Tổng quan nghiên cứu

Hoạt động hợp tác và hội nhập quốc tế về khoa học và công nghệ giữ vai trò động lực then chốt trong công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Tính đến thời điểm nghiên cứu, Việt Nam đã thiết lập quan hệ hợp tác khoa học và công nghệ với gần 70 quốc gia, vùng lãnh thổ cùng các tổ chức quốc tế uy tín, đồng thời ký kết và thực thi hơn 80 hiệp định cấp Chính phủ và cấp Bộ. Ngoài ra, các viện, trường và cơ sở nghiên cứu trên cả nước đã triển khai hơn 500 thỏa thuận hợp tác quốc tế. Dù vậy, thực tiễn thực thi pháp luật giai đoạn 2000–2015 cho thấy hành lang pháp lý điều chỉnh hoạt động này vẫn còn manh mún, thiếu tính đồng bộ và bộc lộ nhiều khoảng trống. Các mối quan hệ hợp tác trong thời gian dài mang tính chất "một chiều", khi Việt Nam chủ yếu là bên tiếp nhận hỗ trợ thụ động, dẫn đến nguy cơ lệ thuộc về công nghệ và thiếu bình đẳng về quyền lợi cũng như nghĩa vụ.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là làm rõ cơ sở lý luận, phân tích toàn diện thực trạng hệ thống văn bản pháp luật quốc gia và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện khung pháp lý cho hoạt động hội nhập khoa học và công nghệ trong bối cảnh mới. Phạm vi nghiên cứu bao quát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam từ Luật Khoa học và Công nghệ năm 2000 đến Luật Khoa học và Công nghệ năm 2013, gắn liền với các định hướng trong Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2011-2020. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, cung cấp luận cứ pháp lý vững chắc giúp Việt Nam chuyển dịch mạnh mẽ sang quan hệ đối tác bình đẳng, tối ưu hóa hiệu quả đòn bẩy tài chính với tỷ lệ huy động vốn quốc tế đạt 1:6,6 và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết về toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế trong lĩnh vực khoa học và công nghệ. Toàn cầu hóa khoa học và công nghệ được xác định là quá trình vận động bao gồm 3 nội dung cơ bản: phối hợp mang tính toàn cầu trong công tác nghiên cứu khai thác nhằm tối ưu hóa ưu thế của từng quốc gia; quản lý nghiên cứu theo các chuẩn mực và định chế quốc tế chung; cùng nhau chia sẻ và thụ hưởng thành tựu khoa học trên quy mô toàn cầu.

Khái niệm hội nhập quốc tế về khoa học và công nghệ trong luận văn được làm rõ là quá trình các quốc gia chủ động gia tăng sự gắn kết, phân công lao động và chia sẻ lợi ích, nguồn lực cũng như quyền lực chính sách trên cơ sở tuân thủ các chuẩn mực chung. Khung lý thuyết phân định cơ sở pháp lý thành 2 trụ cột chính: cơ sở pháp lý quốc tế (các điều ước quốc tế, thỏa thuận song phương và đa phương) và cơ sở pháp lý quốc gia (hệ thống văn bản từ Hiến pháp, luật chuyên ngành đến các nghị định, thông tư hướng dẫn). Mối quan hệ tương hỗ giữa 2 trụ cột này bảo đảm sự tương thích của pháp luật trong nước với thông lệ quốc tế, tạo hành lang an toàn cho việc luân chuyển tri thức, chuyên gia và công nghệ.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn quán triệt phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, bám sát các quan điểm chỉ đạo của Đảng tại Cương lĩnh và Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2011-2020, cùng Nghị quyết Hội nghị Trung ương 6 khóa XI về phát triển khoa học và công nghệ.

Nghiên cứu kết hợp 4 phương pháp phân tích chuyên sâu:

  1. Phương pháp phân tích và tổng hợp văn bản quy phạm pháp luật nhằm bóc tách cấu trúc nội dung và hiệu lực của từng điều khoản hiện hành.
  2. Phương pháp tiếp cận hệ thống phân tầng từ Hiến pháp 2013, Luật Khoa học và Công nghệ 2013 đến 8 đạo luật chuyên ngành để phát hiện các xung đột và khoảng trống pháp lý.
  3. Phương pháp so sánh luật học đối chiếu kinh nghiệm xây dựng thể chế của 4 quốc gia tiêu biểu gồm Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc.
  4. Phương pháp chuyên gia nhằm tham vấn ý kiến đánh giá từ các nhà quản lý và nhà khoa học đầu ngành.

