Luận Án Về Giải Quyết Các Tranh Chấp Kinh Tế Ở Việt Nam Hiện Nay

Giải quyết tranh chấp kinh tế là một vấn đề quan trọng trong bối cảnh nền kinh tế thị trường đang phát triển… 175 trang · Trường Đại Học Luật Hà Nội · 2023.

• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Giải Quyết Tranh Chấp Kinh Tế: Thực Trạng và Giải Pháp Pháp Luật Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH TẾ VÀ ÁP DỤNG PHÁP LUẬT ĐỂ GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP KINH TẾ
• 1.1. QUAN ĐIỂM VỀ TRANH CHẤP KINH TẾ Ở VIỆT NAM

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Giải Quyết Tranh Chấp Kinh Tế Tại Việt Nam

Giải quyết tranh chấp kinh tế là một vấn đề quan trọng trong bối cảnh nền kinh tế thị trường đang phát triển mạnh mẽ tại Việt Nam. Các tranh chấp này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của các bên liên quan mà còn tác động đến môi trường kinh doanh và sự phát triển kinh tế chung. Việc hiểu rõ về thực trạng và các quy định pháp luật hiện hành là cần thiết để tìm ra giải pháp hiệu quả cho vấn đề này.

1.1. Khái Niệm Tranh Chấp Kinh Tế Là Gì

Tranh chấp kinh tế được hiểu là những mâu thuẫn, xung đột về quyền và lợi ích giữa các chủ thể trong hoạt động sản xuất, kinh doanh. Những tranh chấp này có thể phát sinh từ hợp đồng, đầu tư, hoặc các giao dịch thương mại khác.

1.2. Tình Hình Hiện Tại Về Tranh Chấp Kinh Tế

Trong những năm gần đây, số lượng tranh chấp kinh tế tại Việt Nam gia tăng đáng kể. Các tranh chấp này ngày càng đa dạng về hình thức và phức tạp về nội dung, đòi hỏi hệ thống pháp luật phải được hoàn thiện để đáp ứng.

II. Vấn Đề và Thách Thức Trong Giải Quyết Tranh Chấp Kinh Tế

Mặc dù có nhiều quy định pháp luật về giải quyết tranh chấp kinh tế, nhưng thực tế cho thấy việc áp dụng còn nhiều bất cập. Các thách thức này không chỉ đến từ quy định pháp luật mà còn từ nhận thức và hành vi của các chủ thể kinh doanh.

2.1. Những Bất Cập Trong Pháp Luật Giải Quyết Tranh Chấp

Pháp luật hiện hành chưa hoàn thiện, dẫn đến việc áp dụng không đồng nhất và thiếu hiệu quả. Nhiều doanh nghiệp vẫn chưa hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ của mình trong các tranh chấp.

2.2. Tác Động Của Việc Lạm Dụng Pháp Luật Hình Sự

Việc áp dụng pháp luật hình sự để giải quyết các tranh chấp kinh tế đã gây ra nhiều hệ lụy tiêu cực, làm giảm lòng tin của doanh nhân và ảnh hưởng đến môi trường đầu tư.

III. Phương Pháp Giải Quyết Tranh Chấp Kinh Tế Hiệu Quả

Để giải quyết tranh chấp kinh tế một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp phù hợp với từng loại tranh chấp. Việc lựa chọn phương pháp giải quyết đúng đắn sẽ giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên.

3.1. Giải Quyết Tranh Chấp Qua Trọng Tài

Trọng tài là một phương thức giải quyết tranh chấp phổ biến, giúp các bên tiết kiệm thời gian và chi phí. Quy trình trọng tài thường nhanh chóng và linh hoạt hơn so với tòa án.

3.2. Giải Quyết Tranh Chấp Qua Hòa Giải

Hòa giải là một phương pháp hiệu quả để các bên tìm ra tiếng nói chung. Phương pháp này không chỉ giúp tiết kiệm chi phí mà còn duy trì mối quan hệ giữa các bên.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu Về Tranh Chấp Kinh Tế

Nghiên cứu thực tiễn về giải quyết tranh chấp kinh tế cho thấy nhiều doanh nghiệp đã áp dụng các phương pháp giải quyết khác nhau. Kết quả cho thấy, việc áp dụng đúng quy định pháp luật có thể giúp giảm thiểu tranh chấp và bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

4.1. Các Trường Hợp Điển Hình Về Giải Quyết Tranh Chấp

Nhiều trường hợp điển hình cho thấy việc áp dụng pháp luật đúng cách đã giúp các doanh nghiệp giải quyết tranh chấp một cách hiệu quả, bảo vệ quyền lợi của mình.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Về Giải Quyết Tranh Chấp Kinh Tế

Kết quả nghiên cứu cho thấy, việc cải thiện quy trình giải quyết tranh chấp có thể nâng cao hiệu quả kinh doanh và tạo ra môi trường đầu tư thuận lợi hơn.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Giải Quyết Tranh Chấp Kinh Tế Tại Việt Nam

Giải quyết tranh chấp kinh tế là một vấn đề cần thiết trong bối cảnh nền kinh tế thị trường. Cần có những cải cách mạnh mẽ trong hệ thống pháp luật để đáp ứng yêu cầu thực tiễn và bảo vệ quyền lợi của các chủ thể kinh tế.

5.1. Định Hướng Phát Triển Pháp Luật Giải Quyết Tranh Chấp

Cần có những định hướng rõ ràng trong việc phát triển pháp luật để giải quyết tranh chấp kinh tế, nhằm tạo ra môi trường pháp lý ổn định và minh bạch.

