CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ RỪNG VÀ QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN RỪNG 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của tài nguyên rừng 1. Khái niệm tài nguyên rừng 1. Khái niệm rừng Rừng là một trong những bộ phận quan trọng nhất cấu thành nên sinh quyển.
Ngoài ý nghĩa về nguồn tài nguyên sinh vật, rừng còn là yếu tố địa lý không thế thiếu được trong tự nhiên. Nó có vai trò cực kỳ quan trọng tạo nên cảnh quan vì có tác động mạnh mẽ đến các yếu tố khí hậu, đất đai. Chính vì vậy, rừng không chỉ có chức năng trong phát triển KT – XH mà nó còn có ý nghĩa đặc biệt trong việc bảo vệ môi trường sinh thái. Theo quan điểm học thuyết về hệ sinh thái thì rừng được xem như là một hệ sinh thái điển hình trong sinh quyển.
Nói cách khác hệ sinh thái rừng là một hệ thống bao gồm quần xã sinh vật và các yếu tố môi trường vật lý, trong đó có sự tương tác giữa chúng với nhau. Các yếu tố môi trường vật lý trong hệ sinh thái bao gồm khí hậu, ánh sáng, không khí và các yếu tố dinh dưỡng. Quần xã sinh vật bao gồm các loài thực vật, động vật, vi sinh vật. Theo học thuyết về rừng của Morodov Sukasov thì rừng được coi là một quần lạc sinh địa.
Quần lạc sinh địa rừng được hiểu là một khoảnh rừng nhất định có sự đồng nhất về tổ thành cấu trúc và đặc tính của các thành phần hợp thành. Nghĩa là đồng nhất về thảm thực vật, thế giới động vật, thế giới vi sinh vật, các điều kiện về khí hậu, đất đai. Trong đó có sự đồng nhất về các quá trình tác động qua lại lẫn nhau, có cùng một kiểu trao đổi chất và năng lượng giữa các hợp phần trong quần lạc và với môi trường. [11] Theo Luật Bảo vệ và phát triển rừng năm 2004: Rừng là một hệ sinh thái bao gồm quần thể thực vật rừng, động vật rừng, vi sinh vật, đất rừng và các yếu tố môi trường khác, trong đó cây gỗ, tre nứa hoặc hệ thực vật đặc trưng là thành phần chính có độ che phủ của tán rừng từ 0,1 trở lên.
Rừng gồm: rừng trồng và rừng tự nhiên trên đất rừng sản xuất, đất rừng phòng hộ, đất rừng đặc dụng. [1, điều 3, khoản 1] 2 Như vậy, ta có thể hiểu đơn giản rừng là một hệ sinh thái, trong đó quần xã thực vật thân gỗ chiếm ưu thế và giữ vai trò quyết định trong việc tạo lập nên tiểu hoàn cảnh rừng thường có quy định độ che phủ của tán rừng từ 0,1 trở lên. Khái niệm tài nguyên rừng Tài nguyên thiên nhiên là những yếu tố vật chất của tự nhiên mà con người có thể sử dụng trực tiếp để tạo ra những sản phẩm vật chất nhằm thỏa mãn cho nhu cầu của xã hội. Là bộ phận của môi trường tự nhiên được hình thành và biến đổi do quá trình phát triển của tự nhiên và phải trải qua quá trình lâu dài.
[14] Hiểu theo nghĩa rộng, tài nguyên rừng là một bộ phận của tài nguyên thiên nhiên hữu hạn có khả năng tự phục hồi bao gồm rừng và đất rừng. Mặt khác, tài nguyên rừng là một loại tài sản đặc biệt của quốc gia nên để hiểu tài nguyên rừng cần hiểu qua các góc độ khác nhau. Dưới góc độ sinh vật học tài nguyên rừng là khái niệm để chỉ hệ sinh thái thống nhất, hoàn chỉnh giữa sinh vật và ngoại cảnh. Dưới góc độ kinh tế tài nguyên rừng là tư liệu sản xuất đặc biệt, chủ yếu của ngành lâm nghiệp.
