Phần mở đầu 1. Tính cấp thiết của đề tài Công bố các kết quả nghiên cứu trên các tạp chí khoa học là nghĩa vụ tất yếu của các nhà nghiên cứu. Việc công bố xuất phát từ nhu cầu chia sẻ, trao đổi tri thức, khẳng định giá trị của kết quả nghiên cứu, tầm ảnh hƣởng của các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực mình theo đuổi. Đối với mỗi quốc gia, số lƣợng và chất lƣợng của các công bố khoa học cũng là yếu tố quan trọng để phản ánh tiềm lực khoa học và công nghệ của quốc gia đó.
Kể từ khi đi vào hoạt động, năm 2009, Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia đã đặt yêu cầu công bố các kết quả nghiên cứu trong lĩnh vực Khoa học Tự nhiên và Kỹ thuật do Quỹ tài trợ trên các tạp chí khoa học quốc tế, đến năm 2014, quy định này tiếp tục đƣợc áp dụng với lĩnh vực Khoa học Xã hội và Nhân văn. Danh mục tạp chí quốc tế đƣợc Quỹ đƣa vào sử dụng là danh mục các tạp chí thuộc cơ sở dữ liệu của Web of Science do Thomson Reuter quản lý (còn gọi là danh mục tạp chí ISI), cụ thể là các tạp chí thuộc danh mục SCIE (Science citation index – Expanded) do Viện thông tin Khoa học Hoa Kỳ (ISI) xếp hạng. Ngoài ra, đối với lĩnh vực Khoa học Xã hội và Nhân văn, danh mục tạp chí quốc tế uy tín còn đƣợc mở rộng thêm với danh mục Scopus và các tạp chí quốc tế khác… Từ chính sách tài trợ các đề tài nghiên cứu cơ bản ở chất lƣợng cao hơn, theo các chuẩn mực quốc tế và gắn với các công bố trên các tạp chí khoa học quốc tế, Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia đã có sự tác động đáng kể đến thực trạng công bố của giới khoa học trong nƣớc, đặc biệt là sự tăng trƣởng về số lƣợng công bố có địa chỉ Việt Nam cũng nhƣ các công bố do nhà khoa học trong nƣớc đóng vai trò chính (công bố nội lực) …. 1 Việc đánh giá thực trạng công bố quốc tế của các quốc gia hay các tổ chức nghiên cứu có thể cho thấy năng lực nghiên cứu của các quốc gia, các tổ chức đó.
Không chỉ vậy, thực trạng công bố quốc tế còn có thể cho thấy các thế mạnh hoặc điểm yếu trong hoạt động nghiên cứu khoa học của mỗi quốc gia, tổ chức …., từ đó có thể áp dụng các chính sách phát triển phù hợp. Ở Việt Nam, trong các năm gần đây, các công bố quốc tế cũng đƣợc giới khoa học và các nhà quản lý coi trọng, xem là chuẩn mực cho việc đánh giá năng lực của nhà nghiên cứu. Theo định hƣớng phát triển khoa học và công nghệ quốc gia giai đoạn 2016 – 2020 của Chính phủ: Tại mục c, chƣơng II, Điều 1 Quyết định 418/QĐ-TTg ngày 11/04/2012 của Thủ tƣớng Chính Phủ phê duyệt“Chiến lược Phát triển khoa học và công nghệ giai đoạn 2011-2020” số, nêu rõ Số lƣợng công bố quốc tế từ các đề tài nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nƣớc tăng trung bình 15 - 20%/năm và tại mục 1 chƣơng II Điều 1 Quyết định số 1318/QĐ-BKHCN ngày 05/06/2015 của Bộ trƣởng Bộ Khoa học và Công nghệ phê duyệt “Phương hướng, mục tiêu, nhiệm vụ khoa học và công nghệ chủ yếu giai đoạn 2016 – 2020” nêu rõ Chỉ số đổi mới sáng tạo và một số lĩnh vực KH&CN của Việt Nam đạt trình độ phát triển của nhóm các nƣớc dẫn đầu ASEAN, tại mục 2 chƣơng III Điều 1 nêu rõ “Đầu tƣ đúng mức và có trọng điểm cho nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu về khoa học xã hội và nhân văn và khoa học tự nhiên phục vụ hoạch định đƣờng lối, chính sách phát triển đất nƣớc, phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh. Ƣu tiên đặc biệt cho các nhiệm vụ phục vụ tiềm lực quốc phòng”.
