phần mở đầu, kết luận, mục lục và tài liệu tham khảo, luận văn có kết cấu gồm 4 chƣơng sau: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về ngân sách và quản lý thu, chi ngân sách cấp huyện. Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu. Chƣơng 3: Kết quả nghiên cứu về thực trạng quản lý thu, chi ngân sách nhà nƣớc trên địa bàn huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình. Chƣơng 4: Thảo luận kết quả nghiên cứu và đề xuất giải pháp nhằm tăng cƣờng quản lý thu, chi ngân sách nhà nƣớc trên địa bàn huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình.
4 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ NGÂN SÁCH VÀ QUẢN LÝ THU, CHI NGÂN SÁCH CẤP HUYỆN 1. Ngân sách nhà nƣớc 1. Bản chất và đặc điểm của ngân sách nhà nước Theo điều 1, Luật ngân sách Nhà nƣớc đƣợc quốc hội khóa IX, nƣớc cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua kỳ họp thứ hai, năm 2002 sửa đổi bổ sung đã khẳng định: “ Ngân sách Nhà nƣớc là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nƣớc đã đƣợc cơ quan có thẩm quyền quy định và đƣợc thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc”. Ngân sách Nhà nƣớc là dự toán thu, chi bằng tiền của Nhà nƣớc trong một giai đoạn nhất định (thƣờng là một năm).
Năm ngân sách còn gọi là năm tài chính hay là năm tài khóa là giai đoạn mà đã đƣợc quốc hội phê chuẩn và có hiệu lực thi hành. Trên thế giới, đa số các nƣớc có năm ngân sách trùng với năm dƣơng lịch (bắt đầu từ ngày 01 tháng 01 kết thúc vào 31 tháng 12 hàng năm). Ở Việt Nam năm ngân sách bắt đầu từ ngày 01 tháng 01 và kết thúc vào 31 tháng 12 hàng năm, điều này phù hợp với mỗi kỳ họp của Quốc hội. Việc quy định năm ngân sách phụ thuộc hoàn toàn vào ý muốn chủ quan của Nhà nƣớc.
Tuy nhiên ý muốn chủ quan này đƣợc bắt nguồn từ hai yếu tố sau: Thứ nhất: Là do đặc điểm hoạt động của nền kinh tế có liên quan đến nguồn thu của ngân sách Nhà nƣớc. Thứ hai: Là do đặc điểm hoạt động của cơ quan lập pháp (các kỳ họp quốc hội để phê chuẩn ngân sách Nhà nƣớc).1] Khi đi tìm hiểu bản chất của ngân sách Nhà nƣớc ta tiến hành nghiên cứu ngân sách Nhà nƣớc ở các giai đoạn khác nhau, bắt nguồn từ nguồn gốc ra đời tới quá trình phát triển của ngân sách Nhà nƣớc cùng với sự phân tích các hiện tƣợng của ngân sách Nhà nƣớc trong từng giai đoạn. 5 Ngân sách Nhà nƣớc ra đời khi có Nhà nƣớc đầu tiên xuất hiện hay nói cách khác Nhà nƣớc xuất hiện kéo theo ngân sách Nhà nƣớc ra đời. Nhà nƣớc đầu tiên xuất hiện là Nhà nƣớc chiếm hữu nô lệ.
Khi Nhà nƣớc ra đời thì nhu cầu chi tiêu của Nhà nƣớc cũng xuất hiện. Để có tiền chi tiêu Nhà nƣớc đặt ra hàng loạt các chế độ thuế khóa bắt buộc ngƣời dân phải thực hiện, từ các khoản thu này đã hình thành nên các quỹ tiền tệ, đầu tiên Nhà nƣớc sử dụng quỹ này để nuôi dƣỡng các viên chức và binh lính. Cùng với sự phát triển của xã hội, các loại hình Nhà nƣớc phát triển từ thấp đến cao, Nhà nƣớc đã sử dụng quỹ này với phạm vi ngày càng mở rộng, ngày nay Nhà nƣớc còn sử dụng quỹ tiền tệ chủ yếu để phục vụ cho nhu cầu phát trển kinh tế - xã hội của đất nƣớc. Cùng với sự phát triển của các phƣơng thức sản xuất, sự phát triển ngày càng cao của nền kinh tế thị trƣờng, sự gia tăng mạnh mẽ quyền lực của Nhà nƣớc đã phát sinh các khoản chi tiêu to lớn, ngoài thuế là nguồn thu chủ yếu của ngân sách Nhà nƣớc, Nhà nƣớc còn phát hành trái phiếu để huy động thêm nguồn ngân sách.