Về nguồn dữ liệu và cỡ mẫu: Luận văn khảo sát toàn diện mẫu dữ liệu thực chứng từ 27 bộ, ngành và địa phương với tổng cộng 336 nhiệm vụ hợp tác quốc tế theo Nghị định thư được triển khai trong giai đoạn 2001-2008. Phương pháp chọn mẫu chủ đích toàn bộ đối với các chương trình trọng điểm cấp nhà nước và hơn 10 văn bản luật chuyên ngành bảo đảm tính đại diện cao, phản ánh chính xác bức tranh thực thi pháp luật và nâng cao độ tin cậy khoa học của các kết luận.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích thực chứng từ 336 nhiệm vụ hợp tác quốc tế theo Nghị định thư giai đoạn 2001-2008 đem lại 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, khả năng đòn bẩy tài chính từ hội nhập quốc tế đạt hiệu quả vượt bậc. Tổng kinh phí đối ứng từ ngân sách sự nghiệp khoa học của Việt Nam phân bổ là 365 tỷ đồng (tương đương 19,2 triệu USD, chiếm 13% tổng chi phí), nhưng đã huy động được nguồn tài trợ đối ứng từ phía đối tác nước ngoài lên tới 128 triệu USD (chiếm 87% tổng kinh phí). Như vậy, mỗi 1 đồng ngân sách trong nước chi ra đã thu hút được 6,6 đồng vốn từ đối tác quốc tế. Ngoài ra, giá trị phi tiền tệ thu về ước đạt 14,5 triệu USD, trong đó đào tạo sau đại học đạt 7 triệu USD và trang thiết bị nghiên cứu để lại đạt 7,5 triệu USD.

Thứ hai, bước tiến lớn về phát triển đội ngũ nhân lực khoa học trình độ cao. Thông qua các dự án liên kết nghiên cứu, Việt Nam đã đào tạo được 105 tiến sĩ (gồm 62 tiến sĩ đào tạo tại nước ngoài, 43 tiến sĩ đào tạo trong nước) và 121 thạc sĩ (gồm 47 thạc sĩ ở nước ngoài, 74 thạc sĩ trong nước). Đồng thời, có 409 lượt cán bộ được cử đi thực tập chuyên sâu dài hạn trên 1 tháng và 775 lượt cán bộ tham gia trao đổi ngắn hạn tại các cơ sở nghiên cứu quốc tế; tổ chức thành công 752 hội nghị, hội thảo khoa học, trong đó có 334 sự kiện quốc tế.

Thứ ba, tăng cường mạnh mẽ hạ tầng kỹ thuật và công nghệ hiện đại. Điển hình là việc tiếp nhận 4 tấn thiết bị đo đạc tối tân cho 17 trạm quan trắc mực nước và 3 trạm phao định vị GPS tự động tại Đồng Tháp Mười, cùng việc tiếp nhận và chuyển giao các phần mềm mô phỏng thủy văn phức tạp như MIKE 11 và SWAT.

Thứ tư, bất cập về cơ chế pháp lý. Mặc dù Luật Khoa học và Công nghệ 2013 đã thiết lập một chương riêng về hội nhập quốc tế, nhưng các quy định dưới luật về ưu đãi thuế, tiếp cận đất đai, thủ tục thành lập tổ chức khoa học có vốn nước ngoài và cơ chế thu hút chuyên gia kiều bào vẫn còn thiếu đồng bộ và phức tạp.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện thực chứng phản ánh sự chuyển dịch tích cực từ thế thụ động tiếp nhận viện trợ sang chủ động đàm phán hợp tác bình đẳng. Cơ cấu đóng góp tài chính (13% từ Việt Nam so với 87% từ đối tác quốc tế) và cơ cấu đào tạo nhân lực (59% tiến sĩ và 39% thạc sĩ được đào tạo trực tiếp tại nước ngoài) có thể được trực quan hóa tối ưu qua biểu đồ cơ cấu nguồn vốn và biểu đồ cột so sánh quy mô nhân lực. Biểu đồ này làm nổi bật ưu thế thu hút nguồn lực ngoại sinh, nhưng cũng phản ánh rõ thách thức: khi tỷ trọng vốn đối ứng trong nước còn khiêm tốn, tính chủ động trong việc xác lập các đề tài đón đầu công nghệ mũi nhọn sẽ bị giới hạn.