Để đạt đƣợc các tiêu chí về công bố quốc tế theo yêu cầu của Chính phủ nêu trên cũng nhƣ tiếp tục nâng cao chất lƣợng công bố quốc tế cần phải có những giải pháp cụ thể vì vậy đề tài “Nghiên cứu giải pháp tăng cƣờng số 2 lƣợng, nâng cao chất lƣợng công bố quốc tế qua thực tế của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia” là thực sự cần thiết phục vụ công tác quản lý, hoạch định chính sách phát triển của Quỹ trong giai đoạn tiếp theo. Tình hình nghiên cứu đề tài Bài báo khoa học công bố trên các tạp chí khoa học quốc tế (gọi tắt là công bố quốc tế) là sản phẩm tri thức, thành quả của quá trình nghiên cứu khoa học đƣợc đăng tải công khai, đóng góp vào tri thức khoa học của thế giới. Số lƣợng và chất lƣợng công bố quốc tế của mỗi quốc gia là một trong các chỉ số quan trọng, thể hiện phần nào tiềm lực khoa học và công nghệ của quốc gia đó. Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia là cơ quan tài trợ nghiên cứu đầu tiên của Việt Nam yêu cầu đăng tải các kết quả nghiên cứu do Quỹ tài trợ trên các tạp chí khoa học quốc tế uy tín.
Danh sách tạp chí quốc tế uy tín đƣợc Quỹ sử dụng trong giai đoạn 2011 – 2016 là các tạp chí đƣợc xếp hạng bởi Viện thông tin Khoa học Hoa Kỳ (ISI). Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia cũng đã thực hiện 02 đề án nghiên cứu cấp cơ sở về thực trạng công bố quốc tế (ISI) là “Đánh giá thực trạng công bố quốc tế của các đề tài NCCB trong KHTN giai đoạn 2009 – 2014, đề xuất định hướng công bố quốc tế giai đoạn 2016 – 2020” do Thạc sĩ Nguyễn Minh Quân làm chủ nhiệm và “Đánh giá thực trạng công bố ISI thuộc lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn của Việt Nam” do Thạc sĩ Nguyễn Diệu Hương làm chủ nhiệm. Kết quả nghiên cứu đã phân tích đƣợc khá chính xác chiều hƣớng phát triển về số lƣợng, chất lƣợng công bố, sự đóng góp của các nguồn tài trợ, tỉ lệ công bố nội lực, ngoại lực, số lƣợt trích dẫn của công bố quốc tế và cũng đề xuất đƣợc một số giải pháp tăng cƣờng số lƣợng và chất lƣợng công bố quốc tế, tuy nhiên những giải pháp này còn chung chung, chƣa có chỉ tiêu định lƣợng cụ 3 thể, đến nay cũng chƣa thực sự phù hợp với thực tế thực hiện. Những năm đầu khi Quỹ tài trợ cho nghiên cứu cơ bản và bắt buộc kết quả nghiên cứu phải công bố quốc tế thì số lƣợng công bố tăng nhanh nhƣng qua thời gian số lƣợng công bố không thể tăng một cách lũy tiến theo cơ học vì nguồn lực nói chung không tăng, nhất là nguồn vốn dành cho nghiên cứu không tăng.