5.2. Tương Lai Của Giải Quyết Tranh Chấp Kinh Tế

Tương lai của giải quyết tranh chấp kinh tế tại Việt Nam phụ thuộc vào sự cải cách và hoàn thiện hệ thống pháp luật, cũng như sự thay đổi trong nhận thức của các chủ thể kinh doanh.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Sự chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam đã thúc đẩy các quan hệ kinh tế phát triển mạnh mẽ, đồng thời làm gia tăng các mâu thuẫn, tranh chấp kinh doanh về cả quy mô, số lượng và tính chất phức tạp. Trong bối cảnh đó, hệ thống pháp luật điều chỉnh việc giải quyết tranh chấp kinh tế và các cơ chế bảo đảm thực thi trên thực tế vẫn bộc lộ nhiều điểm bất cập, chưa tạo dựng được niềm tin vững chắc cho giới thương nhân. Thực tiễn đã ghi nhận sự xuất hiện của các phương thức đòi nợ tiêu cực ngoài vòng pháp luật, đặc biệt là tình trạng các cơ quan tiến hành tố tụng hình sự can thiệp và áp dụng các quy phạm pháp luật hình sự để giải quyết những tranh chấp phát sinh từ quan hệ kinh tế, dân sự thuần túy. Hiện tượng này thường được định danh trong thực tiễn pháp lý là "hình sự hóa" các quan hệ kinh tế, dân sự. Việc xử lý hình sự các hành vi vi phạm hợp đồng hoặc mất khả năng thanh toán không chỉ làm đảo lộn các chuẩn mực khách quan của trật tự pháp luật mà còn gây ra những hệ lụy tiêu cực đối với môi trường đầu tư, hạn chế sự chủ động của các chủ thể kinh doanh. Nhận thức rõ tính chất nghiêm trọng của vấn đề, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số 16/1998/CT-TTg ngày 31 tháng 3 năm 1998 về giải quyết các kiến nghị của doanh nghiệp, trong đó yêu cầu các cơ quan chức năng quán triệt nguyên tắc nghiệp vụ, phân định rõ phạm vi tranh chấp kinh tế, vi phạm hành chính kinh tế với tội phạm hình sự, đồng thời giao Bộ Tư pháp chủ trì nghiên cứu các biện pháp chống "hình sự hóa". Tuy nhiên, hiện tượng tiêu cực này vẫn tiếp tục tồn tại dưới các hình thức che đậy tinh vi, đòi hỏi phải được nghiên cứu một cách toàn diện dưới góc độ khoa học pháp lý. Xuất phát từ thực tế đó, tác giả đã lựa chọn đề tài "Áp dụng pháp luật giải quyết các tranh chấp kinh tế ở nước ta hiện nay" để thực hiện luận án tiến sĩ.

Mục đích nghiên cứu của luận án là xuất phát từ thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự để giải quyết các tranh chấp kinh tế ở Việt Nam thời gian qua nhằm tìm ra nguyên nhân, điều kiện và bản chất của hiện tượng pháp lý tiêu cực này; trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp khắc phục nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về giải quyết tranh chấp kinh tế.

Để hiện thực hóa mục đích nêu trên, luận án xác định ba nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Về mặt lý luận, thông qua khái niệm tranh chấp kinh tế và các hình thức giải quyết tranh chấp kinh tế được quy định trong các văn bản pháp luật, luận án làm rõ nguyên nhân, bản chất của hiện tượng áp dụng các quy phạm pháp luật hình sự để giải quyết các tranh chấp phát sinh trong quan hệ kinh tế.
2. Về mặt thực tiễn, luận án nghiên cứu, đánh giá thực trạng áp dụng các quy phạm pháp luật hình sự để giải quyết các tranh chấp phát sinh trong quan hệ kinh tế ở nước ta.
3. Từ cơ sở lý luận và thực tiễn, luận án xác định phương hướng và kiến nghị các giải pháp khắc phục tình trạng này.

Đối tượng nghiên cứu của luận án bao gồm:

• Khái niệm tranh chấp kinh tế và các hình thức giải quyết tranh chấp kinh tế phù hợp với quy định của pháp luật.
• Lý luận chung về việc áp dụng pháp luật hình sự để giải quyết các tranh chấp kinh tế.
• Các trường hợp áp dụng pháp luật hình sự để giải quyết tranh chấp kinh tế trên thực tế.
• Nguyên nhân, bản chất và hậu quả của việc áp dụng pháp luật hình sự để giải quyết các tranh chấp kinh tế.
• Phương hướng và các giải pháp khắc phục tình trạng áp dụng pháp luật hình sự để giải quyết tranh chấp kinh tế.

Phạm vi nghiên cứu của luận án được xác định như sau:

• Về nội dung: Luận án tập trung nghiên cứu việc áp dụng pháp luật để giải quyết tranh chấp kinh tế, trọng tâm là các vấn đề liên quan đến hiện tượng áp dụng pháp luật hình sự đối với các quan hệ kinh tế, dân sự (đặc biệt là tranh chấp vay nợ, thanh toán và vi phạm hợp đồng).
• Về không gian: Các vấn đề và vụ việc được nghiên cứu trên phạm vi cả nước.
• Về thời gian: Các vụ việc thực tiễn được khảo sát giới hạn trong khoảng thời gian từ năm 2000 (thời điểm Bộ luật Hình sự năm 1999 bắt đầu có hiệu lực thi hành) đến thời điểm nghiên cứu sinh thực hiện đề tài.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Hiện tượng áp dụng pháp luật hình sự để giải quyết tranh chấp kinh tế đã thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu và các cơ quan thực thi pháp luật tại Việt Nam thông qua nhiều hội thảo khoa học do Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, Bộ Công an, Câu lạc bộ pháp chế doanh nghiệp (Bộ Tư pháp) và Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam tổ chức. Trong phần tổng quan tài liệu, tác giả đã điểm lại hàng loạt công trình tiêu biểu bàn về hiện tượng pháp lý này:

• Phạm Duy Nghĩa (2000), "Vấn đề hình sự hóa các giao dịch dân sự kinh tế ở Việt Nam", Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 6.
• Nguyễn Thúy Hiền (1999), "Hình sự hóa các quan hệ dân sự, kinh tế - Thực trạng, biện pháp giải quyết trong giai đoạn hiện nay", Kỷ yếu Hội thảo khoa học: "Pháp luật về tội phạm kinh tế và bảo vệ môi trường", Dự án VIE/98/001, Hà Nội.
• Nguyễn Văn Hiện (2001), "Những biểu hiện của tình trạng hình sự hóa các giao dịch dân sự, kinh tế và biện pháp khắc phục", Thông tin Khoa học pháp lý, số 9.
• Đinh Mai Phương, Nguyễn Văn Cương (2001), "Hình sự hóa các giao dịch dân sự, kinh tế - Nhận diện và giải pháp khắc phục", Thông tin Khoa học pháp lý, số 9.
• Nguyễn Am Hiểu (2004), "Hình sự hóa các tranh chấp dân sự, kinh tế hiện nay - Vấn đề của quá trình chuyển đổi", Thông tin Khoa học pháp lý, số 6+7.
• Dương Đăng Huệ (2004), "Các giải pháp chống hình sự hóa các giao dịch dân sự, kinh tế", Thông tin Khoa học pháp lý, số 6+7.
• Bùi Ngọc Cường (2004), "Vấn đề hình sự hóa, hành chính hóa các quan hệ dân sự, kinh tế - Nguyên nhân và hướng khắc phục", Thông tin Khoa học pháp lý, số 6+7.
• Trương Thanh Đức (2004), "Hiểu sai các quy định trong lĩnh vực ngân hàng - Một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng hình sự hóa các quan hệ kinh tế", Kỷ yếu Hội thảo khoa học: "Hình sự hóa các quan hệ dân sự kinh tế và phi hình sự hóa", Vụ Pháp luật dân sự kinh tế (Bộ Tư pháp) phối hợp với Học viện Cảnh sát nhân dân (Bộ Công an) và Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam.
• Nguyễn Văn Vân (2004), "Hiện tượng hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự trong lĩnh vực hoạt động ngân hàng", Kỷ yếu Hội thảo khoa học: "Hình sự hóa các quan hệ dân sự kinh tế và phi hình sự hóa".

Bên cạnh các ấn phẩm trên, năm 2001, chính nghiên cứu sinh đã bảo vệ thành công luận văn thạc sĩ với đề tài "Áp dụng pháp luật vào việc giải quyết tranh chấp trong kinh doanh ở nước ta hiện nay". Công trình thạc sĩ đó đã nghiên cứu sơ lược khái niệm tranh chấp trong kinh doanh, lịch sử phát triển pháp luật, các hình thức giải quyết tranh chấp và bước đầu đánh giá thực trạng, hậu quả của việc áp dụng pháp luật hình sự để giải quyết tranh chấp kinh doanh.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án chỉ ra: Mặc dù các công trình trước đây đã cung cấp nhiều góc nhìn giá trị, nhưng phần lớn mới chỉ tiếp cận hiện tượng này từ góc độ các vụ án oan sai trong tố tụng hình sự, tức mới chỉ phản ánh một phần của thực tiễn. Tình trạng can thiệp này thực tế còn biểu hiện ngay trong cách thức ứng xử và lựa chọn của chính các chủ thể kinh doanh khi phát sinh tranh chấp. Do đó, khoảng trống nghiên cứu cần được giải quyết là thực hiện một công trình chuyên khảo nghiên cứu toàn diện, có hệ thống từ cơ sở lý luận về áp dụng pháp luật, ranh giới giữa vi phạm hợp đồng và tội phạm chiếm đoạt tài sản, đến khảo sát thực tiễn áp dụng trên diện rộng nhằm đề xuất giải pháp đồng bộ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án được xây dựng dựa trên cơ sở lý luận và phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin cùng tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật; quán triệt các quan điểm, chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước Việt Nam về xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật nói chung và pháp luật tố tụng dân sự nói riêng.

Về khung lý thuyết và các khái niệm pháp lý cốt lõi:

• Khái niệm tranh chấp kinh tế: Tác giả tổng hợp các quan điểm từ Từ điển tiếng Việt [98] và các giáo trình, công trình nghiên cứu [14, 77, 99], từ đó định nghĩa: "Tranh chấp kinh tế là những mâu thuẫn, bất đồng liên quan đến quyền và lợi ích kinh tế của các chủ thể có quan hệ kinh tế trong kinh doanh".
• Khái niệm áp dụng pháp luật: Luận án tiếp cận áp dụng pháp luật là hoạt động mang tính quyền lực nhà nước, được thực hiện bởi cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc tổ chức được trao quyền nhằm cá biệt hóa quy phạm pháp luật vào từng trường hợp cụ thể.
• Khung lý thuyết phân định trách nhiệm pháp lý: Tác giả xây dựng khung phân tích dựa trên sự so sánh giữa trách nhiệm do vi phạm nghĩa vụ hợp đồng (Điều 388 Bộ luật Dân sự năm 2005) với trách nhiệm hình sự của tội phạm xâm phạm sở hữu (Điều 8 Bộ luật Hình sự năm 1999). Bốn điều kiện làm phát sinh trách nhiệm do vi phạm hợp đồng được sử dụng làm chuẩn mực phân tích gồm: hành vi trái pháp luật, lỗi (lỗi suy đoán), thiệt hại thực tế và mối quan hệ nhân quả.