Với tư cách là đối tượng lao động, tài nguyên rừng là đối tượng tác động của con người thông qua việc trồng, khai thác lâm sản cung cấp cho nhu cầu xã hội. Với tư cách là tư liệu lao động, khi tài nguyên rừng phát huy các chức năng phòng hộ như giữ đất, giữ nước, điều hòa dòng chảy, chống cát bay, bảo vệ đồng ruộng, bảo vệ khu công nghệ, bảo vệ đô thị,. Dưới góc độ pháp lý tài nguyên rừng là tài sản Quốc gia do Nhà nước thống nhất quản lý và sử dụng. [14] Tài nguyên rừng có vai trò rất quan trọng đối với khí quyển, đất đai, mùa màng, cung cấp các nguồn gen động thực vật quý hiếm cùng nhiều lợi ích khác.
Rừng giúp điều hòa nhiệt độ, nguồn nước và không khí. Con người có thể sử dụng tài nguyên thiên nhiên này để khai thác, sử dụng hoặc chế biến ra những sản phẩm phục vụ cho nhu cầu đời sống. Ở những vùng khí hậu khác nhau thì tài nguyên rừng cũng khác nhau. Đặc điểm của tài nguyên rừng 1.
Một số khái niệm cơ bản về phân loại rừng Phân loại rừng là công tác hết sức quan trọng trong quản lý tài nguyên rừng của mỗi quốc gia. Tại nước ta, để thuận tiện cho công tác quản lý và quy hoạch lâm nghiệp, Chính phủ đã sử dụng hệ thống phân loại rừng và đất rừng theo các chức năng. - Rừng đặc dụng: Rừng đặc dụng là loại rừng được xác định với mục đích là bảo tồn thiên nhiên, mẫu chuẩn hệ sinh thái rừng của quốc gia, nguồn gen thực vật và động vật rừng, nghiên cứu khoa học, bảo vệ di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh, phục vụ nghỉ ngơi, nghiên cứu, thực nghiệm khoa học, du lịch. - Rừng phòng hộ: Rừng phòng hộ đầu nguồn nhằm điều tiết nguồn nước cho các dòng chảy, các hồ chứa nước để hạn chế lũ lụt, giảm xói mòn, bảo vệ đất đai, hạn chế bồi lấp các lòng sông, lòng hồ; rừng phòng hộ ven biển nhằm chống gió hại, chắn cát bay, phòng hộ nông nghiệp, bảo vệ các khu dân cư, các khu đô thị, các vùng sản xuất, các công trình khác; rừng phòng hộ môi trường sinh thái, nhằm mục đính điều hòa khí hậu, chống ô nhiễm ở khu dân cư, các đô thị và các khu công nghiệp, kết hợp phục vụ du lịch, nghỉ ngơi.
- Rừng sản xuất: Rừng sản xuất có thể là rừng trồng hoặc rừng tự nhiên do Nhà nước thống nhất quản lý và giao hoặc cho các tổ chức thuê để sản xuất kinh doanh: + Lâm trường quốc doanh nay được chuyển thành các công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên lâm nghiệp làm nhiệm vụ bảo vệ, sản xuất, kinh doanh rừng trên phạm vi rừng và đất lâm nghiệp được giao. + Trạm bảo vệ hoặc đội sản xuất là đơn vị trực thuộc công ty và là cấp quản lý, thực hiện kế hoạch sản xuất của Công ty Rừng sản xuất là rừng tự nhiên được Nhà nước giao hoặc cho thuê để các hộ gia đình, cá nhân, hợp tác xã,.(gọi là chủ rừng) thực hiện bảo vệ, sản xuất kinh doanh. Tùy theo quy mô, kinh nghiệm quản lý mà chủ rừng có thể tổ chức các hình thức sản xuất kinh doanh vườn rừng, trang trại,. Đặc điểm của tài nguyên rừng Tài nguyên rừng là một thể tổng hợp phức tạp có mối quan hệ qua lại giữa các cá thể trong quần thể, giữa các quần thể trong quần xã và có sự thống nhất giữa chúng với hoàn cảnh trong tổng hợp đó.