Kết quả của các nghiên cứu này dựa vào số liệu thống kê, phân tích về thực trạng công bố đến năm 2014 nên số liệu cần đƣợc bổ sung thêm các năm 2015, 2016 để giúp Quỹ có thêm cơ sở khoa học điều chỉnh định hƣớng công bố quốc tế đạt đƣợc các tiêu chí theo yêu cầu của Chính Phủ. Ngoài ra, một thực tế cho thấy: để đáp ứng yêu cầu kết quả đề tài là công bố quốc tế ISI nên các đề tài có xu hƣớng chạy theo số lƣợng cho đủ chỉ tiêu mà không quan tâm nhiều đến việc nâng cao chất lƣợng công bố. Đề tài “Nghiên cứu giải pháp tăng cƣờng số lƣợng, nâng cao chất lƣợng công bố quốc tế qua thực tế của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia” sẽ bổ sung thêm số liệu công bố quốc tế ISI của Việt Nam nói chung và của Quỹ nói riêng cũng nhƣ thực tế thực hiện tài trợ cho nghiên cứu cơ bản trong khoa học tự nhiên và kỹ thuật, khoa học xã hội và nhân văn tại Quỹ Phát triển khao học và công nghệ Quốc gia, từ đó đề xuất một số giải pháp tăng cƣờng số lƣợng, nâng cao chất lƣợng công bố quốc tế cho phù hợp với thực tế hiện nay và đạt đƣợc yêu cầu của Chính phủ. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Mục đích của luận văn nhằm giải quyết các mục tiêu sau: - Tăng cƣờng số lƣợng, nâng cao chất lƣợng công bố quốc tế đề tài NCCB do Quỹ tài trợ giai đoạn 2020-2025.
Một số chỉ tiêu cụ thể nhƣ sau: 4 Số lƣợng công bố quốc tế từ các đề tài nghiên cứu cơ bản (bao gồm cả trong khoa học tự nhiên và kỹ thuật, khoa học xã hội và nhân văn) tăng trung bình 10%/năm. Chất lƣợng: Tỷ lệ tạp chí có chất lƣợng Q1 tăng 5%/năm Để giải quyết các mục tiêu đặt ra, Luận văn cần thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu sau: Nhiệm vụ 1: Phân tích bối cảnh quốc tế về xu thế công bố của thế giới và Việt Nam, số lƣợng công bố quốc tế của khu vực ASEAN và Việt Nam giai đoạn từ năm 2011-2016. Từ đó xác định các ngành Việt nam có thế mạnh về công bố quốc tế, và có cái nhìn cụ thế về công bố quốc tế ở Việt Nam. Nhiệm vụ 2: Đánh giá thực trạng công bố quốc tế giai đoạn 2011 – 2016 của các đề tài nghiên cứu cơ bản do Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia tài trợ, đối chiếu với thực trạng chung của Việt Nam bao gồm cả các nguồn khác của Việt Nam và các nguồn khác nhƣng có tác giả là ngƣời Việt Nam.
Nhiệm vụ 3: Trên cơ sở phân tích, đánh giá tại nhiệm vụ 1 và 2 nêu trên, đề xuất giải pháp nhằm tăng cƣờng số lƣợng và nâng cao chất lƣợng công bố quốc tế các đề tài NCCB do Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia tài trợ cho phù hợp với điều kiện hiện nay, đáp ứng yêu cầu của Chính Phủ. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu - Khai thác dữ liệu công bố ISI của Web of Science trong thời gian từ năm 2011-2016, tiến hành xử lý số liệu, từ đó có đƣợc bộ số liệu sạch để thống kê số lƣợng của các bài báo theo từng tiêu chí cụ thể (địa chỉ, tác giả, 5 chuyên ngành nghiên cứu, năm công bố, nguồn tài trợ …), phân tích các kết quả thu đƣợc để đánh giá thực trạng và xu hƣớng công bố. - Kết quả công bố quốc tế của đề tài Nghiên cứu cơ bản (bao gồm cả trong khoa học tự nhiên và kỹ thuật, khoa học xã hội và nhân văn) do Quỹ tài trợ từ năm 2011-2016.