Về phương pháp nghiên cứu thực tế: Luận án thuộc hướng tiếp cận định tính của khoa học pháp lý chuyên ngành, không áp dụng các mô hình định lượng hay phân tích thống kê toán học. Các phương pháp cụ thể được nghiên cứu sinh sử dụng bao gồm:

• Phương pháp phân tích văn bản quy phạm pháp luật: Mổ xẻ các điều luật, quy định nội dung và tố tụng để làm rõ cấu thành pháp lý của từng chế định.
• Phương pháp so sánh và đối chiếu pháp lý: So sánh sự khác nhau giữa các phương thức giải quyết tranh chấp (thương lượng, hòa giải, trọng tài, tòa án); so sánh ranh giới giữa cấu thành tội phạm chiếm đoạt tài sản với các vi phạm nghĩa vụ dân sự, kinh tế; tham chiếu kinh nghiệm pháp luật quốc tế (UNCITRAL, Công ước Viên năm 1980 về mua bán hàng hóa quốc tế, pháp luật trọng tài của Thái Lan, Hàn Quốc, Malaysia, Philippines).
• Phương pháp phân tích trường hợp (case study): Lựa chọn, phân tích các vụ việc điển hình từ thực tiễn xét xử và áp dụng pháp luật để minh chứng cho các nhận định lý luận.

Nguồn tư liệu và dữ liệu của luận án:

• Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật: Hiến pháp, Bộ luật Hình sự năm 1999, Bộ luật Dân sự năm 2005, Bộ luật Tố tụng dân sự, Pháp lệnh Trọng tài thương mại năm 2003, Pháp lệnh Xử lý vi phạm hành chính, Chỉ thị số 16/1998/CT-TTg.
• Dữ liệu thực tiễn và tài liệu lưu trữ: Các kỷ yếu hội thảo khoa học của Vụ Pháp luật Dân sự - Kinh tế (Bộ Tư pháp), Học viện Cảnh sát nhân dân, Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam; số liệu thực tế về các trung tâm trọng tài thương mại tại Việt Nam.

Nội dung chính theo từng chương

Luận án có kết cấu gồm phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và 3 chương (chia thành 7 tiết). Do văn bản fulltext cung cấp trích đoạn chi tiết Chương 1 và đề cương nhiệm vụ của các chương tiếp theo, nội dung từng chương được phản ánh cụ thể như sau:

Chương 1: Lý luận chung về giải quyết tranh chấp kinh tế và áp dụng pháp luật để giải quyết các tranh chấp kinh tế

Chương này tập trung xây dựng cơ sở lý thuyết về tranh chấp kinh tế, các phương thức tài phán và phi tài phán, đặc điểm của hoạt động áp dụng pháp luật, cùng ranh giới phân định giữa vi phạm dân sự với tội phạm chiếm đoạt tài sản.

Thứ nhất, về bản chất và các dạng tranh chấp kinh tế: Tác giả chỉ ra rằng xung đột về quyền và lợi ích kinh tế là nguyên nhân trực tiếp phát sinh tranh chấp. Dưới góc độ pháp luật tố tụng và trọng tài (căn cứ Pháp lệnh Trọng tài thương mại năm 2003), tranh chấp kinh tế tại Việt Nam gồm các nhóm: tranh chấp hợp đồng nhằm mục đích sinh lời; tranh chấp phát sinh trong hoạt động đầu tư, sản xuất kinh doanh trong nước và nước ngoài; tranh chấp quyền sở hữu trí tuệ gắn với lợi nhuận; tranh chấp nội bộ công ty liên quan đến tổ chức, quản lý; và tranh chấp có yếu tố nước ngoài.

Thứ hai, năm nguyên tắc cơ bản trong giải quyết tranh chấp kinh tế:

1. Đảm bảo quyền tự định đoạt của các chủ thể kinh doanh.
2. Giải quyết nhanh chóng, thuận lợi, không làm gián đoạn hoạt động sản xuất kinh doanh.
3. Bảo đảm uy tín và bí mật kinh doanh của các bên.
4. Bảo đảm tính khả thi của các phán quyết, thỏa thuận.
5. Bảo đảm tính kinh tế, chi phí thấp, tránh kéo dài thời gian.

Thứ ba, các hình thức giải quyết tranh chấp kinh tế: Luận án phân tích chi tiết bốn phương thức phổ biến trong nền kinh tế thị trường, được tổng hợp qua bảng đối chiếu sau:

Tiêu chí phân tích	Thương lượng	Hòa giải	Trọng tài thương mại	Tòa án nhân dân
Sự tham gia của bên thứ ba	Không có; hai bên tự dàn xếp và thống nhất biện pháp.	Có bên thứ ba độc lập làm trung gian hỗ trợ tìm giải pháp.	Có trọng tài viên hoặc Hội đồng trọng tài đưa ra phán quyết.	Có Hội đồng xét xử nhân danh quyền lực tư pháp nhà nước.
Tính chất phán quyết / kết quả	Biên bản thương lượng; giá trị ràng buộc như hợp đồng; phụ thuộc thiện chí.	Biên bản hòa giải thành; nếu hòa giải trong tố tụng thì có giá trị như bản án.	Phán quyết chung thẩm, không thể kháng cáo; có giá trị bắt buộc thi hành.	Bản án, quyết định nhân danh Nhà nước; có hiệu lực cưỡng chế tư pháp cao nhất.
Quyền tự định đoạt của đương sự	Tuyệt đối; các bên hoàn toàn làm chủ tiến trình và nội dung.	Rất cao; bên trung gian không có quyền quyết định thay các bên.	Rất cao; được chọn trọng tài viên, địa điểm, quy tắc tố tụng, luật áp dụng.	Bị giới hạn trong khuôn khổ trình tự, thủ tục tố tụng tư pháp luật định.
Bảo mật và tính kinh tế	Bảo mật tối đa thông tin; chi phí thấp, thủ tục linh hoạt.	Giữ kín bí mật kinh doanh; tăng cường quan hệ hợp tác lâu dài.	Xét xử không công khai, bảo vệ uy tín; thủ tục linh hoạt, nhanh gọn.	Xét xử công khai; thủ tục chặt chẽ, chi phí tố tụng và thời gian có thể kéo dài.
Thực trạng và hạn chế tại Việt Nam	Thiếu điều chỉnh pháp lý; dễ phát sinh tiêu cực xóa, giãn nợ ở doanh nghiệp nhà nước.	Tỷ lệ áp dụng chưa tương xứng dù bản chất nhân văn phù hợp truyền thống.	Toàn quốc có 7 trung tâm với 165 trọng tài viên (VIAC chiếm 123); tính cưỡng chế còn hạn chế.	Thẩm quyền phân định giữa Tòa huyện và Tòa tỉnh; nguy cơ quá tải và thủ tục phiền hà.

Thứ tư, lý luận về áp dụng pháp luật và đặc thù trong tranh chấp kinh tế: Hoạt động áp dụng pháp luật có 5 đặc điểm chung: (1) Mang tính quyền lực nhà nước; (2) Tiến hành theo trình tự, thủ tục và hình thức luật định; (3) Mang tính cá biệt, cụ thể hóa quy phạm pháp luật vào quan hệ xác định; (4) Mang tính sáng tạo trong giới hạn luật pháp; (5) Là hoạt động thực tiễn gồm ba giai đoạn (làm sáng tỏ tình tiết vụ việc; lựa chọn quy phạm pháp luật; ban hành và tổ chức thực hiện văn bản áp dụng pháp luật). Khi áp dụng vào việc giải quyết tranh chấp kinh tế, hoạt động này mang 4 nét đặc thù: chỉ khởi động khi đương sự thực hiện quyền tự định đoạt; thẩm quyền giải quyết duy nhất thuộc về trọng tài và tòa án; ưu tiên thủ tục hòa giải; và tố tụng vẫn tiếp tục được duy trì khi đương sự là cá nhân qua đời hoặc pháp nhân giải thể thông qua chế định thừa kế tố tụng (Điều 62 Bộ luật Tố tụng dân sự).

Thứ năm, phân định vi phạm nghĩa vụ hợp đồng với tội phạm chiếm đoạt tài sản: Tác giả phân tích sâu ranh giới pháp lý nhằm ngăn chặn hiện tượng áp dụng sai pháp luật hình sự. Điểm khác biệt mấu chốt được tác giả hệ thống hóa gồm:

• Tính chất nguy hiểm cho xã hội: Tội phạm phải có tính chất nguy hiểm đáng kể cho xã hội (Điều 8 Bộ luật Hình sự năm 1999), trong khi vi phạm nghĩa vụ hợp đồng chỉ gây thiệt hại về quyền lợi của bên có quyền và tính chất nguy hiểm cho xã hội ở mức độ giới hạn.
• Chủ thể thực hiện: Tội phạm dựa trên nguyên tắc trách nhiệm cá nhân; vi phạm hợp đồng có thể là cá nhân, pháp nhân, tổ chức, hộ gia đình, hợp tác xã.
• Yếu tố lỗi: Trong hợp đồng, trách nhiệm dân sự áp dụng theo nguyên tắc lỗi suy đoán (chỉ cần không thực hiện nghĩa vụ khi có đủ điều kiện là bị suy đoán có lỗi, bất kể cố ý hay vô ý). Ngược lại, tội chiếm đoạt tài sản bắt buộc phải có lỗi cố ý trực tiếp.
• Dấu hiệu chiếm đoạt tài sản: Đây là ranh giới quan trọng nhất. Chiếm đoạt là hành vi cố ý chuyển dịch trái pháp luật tài sản của người khác thành của mình. Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản có thủ đoạn gian dối và ý thức chiếm đoạt hình thành từ trước khi nhận tài sản. Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản nhận tài sản ngay thẳng, hợp pháp thông qua hợp đồng trước, sau đó mới nảy sinh ý định chiếm đoạt bằng thủ đoạn bỏ trốn, gian dối hoặc sử dụng tài sản vào mục đích bất hợp pháp dẫn đến mất khả năng trả lại. Trong khi đó, người vi phạm hợp đồng dân sự không hề có ý thức chiếm đoạt; việc họ chưa thực hiện nghĩa vụ là do trở ngại khách quan, sự kiện bất khả kháng hoặc có biểu hiện dây dưa, khất nợ nhưng vẫn thừa nhận nghĩa vụ pháp lý.