So sánh với mô hình pháp luật của Hoa Kỳ và Nhật Bản, nơi các quy định về bảo hộ sở hữu trí tuệ và quyền thương mại hóa kết quả nghiên cứu được chế định rất chặt chẽ, hệ thống pháp luật Việt Nam giai đoạn 2000–2015 còn bộc lộ nhiều kẽ hở trong việc phân chia quyền sở hữu đối với sáng chế tạo ra từ các nhiệm vụ hợp tác quốc tế, đòi hỏi phải nhanh chóng hoàn thiện hành lang pháp lý tương thích.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả hội nhập quốc tế về khoa học và công nghệ, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

Thứ nhất, hoàn thiện đồng bộ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật dưới luật hướng dẫn thi hành Luật Khoa học và Công nghệ năm 2013 cùng 8 đạo luật chuyên ngành liên quan (gồm Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Chuyển giao công nghệ, Luật Công nghệ cao, Luật Đo lường...). Chính phủ cần ban hành nghị định chuyên đề quy định cơ chế tài chính đặc thù cho các nhiệm vụ hợp tác quốc tế trước quý IV năm 2016, xóa bỏ các rào cản thanh quyết toán kinh phí đối ứng.

Thứ hai, cải cách thể chế ưu đãi thuế và đất đai nhằm thu hút đầu tư nước ngoài vào hoạt động nghiên cứu và phát triển. Đặt mục tiêu nâng tỷ lệ các trung tâm nghiên cứu có vốn đầu tư nước ngoài lên 25% trong giai đoạn 2016-2020. Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì phối hợp với Bộ Kế hoạch và Đầu tư xây dựng quy trình một cửa liên thông cấp phép thành lập văn phòng đại diện và tổ chức khoa học có vốn nước ngoài tại Việt Nam.

Thứ ba, đột phá chính sách trọng dụng và đãi ngộ chuyên gia khoa học là người Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế xuất sắc. Xây dựng khung pháp lý thông thoáng về thị thực lao động dài hạn, ưu đãi thuế thu nhập cá nhân và giao quyền chủ nhiệm đề tài cấp quốc gia, hướng đến mục tiêu thu hút ít nhất 200 nhà khoa học hàng đầu tham gia nghiên cứu tại Việt Nam mỗi năm.

Thứ tư, chủ động rà soát, nâng cấp và nội luật hóa các cam kết, điều ước quốc tế về sở hữu trí tuệ trong các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới. Đảm bảo 100% các thỏa thuận hợp tác nghiên cứu song phương và đa phương cấp Bộ, cấp Chính phủ đều có điều khoản phân định rõ ràng quyền sở hữu trí tuệ và cơ chế chia sẻ lợi ích thương mại hóa.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu nghiên cứu chuyên khảo có giá trị cao, đặc biệt phù hợp với 4 nhóm đối tượng trọng tâm sau:

  1. Cơ quan quản lý nhà nước và cơ quan lập pháp: Cán bộ pháp chế, chuyên viên hoạch định chính sách tại Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Tư pháp, Bộ Ngoại giao và Văn phòng Chính phủ. Tài liệu cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để rà soát, sửa đổi hơn 10 văn bản luật chuyên ngành và xây dựng các nghị định hướng dẫn hội nhập quốc tế.

  2. Lãnh đạo các viện nghiên cứu, trường đại học: Ban giám hiệu, phòng quản lý khoa học và quan hệ quốc tế tại các viện hàn lâm, trường đại học lớn. Luận văn cung cấp khung pháp lý chuẩn xác để xây dựng các chương trình liên kết đào tạo 2 giai đoạn cho thạc sĩ, tiến sĩ và thành lập phòng thí nghiệm dùng chung với đối tác nước ngoài.

  3. Cộng đồng doanh nghiệp công nghệ và nhà đầu tư nước ngoài: Doanh nghiệp trong nước, tập đoàn đa quốc gia và doanh nghiệp FDI có nhu cầu tiếp cận các quy định ưu đãi thuế, nhận chuyển giao công nghệ và thành lập tổ chức khoa học công nghệ theo Luật Khoa học và Công nghệ 2013.

  4. Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh: Người nghiên cứu chuyên ngành Luật học, Quan hệ quốc tế và Quản lý khoa học công nghệ. Luận văn cung cấp nguồn dữ liệu phân tích thực chứng phong phú từ 27 bộ ngành và 336 nhiệm vụ nghiên cứu, hỗ trợ phát triển các đề tài học thuật chuyên sâu.