4 Tài nguyên rừng luôn luôn có sự cân bằng động, có tính ổn định, tự điều hòa và tự phục hồi để chống lại những biến đổi của hoàn cảnh và những biến đổi về số lượng sinh vật, những khả năng này được hình thành do kết quả của sự tiến hóa lâu dài và kết quả của sự chọn lọc tự nhiên của tất cả các thành phần rừng. Tài nguyên rừng có khả năng tự phục hồi, trao đổi cao và có phân bố địa lý. Tài nguyên rừng có sự cân bằng đặc biệt về sự trao đổi năng lượng và chất, luôn luôn tồn tại quá trình tuần hoàn sinh vật, trao đổi vật chất năng lượng, đồng thời nó thải ra khỏi hệ sinh thái các chất và bổ sung thêm vào đó một số chất từ các hệ sinh thái khác. Tài nguyên rừng tự vận động của các quá trình nằm trong các tác động tương hỗ phức tạp dẫn tới sự ổn định bền vững của hệ sinh thái rừng.
Vai trò của tài nguyên rừng Rừng giữ vai trò to lớn trong nền kinh tế quốc dân và trong đời sống xã hội. Trong Luật Bảo vệ và phát triển rừng có ghi “Rừng là tài nguyên quý báu của đất nước, có khả năng tái tạo là bộ phận quan trọng của môi trường sinh thái, có giá trị to lớn đối với nền kinh tế quốc dân, gắn liền với đời sống của nhân dân với sự sống còn của dân tộc”. [14] Một số vai trò cụ thể như sau: 1. Vai trò phòng hộ bảo vệ môi trường sinh thái Rừng có tác dụng điều hòa khí hậu, là lá phổi xanh của trái đất ngoài vai trò sản xuất oxy và các hợp chất hữu cơ, rừng còn có vai trò rất quan trọng trong việc cân bằng lượng cacbonic được thải ra từ các quá trình phun trào núi lửa, phân hóa đá vôi, phân hủy xác động vật, thực vật và các hoạt động sống của con người.
Vì vậy sự tồn tại của thực vật rừng cũng như hệ sinh thái rừng có vai trò rất quan trọng trong việc chống lại hiện tượng nóng lên và sự biến đổi khí hậu của trái đất. Rừng bảo vệ đất, tăng độ phì nhiêu, bồi dưỡng tiềm năng cho đất. Ở những nơi có rừng, đất được bảo vệ tốt, hạn chế hiện tượng xói mòn, sạt lở, nhất là ở những nơi có địa hình dốc. Ở những nơi rừng bị phá hủy thì đất dần bị thoái hóa diễn ra rất nhanh, khiến cho các vùng đất này hình thành khu đất trống, đồi trọc, trơ sỏi đá, mất dần tính giữ nước, độ chua tăng cao, thiếu dinh dưỡng ảnh hưởng lớn đến các sinh vật.
Hiện tượng xói mòn, rửa trôi cũng diễn ra nhanh, đất không còn độ bám đễ bị sạt lở. 5 Một vai trò không kém phần quan trọng của rừng là điều hòa nguồn nước, giảm dòng chảy bề mặt, tăng lượng nước ngầm, hạn chế hiện tượng lắng đọng dòng sông, lòng hồ. Tăng lượng nước vào mùa khô, hạn chế nước vào mùa lũ, rừng còn là một nhà máy xử lí nước thải và cung cấp không khí trong lành khổng lồ. Rừng có tác dụng phòng hộ đồng ruộng và khu dân cư là một hệ thống rào chắn tự nhiên, chống lại hiện tượng cát bay, cát lấn, bảo vệ các vùng đất nội địa và hệ thống đê biển.
Rừng là một hệ sinh thái có tính đa dạng cao và đóng vai trò quan trọng trong việc lưu giữ nguồn gien của muôn loài trên thế giới, giá trị đa dạng sinh học của rừng là vô cùng to lớn.