Quỹ tiền tệ đƣợc hình thành và sử dụng đó chính là ngân sách Nhà nƣớc. Nhƣ vậy, ngân sách Nhà nƣớc là một phạm trù kinh tế mang tính lịch sử. Nó phản ánh những mặt nhất định của các quan hệ kinh tế thuộc lĩnh cực phân phối sản phẩm xã hội trong điều kiện còn tồn tại quan hệ hàng hóa – tiền tệ và đƣợc sử dụng nhƣ một công cụ thực hiện các chức năng của Nhà nƣớc. Điều này có nghĩa là sự ra đời, tồn tại và phát triển của ngân sách Nhà nƣớc gắn liền với sản xuất hàng hóa, với sự tồn tại của Nhà nƣớc.
Ở mỗi giai đoạn, mỗi chế độ Nhà nƣớc khác nhau thì ngân sách Nhà nƣớc lại có bản chất biểu hiện khác nhau, nhƣng thực chất chúng đều phản ánh các nội dung cơ bản sau: - Ngân sách Nhà nƣớc hoạt động trong lĩnh vực phân phối nguồn tài chính, từ đó thể hiện mỗi quan hệ và lợi ích kinh tế giữa Nhà nƣớc và xã hội. - Quyền lực của ngân sách Nhà nƣớc thuộc về Nhà nƣớc. Mọi khoản thu, chi tài chính của Nhà nƣớc đều phải do Nhà nƣớc quyết định và nhằm mục đích phục vụ yêu cầu thực hiện các chức năng của Nhà nƣớc. 6 - Các nội dung này cũng chính là những mặt, những quan hệ quyết định sự phát triển của ngân sách Nhà nƣớc.
Do bản chất của ngân sách Nhà nƣớc là: Ngân sách Nhà nƣớc là hệ thống những mỗi quan hệ kinh tế giữa Nhà nƣớc và xã hội phát sinh trong quá trình Nhà nƣớc huy động và sử dụng các nguồn lực tài chính nhằm đảm bảo các yêu cầu thực hiện các chức năng của Nhà nƣớc. các quan hệ kinh tế này bao gồm: Quan hệ kinh tế giữa ngân sách Nhà nƣớc và các tổ chức tài chính trung gian. Quan hệ kinh tế giữa ngân sách Nhà nƣớc và các hộ gia đình. Quan hệ kinh tế giữa ngân sách Nhà nƣớc và các thị trƣờng tài chính.
Quan hệ kinh tế giữa ngân sách Nhà nƣớc và các hoạt động tài chính đối ngoại. Quan hệ kinh tế giữa ngân sách Nhà nƣớc và các tổ chức xã hội. Ngân sách Nhà nƣớc là một trong những công cụ để Nhà nƣớc điều tiết nền kinh tế vĩ mô. Vấn đề đặt ra là phải sử dụng chúng nhƣ thế nào để đạt đƣợc hiệu quả cao nhất, Đảm bảo yêu cầu thực hiện các chức năng của Nhà nƣớc và sự phát triển bền vững của kinh tế - xã hội.
Nhà nƣớc sử dụng ngân sách thông qua hoạt động thu, chi ngân sách Nhà nƣớc.18-20] Trong thực tế, nhìn bề ngoài thì hoạt động NSNN là hoạt động thu, chi tài chính của nhà nƣớc. Hoạt động đó rất đa dạng, phong phú và đƣợc tiến hành trên hầu hết các lĩnh vực, tác động đến mọi chủ thể kinh tế - xã hội. Tuy đa dạng, phong phú nhƣ vậy nhƣng chúng có những đặc điểm chung là: Thứ nhất, việc tạo lập và sử dụng quỹ NSNN luôn gắn với quyền lực của Nhà nƣớc và đƣợc Nhà nƣớc tiến hành trên cơ sở những luật lệ nhất định. Đằng sau những hoạt động thu, chi tài chính đó chứa đựng nội dung kinh tế - xã hội nhất định và chứa đựng các quan hệ kinh tế, quan hệ lợi ích nhất định.