Câu hỏi thường gặp

  1. Tỷ lệ đòn bẩy tài chính trong các nhiệm vụ hợp tác quốc tế theo Nghị định thư đạt mức bao nhiêu? Theo số liệu thống kê từ 336 nhiệm vụ giai đoạn 2001-2008, với mức vốn đối ứng trong nước là 365 tỷ đồng (khoảng 19,2 triệu USD, chiếm 13%), Việt Nam đã huy động được 128 triệu USD từ đối tác nước ngoài (chiếm 87%). Tỷ lệ đòn bẩy đạt 1 đồng vốn trong nước đổi lấy 6,6 đồng vốn quốc tế.

  2. Những kết quả nổi bật nhất về đào tạo nhân lực khoa học qua hội nhập quốc tế là gì? Các chương trình hợp tác quốc tế đã đào tạo thành công 105 tiến sĩ (62 tiến sĩ đào tạo tại nước ngoài, 43 tiến sĩ trong nước) và 121 thạc sĩ (47 thạc sĩ ở nước ngoài, 74 thạc sĩ trong nước), cùng 409 lượt cán bộ nghiên cứu dài hạn và 775 lượt trao đổi ngắn hạn tại các cơ sở nghiên cứu quốc tế.

  3. Hệ thống pháp luật quốc gia điều chỉnh hội nhập khoa học và công nghệ gồm những văn bản trọng tâm nào? Trọng tâm bao gồm Hiến pháp năm 2013 và Luật Khoa học và Công nghệ năm 2013, kết hợp đồng bộ với 8 đạo luật chuyên ngành như Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Chuyển giao công nghệ, Luật Công nghệ cao, Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật, cùng các văn bản hướng dẫn thi hành cấp Chính phủ và cấp Bộ.

  4. Bất cập lớn nhất trong cơ chế hợp tác khoa học công nghệ trước khi hoàn thiện khung pháp lý là gì? Bất cập lớn nhất là quan hệ hợp tác thường diễn ra "một chiều", khi đối tác Việt Nam chủ yếu đóng vai trò bên nhận viện trợ thụ động. Thực trạng này dẫn đến sự phụ thuộc kỹ thuật, thiếu tự chủ trong xác định hướng nghiên cứu và quyền lợi sở hữu trí tuệ chưa được bảo đảm bình đẳng.

  5. Kinh nghiệm xây dựng thể chế của các cường quốc khoa học có thể áp dụng cho Việt Nam như thế nào? Việt Nam có thể học tập chính sách của Hoa Kỳ trong việc ban hành khung đãi ngộ vượt trội để thu hút chuyên gia kiều bào và nhân tài toàn cầu, đồng thời áp dụng mô hình của Nhật Bản và Hàn Quốc trong việc tập trung ngân sách nhà nước cho các công nghệ mũi nhọn nhằm tối ưu hóa chuyển giao công nghệ.

Kết luận

  • Khẳng định hội nhập quốc tế về khoa học và công nghệ là xu thế tất yếu, chuyển hóa mạnh mẽ từ hợp tác hỗ trợ thụ động sang quan hệ đối tác bình đẳng, cùng chia sẻ lợi ích và rủi ro.
  • Khái quát thành tựu thực chứng nổi bật qua đòn bẩy tài chính đạt tỷ lệ 1:6,6, thu hút 128 triệu USD vốn quốc tế và đào tạo thành công 226 thạc sĩ và tiến sĩ.
  • Nhận diện toàn diện các điểm nghẽn thể chế về ưu đãi đầu tư, thành lập cơ sở nghiên cứu có vốn nước ngoài và bảo hộ tài sản trí tuệ trong bối cảnh toàn cầu hóa.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm hoàn thiện cơ sở pháp lý, đồng bộ hóa Luật Khoa học và Công nghệ 2013 với 8 đạo luật chuyên ngành.
  • Xác định lộ trình hoàn thiện thể chế giai đoạn 2016-2020 nhằm củng cố năng lực nội sinh, bảo đảm an ninh công nghệ và chủ động tham gia sâu rộng vào mạng lưới tri thức toàn cầu.

Luận văn là công trình nghiên cứu công phu, đóng góp nguồn tài liệu tham khảo thiết thực cho các cơ quan xây dựng chính sách, các viện nghiên cứu và cộng đồng học thuật trên hành trình hoàn thiện thể chế hội nhập quốc tế.