Chương 2: Thực trạng áp dụng pháp luật hình sự để giải quyết các tranh chấp kinh tế ở nước ta

Theo nhiệm vụ nghiên cứu, Chương 2 tập trung khảo sát và đánh giá thực tiễn các vụ việc áp dụng pháp luật hình sự đối với tranh chấp kinh tế từ năm 2000 trở đi. Luận án chỉ ra các biểu hiện sai phạm cụ thể khi cơ quan tiến hành tố tụng thụ lý, khởi tố, bắt giam, điều tra, truy tố các thương nhân có hành vi vi phạm hợp đồng kinh tế dưới các tội danh như lừa đảo chiếm đoạt tài sản, lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, hoặc cố ý làm trái. Chương này phân tích các nguyên nhân cốt lõi dẫn đến thực trạng tiêu cực trên, bao gồm: sự bất cập, chưa rõ ràng của các điều luật phân định ranh giới sở hữu; nhận thức nghiệp vụ non kém hoặc động cơ vụ lợi của một bộ phận cán bộ điều tra, kiểm sát; và áp lực từ phía các chủ nợ lợi dụng quyền lực hình sự để thu hồi nợ nhanh chóng thay vì thông qua con đường tố tụng dân sự, kinh tế.

Chương 3: Phương hướng và giải pháp khắc phục tình trạng áp dụng pháp luật hình sự để giải quyết các tranh chấp kinh tế

Chương 3 đề xuất các định hướng và giải pháp cụ thể nhằm loại bỏ hiện tượng can thiệp hình sự trái luật ra khỏi đời sống kinh tế. Các nhóm giải pháp bao gồm:

• Hoàn thiện hệ thống pháp luật nội dung và tố tụng: Làm rõ tiêu chí định tính và định lượng đối với dấu hiệu "mục đích chiếm đoạt" trong các tội phạm xâm phạm sở hữu; sửa đổi quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự và pháp luật trọng tài nhằm nâng cao hiệu lực thi hành của các phán quyết tư pháp và trọng tài.
• Nâng cao năng lực chuyên môn và đạo đức công vụ: Tăng cường công tác thanh tra, kiểm sát hoạt động tư pháp; xử lý nghiêm minh các hành vi lạm quyền, vượt quyền của cơ quan điều tra trong các tranh chấp vay nợ, kinh doanh.
• Phát triển các phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án: Nâng cao năng lực cho đội ngũ trọng tài viên, hoàn thiện cơ chế áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời trong tố tụng trọng tài nhằm tạo dựng sự tin tưởng cho cộng đồng doanh nghiệp.

Kết quả và những đóng góp mới

Theo tuyên bố tự thân của tác giả, luận án là công trình chuyên khảo đầu tiên nghiên cứu một cách toàn diện về hiện tượng áp dụng pháp luật hình sự để giải quyết các tranh chấp kinh tế tại Việt Nam, mang lại các đóng góp cụ thể cho khoa học pháp lý:

• Làm rõ hơn những bất cập của hệ thống pháp luật thực định hiện hành điều chỉnh việc giải quyết các tranh chấp kinh tế ở nước ta.
• Xác định một cách toàn diện, có hệ thống các vấn đề lý luận và thực tiễn của hiện tượng áp dụng pháp luật hình sự đối với các quan hệ tranh chấp kinh tế.
• Sử dụng các ví dụ thực tiễn để chứng minh, phân tích và đánh giá khách quan thực trạng áp dụng pháp luật hình sự trong xử lý quan hệ kinh tế, qua đó phát hiện các lỗ hổng của hệ thống pháp luật.
• Đóng góp luận cứ khoa học vào việc làm lành mạnh hóa môi trường pháp lý thực tiễn, góp phần hạn chế tiêu cực và sai phạm trong hoạt động áp dụng pháp luật giải quyết tranh chấp kinh doanh.
• Kết quả nghiên cứu cung cấp tài liệu phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu tại các cơ sở đào tạo luật học, bồi dưỡng chức danh tư pháp, đồng thời là tài liệu tham khảo cho các cơ quan lập pháp trong quá trình hoàn thiện pháp luật về giải quyết tranh chấp kinh tế.

Về mặt kiến nghị, luận án đề xuất các nhóm giải pháp: hoàn thiện cơ chế giải thích luật, hướng dẫn thống nhất giữa các cơ quan tư pháp trung ương (Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Bộ Công an, Bộ Tư pháp) nhằm nhận diện chuẩn xác dấu hiệu cấu thành tội phạm chiếm đoạt tài sản; tăng cấp thẩm quyền và củng cố cơ chế cưỡng chế thi hành phán quyết của trọng tài thương mại; tăng cường phòng ngừa, chấn chỉnh các hành vi lạm quyền can thiệp vào quan hệ kinh tế, dân sự.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế:

• Phạm vi thời gian của dữ liệu khảo sát thực tiễn chỉ giới hạn từ năm 2000 (khi Bộ luật Hình sự năm 1999 bắt đầu có hiệu lực) đến thời điểm tác giả hoàn thành luận án, do đó các biến động pháp lý và số liệu thực tiễn sau giai đoạn này chưa được cập nhật trong công trình.
• Về nội dung, luận án tập trung chủ yếu vào các hiện tượng can thiệp hình sự gắn liền với các tội phạm chiếm đoạt tài sản (lừa đảo chiếm đoạt tài sản, lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản) phát sinh từ hợp đồng vay nợ, kinh doanh, mà chưa đi sâu khảo sát các dạng tranh chấp thương mại đặc thù khác như sở hữu trí tuệ phức tạp hay thương mại điện tử.

