vệ lao động nữ là phòng ngừa và chống lại mọi sự xâm hại đến danh dự nhân phẩm, 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thân thể và quyền lợi hợp pháp của lao động nữ, từ phía ngƣời sử dụng lao động trong quan hệ lao động. Để bảo vệ NLĐ nói chung và lao động nữ nói riêng cần phải có các biện pháp cụ thể để bảo vệ. Biện pháp bảo vệ lao động nữ là các biện pháp do PLLĐ quy định để các nội dung bảo vệ đƣợc bảo đảm thực hiện.
Đồng thời với các nội dung bảo vệ lao động nữ thì các biện pháp bảo vệ cũng đƣợc quy định. Các biện pháp bảo vệ lao động nữ rất đa dạng, đƣợc sử dụng đan xen với nhau trong quá trình thực hiện mục đích bảo vệ lao động nữ. Để bảo vệ quyền lao động nữ đã có rất nhiều công ƣớc, văn kiện, công ƣớc quốc tế ra đời, nhƣ: Tuyên ngôn Quốc tế về nhân quyền năm 1948 đã ghi nhận quyền bình đẳng nam nữ, con ngƣời có quyền làm việc, quyền tự do lựa chọn công việc phù hợp, quyền đƣợc chăm sóc sức khỏe, quyền đƣợc hƣởng lƣơng bằng nhau… Tiếp đó, Công ƣớc quốc tế về các quyền chính trị, văn hóa và xã hội năm 1996 của Liên Hợp Quốc cũng nêu cao tinh thần bình đẳng nam nữ trong mọi hoạt động kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội. Đặc biệt, Công ƣớc CEDAW- Công ƣớc về xóa bỏ tất cả các hình thức phân biệt đối xử chống lại phụ nữ- đã đi sâu vào vấn đề bảo vệ quyền lợi cho lao động nữ trên nhiều lĩnh vực cụ thể, đồng thời thúc đẩy quyền bình đẳng của nữ giới bằng một chƣơng trình hành động r ràng và hiệu quả.
Ý nghĩa bảo vệ quyền của lao động nữ Thứ nhất, bảo vệ quyền của lao động nữ đồng nghĩa với việc tạo nguồn lực phát triển kinh tế một cách ổn định nhất. Có thể nói nguyên tắc bảo vệ ngƣời lao động nữ đóng một vai trò quan trọng trong định hƣớng phát triển nguồn nhân lực. Thứ hai, bảo vệ quyền của lao động nữ nhằm phát huy nhân tố con ngƣời. Điểm khác biệt giữa con ngƣời với các loại động vật khác là khả năng tƣ duy.
Nhờ có khả năng tƣ duy mà khi tham gia vào quá trình sản xuất, tiếp 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cận với các tƣ liệu sản xuất con ngƣời mới có cơ hội gợi mở những khả năng sáng tạo của mình. Khả năng này chỉ có thể phát huy hiệu quả khi mà những quyền lợi cơ bản của họ đƣợc bảo đảm. Mặt khác để khả năng này phát triển toàn diện, cần sự đảm bảo đƣợc những nhu cầu cơ bản của cuộc sống mỗi ngƣời lao động. Những yêu cầu đó chỉ có thể có đƣợc khi chúng ta thực thi nguyên tắc bảo vệ ngƣời lao động đúng cách, đúng mực và hiệu quả.
Chẳng hạn nhƣ chế độ nghỉ ngơi, chế độ thai sản, tiền lƣơng,… và nhiều ƣu đãi khác. Thứ ba, nguyên tắc bảo vệ ngƣời lao động thể hiện tinh thần nhân đạo, đảm bảo công bằng xã hội. Bảo vệ ngƣời lao động nữ không nhằm tạo ra sự khác biệt, đối xử bất bình đẳng đối với ngƣời sử dụng lao động vì mục tiêu chính trị hay giai cấp mà nhằm bình ổn quan hệ lao động ở cán cân ngang bằng. Nhà nƣớc cần phải đảm bảo quyền làm việc của lao động nữ, có chính sách khuyến khích ngƣời sử dụng lao động nữ, tạo điều kiện để lao động nữ có việc làm thƣờng xuyên, áp dụng rộng rãi chế độ làm việc theo thời gian biểu linh hoạt, làm việc không trọn ngày, trọn tuần hoặc giao việc tại nhà; đƣợc từng bƣớc cải thiện điều kiện lao động, nâng cao trình độ nghề nghiệp, chăm sóc sức khỏe, tăng cƣờng phúc lợi về vật chất và tinh thần cho lao động nữ.
Nghiên cứu quá trình sản xuất của xã hội tƣ bản chủ nghĩa C.Mác đã đề cập đến việc làm của lao động nữ.Mác nhận định rằng, khi sản xuất công nghiệp hình thành, máy móc có khả năng thay thế một số công việc nặng nhọc và lao động nữ có thể tham gia vào quá trình sản xuất tƣ bản với những công việc mà họ có thể đảm đƣơng đƣợc, phù hợp với sức khỏe của họ.