Trong các quan hệ lợi ích đó thì lợi ích quốc gia, lợi ích chung bao giờ cũng đƣợc đặt lên hàng đầu và chi phối các mặt lợi ích khác trong thu, chi NSNN. Thứ hai, NSNN luôn gắn chặt với sở hữu Nhà nƣớc, nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nƣớc, luôn chứa đựng lợi ích chung, lợi ích công cộng. Do nhu cầu chi tiêu của mình, Nhà nƣớc đã sử dụng quyền lực thông qua hệ thống pháp luật tài chính bắt buộc mọi pháp nhân và thể nhân phải đóng góp một phần thu nhập của 7 mình cho NSNN, tức là các chủ thể kinh tế thực hiện nghĩa vụ của mình với Nhà nƣớc. Sự bắt buộc đó là hoàn toàn khách quan, vì lợi ích của toàn xã hội chứ không phải phục vụ cho lợi ích riêng của Nhà nƣớc.
Các đối tƣợng nộp thuế cũng hoàn toàn ý thức đƣợc nghĩa vụ của mình trong việc đảm bảo sự tồn tại và phát triển của Nhà nƣớc. Họ cũng hiểu đƣợc vai trò của Nhà nƣớc trong việc sử dụng các nguồn lực tài chính nhằm thực hiện các chức năng kinh tế - xã hội do nhân dân giao phó. Thứ ba, hoạt động thu, chi NSNN đƣợc thực hiện theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp là chủ yếu. Quá trình thực hiện các chỉ tiêu thu, chi NSNN nhằm hình thành quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nƣớc ta là quá trình phân phối và phân phối lại giá trị tổng sản phẩm xã hội phục vụ cho việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc trên các lĩnh vực, trong từng giai đoạn lịch sử nhất định.
Nhƣ vậy, chúng ta thấy rằng thu, chi NSNN hoàn toàn không giống bất kỳ một hình thức thu, chi của một loại quỹ nào. Thu của NSNN phần lớn đều mang tính chất bắt buộc, còn các khoản chi của NSNN lại mang tính chất không hoàn lại. Đây là đặc trƣng nổi bật của NSNN trong bất cứ một Nhà nƣớc nào, xuất phát từ quyền lực của Nhà nƣớc và các nhu cầu về tài chính để thực hiện chức năng quản lý và điều hành của Nhà nƣớc đối với nền kinh tế - xã hội. Sự tồn tại và hoạt động của Nhà nƣớc chính là yếu tố quyết định tính chất hoạt động của NSNN, nói lên bản chất của NSNN.
Mọi hoạt động của NSNN đều nhằm vào việc tạo lập và sử dụng các nguồn lực tài chính, nó phản ánh hệ thống các quan hệ kinh tế giữa Nhà nƣớc và các chủ thể trong xã hội, phát sinh do Nhà nƣớc tạo lập thông qua NSNN. Đó là mối quan hệ kinh tế giữa phần nộp vào NSNN và phần để lại cho các chủ thể kinh tế trong xã hội. Phần nộp vào ngân sách sẽ tiếp tục đƣợc phân phối lại nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nƣớc và phục vụ cho các nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội. Nghiên cứu những đặc điểm của NSNN không những cho phép tìm đƣợc phƣơng thức và phƣơng pháp quản lý NSNN hiệu quả hơn, mà còn giúp ta nhận thức và phát huy tốt hơn vai trò của Ngân sách nhà nƣớc.
Vai trò của ngân sách nhà nước - Ngân sách nhà nƣớc là nguồn huy động tài chính để đảm bảo các nhu cầu chi tiêu của Nhà nƣớc. Mức động viên vào ngân sách Nhà nƣớc đối với các tổ chức, 8 cá nhân trong xã hội thông qua thuế và các khoản thu khác phải hợp lý. Mức động viên cao hay thấp đều có tác động tích cực.