Về hướng nghiên cứu tiếp:

• Tiếp tục theo dõi và nghiên cứu thực tiễn áp dụng pháp luật khi hệ thống văn bản quy phạm pháp luật được sửa đổi, bổ sung (như các giai đoạn phát triển tiếp theo của Bộ luật Dân sự, Bộ luật Hình sự, Luật Trọng tài thương mại).
• Mở rộng nghiên cứu cơ chế phối hợp liên ngành và các biện pháp bảo đảm thực thi có hiệu quả các phán quyết của trọng tài thương mại, hạn chế sự phụ thuộc quá mức vào các cơ quan tư pháp nhà nước.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo cụ thể đối với các nhóm đối tượng trong lĩnh vực pháp lý:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành luật kinh tế, luật hình sự và tố tụng dân sự: Công trình là nguồn tài liệu chuyên khảo giúp nắm bắt toàn diện cơ sở lý luận về bản chất của tranh chấp kinh tế, các nguyên tắc giải quyết tranh chấp và phân tích so sánh giữa bốn phương thức giải quyết (thương lượng, hòa giải, trọng tài, tòa án).
• Giảng viên tại các cơ sở đào tạo luật: Các phân tích chuyên sâu tại Chương 1 về sự khác biệt giữa vi phạm nghĩa vụ hợp đồng và tội phạm chiếm đoạt tài sản (về yếu tố lỗi suy đoán, thiệt hại thực tế, hành vi gian dối, mục đích chiếm đoạt) là tài liệu giảng dạy trực tiếp cho các học phần Lý luận nhà nước và pháp luật, Luật Kinh tế, Luật Tố tụng dân sự và Luật Hình sự.
• Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán: Luận án cung cấp các tiêu chí pháp lý rõ ràng để đánh giá chứng cứ, xác định đúng ranh giới giữa tranh chấp hợp đồng thuần túy với hành vi phạm tội hình sự, từ đó giảm thiểu nguy cơ oan sai hoặc hành vi lạm quyền hình sự hóa quan hệ kinh tế.
• Các nhà làm chính sách và cơ quan lập pháp: Các kiến nghị hoàn thiện pháp luật về tố tụng trọng tài, thẩm quyền tòa án và quy định cấu thành tội phạm xâm phạm sở hữu là nguồn tham chiếu có giá trị để sửa đổi, bổ sung các đạo luật liên quan.
• Cộng đồng doanh nghiệp và luật sư tư vấn: Giúp các thương nhân nhận thức đúng về các rủi ro pháp lý khi mất khả năng thanh toán, nắm vững các nguyên tắc và ưu thế của từng phương thức giải quyết tranh chấp để lựa chọn cơ chế bảo vệ quyền lợi hợp pháp một cách phù hợp.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa tranh chấp kinh tế như thế nào và bao gồm những dạng cơ bản nào? Tác giả định nghĩa: "Tranh chấp kinh tế là những mâu thuẫn, bất đồng liên quan đến quyền và lợi ích kinh tế của các chủ thể có quan hệ kinh tế trong kinh doanh". Căn cứ theo quy định tố tụng và Pháp lệnh Trọng tài thương mại năm 2003, tranh chấp kinh tế gồm các dạng: tranh chấp hợp đồng có mục đích kinh doanh kiếm lời; tranh chấp liên quan đến hoạt động đầu tư, sản xuất kinh doanh trong nước và nước ngoài; tranh chấp quyền sở hữu trí tuệ liên quan đến lợi nhuận; tranh chấp nội bộ công ty; và tranh chấp có yếu tố nước ngoài.

2. Ranh giới then chốt để phân biệt vi phạm nghĩa vụ hợp đồng với các tội phạm chiếm đoạt tài sản là gì? Ranh giới cốt lõi nằm ở tính chất "nguy hiểm đáng kể cho xã hội", yếu tố lỗi và dấu hiệu "chiếm đoạt tài sản". Vi phạm hợp đồng chịu trách nhiệm dân sự theo lỗi suy đoán, không có mục đích chiếm đoạt, việc không thanh toán do lý do khách quan hoặc dây dưa nhưng vẫn thừa nhận nghĩa vụ. Ngược lại, tội chiếm đoạt tài sản bắt buộc phải có lỗi cố ý trực tiếp và mục đích chiếm đoạt (thủ đoạn gian dối có trước khi nhận tài sản ở tội lừa đảo, hoặc nảy sinh sau khi nhận tài sản rồi bỏ trốn, tẩu tán tài sản ở tội lạm dụng tín nhiệm).

3. Luận án chỉ ra thực trạng tổ chức trọng tài thương mại tại Việt Nam như thế nào? Tại thời điểm nghiên cứu, toàn quốc có 7 trung tâm trọng tài với 165 trọng tài viên. Trong đó, Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam (VIAC) chiếm tỷ trọng áp đảo với 123 trọng tài viên và là nơi giải quyết phần lớn các vụ việc, các trung tâm khác còn ít được biết đến. Đội ngũ trọng tài viên nhìn chung chưa đồng đều và phán quyết trọng tài còn gặp rào cản về tính cưỡng chế thi hành, đòi hỏi phải có sự hỗ trợ tư pháp từ phía tòa án.

4. Vì sao việc áp dụng pháp luật giải quyết tranh chấp kinh tế tại Tòa án vẫn tiếp tục khi đương sự qua đời hoặc giải thể? Khác với tố tụng hình sự (đình chỉ giải quyết đối với bị cáo khi người này qua đời), trong tố tụng giải quyết tranh chấp kinh tế, quan hệ pháp luật tranh chấp gắn liền với nghĩa vụ và quyền tài sản. Do đó, căn cứ Điều 62 Bộ luật Tố tụng dân sự, khi đương sự là cá nhân chết mà quyền, nghĩa vụ được thừa kế thì người thừa kế tham gia tố tụng; khi cơ quan, tổ chức giải thể, hợp nhất, sáp nhập thì tổ chức kế thừa quyền, nghĩa vụ sẽ tiếp tục tham gia tố tụng.

5. Chỉ thị số 16/1998/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ quy định nội dung gì liên quan đến đề tài? Chỉ thị số 16/1998/CT-TTg (ngày 31/3/1998) yêu cầu Bộ Nội vụ (nay là Bộ Công an) quán triệt chấp hành nguyên tắc nghiệp vụ, lấy phòng ngừa là chính, không lạm dụng chức quyền gây phiền hà cho doanh nghiệp; phối hợp với Bộ Tư pháp, Thanh tra Nhà nước, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao phân biệt rõ phạm vi tranh chấp kinh tế với quan hệ hình sự, phân định vi phạm hành chính kinh tế với tội phạm hình sự; giao Bộ Tư pháp chủ trì nghiên cứu các biện pháp chống "hình sự hóa" các quan hệ kinh tế, dân sự.

Kết luận

Luận án "Áp dụng pháp luật giải quyết các tranh chấp kinh tế ở nước ta hiện nay" là công trình nghiên cứu chuyên khảo thuộc ngành luật học theo hướng tiếp cận định tính, tập trung giải quyết vấn đề áp dụng pháp luật hình sự đối với các tranh chấp kinh tế, dân sự. Luận án đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về tranh chấp kinh tế, 5 nguyên tắc giải quyết, 4 phương thức xử lý tranh chấp và xây dựng các tiêu chí pháp lý rõ ràng để phân biệt vi phạm nghĩa vụ hợp đồng với các tội danh chiếm đoạt tài sản. Thông qua việc phân tích thực tiễn áp dụng pháp luật trong giai đoạn từ năm 2000, luận án đã làm rõ nguyên nhân, bản chất của hiện tượng "hình sự hóa" và đề xuất các nhóm giải pháp hoàn thiện thể chế nhằm lành mạnh hóa môi trường pháp lý kinh doanh tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH TẾ VÀ ÁP DỤNG PHÁP LUẬT ĐỂ GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP KINH TẾ 1. QUAN ĐIỂM VỀ TRANH CHẤP KINH TẾ Ở VIỆT NAM Tranh chấp là cái vốn có trong quá trình tồn tại và phát triển của đời sống xã hội. Trong kinh tế, do mọi hoạt động của các chủ thể đều gắn liền với mục đích lợi nhuận, nên tính tất yếu của các tranh chấp kinh tế càng thể hiện rõ nét. Ở nước ta những năm qua, việc chuyển đổi từ nền kinh tế hành chính bao cấp sang nền kinh tế thị trường với nhiều thành phần khác nhau, đã tạo ra bộ mặt kinh tế mới, năng động, phát triển, đồng thời cũng làm cho các mâu thuẫn, tranh chấp giữa các chủ thể kinh doanh ngày càng đa dạng, phức tạp hơn.

Nếu trước đổi mới, các tranh chấp kinh tế chỉ nảy sinh trong quá trình thực hiện các hợp đồng kinh tế, thì ngày nay tranh chấp kinh tế đã diễn ra trong tất cả các quá trình của hoạt động kinh doanh, từ đầu tư, sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm. Trong đời sống xã hội con người luôn sáng tạo, lao động, vươn lên và do đó, quan hệ của con người cũng luôn phát triển và ngày càng phong phú. Từ đó, các va chạm, xung đột, tranh chấp của con người cũng ngày càng phức tạp giống như tự thân các quan hệ xã hội của con người. Trong cuộc sống để thỏa mãn những nhu cầu ngày càng cao của mình, con người phải lao động và phải bảo vệ được lợi ích từ quá trình lao động của mình.

Cũng chính từ đây mà các va chạm, xung đột xảy ra. Trong đó, các xung đột liên quan đến quyền và lợi ích kinh tế luôn nóng bỏng nhất. Nếu các xung đột đó không được giải quyết sớm thì tranh chấp sẽ xảy ra. Thực tế cho thấy lợi ích kinh tế chính là một trong những nguyên nhân cơ bản làm nảy sinh các tranh chấp trong đời sống xã hội.

Kinh tế càng mở rộng càng phát triển thì mâu thuẫn càng phong 9 phú dẫn tới các tranh chấp cũng đa dạng hơn. Như vậy tranh chấp là những mâu thuẫn, những bất đồng, những xung đột của con người trong quá trình lao động; là cái tự nhiên vốn có của cuộc sống, nảy sinh, phát triển cùng sự phát triển của xã hội. Việt Nam đang là điểm đến của các nhà đầu tư, một thị trường tiềm năng đang rất cần được khai thác. Sự hình thành nền kinh tế thị trường ở nước ta diễn ra trong điều kiện kinh tế thế giới diễn biến hết sức phức tạp, các trung tâm kinh tế lớn như Hoa Kỳ, Châu Âu, Trung Quốc, Nhật Bản… đang cố gắng thể hiện vai trò của mình trong đời sống kinh tế - xã hội thế giới; bên cạnh đó, là tiến trình toàn cầu hóa đang diễn ra hết sức gay gắt.

Thực tiễn phát triển của kinh tế thế giới đang như một cơn bão cuốn theo sự thay đổi toàn diện về kinh tế - xã hội của các nước nhỏ, trong đó có Việt Nam. Chính sự thay đổi cả theo bề rộng và chiều sâu của các quan hệ kinh tế với một tốc độ nhanh chóng như hiện nay ở nước ta, đã làm cho các tranh chấp kinh tế đa dạng hơn về hình thức, sâu sắc, phức tạp hơn về nội dung, tính chất và quy mô. Các tranh chấp kinh tế diễn ra nhiều hơn, đa dạng hơn đã góp phần làm nóng lên các hoạt động kinh doanh. Nó tạo ra nhiều tiền đề khác nhau để kích thích sự năng động, sáng tạo của các thương nhân, các cá nhân và pháp nhân trong các hoạt động kinh tế.