MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết của đề tài nghiên cứu Vĩnh Phúc đang chuyển dịch mạnh mẽ cơ cấu kinh tế theo hướng nâng cao tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ trong cơ cấu kinh tế. Phát triển các KCN là một chủ trương lớn và quan trọng của tỉnh trong những năm qua. Từ khi tái thành lập tỉnh năm 1997, sựphát triển các KCN ở Vĩnh Phúc đã luôn biến động cùng chiều với giá trị sản xuất công nghiệp, cơ cấu kinh tế, số thu ngân sách, năng lực cạnh tranh… của Tỉnh.
Tuy nhiên, sự phát triển bền vững của các KCN Vĩnh Phúc đang đòi hỏi phải giải quyết nhiều vấn đề, đặc biệt là: Thứ nhất, các KCN hiện đang tập trung quá mức ở các trung tâm kinh tế (các đô thị), nằm cạnh hoặc rất gần các trục đường quốc lộ thuận tiện cho việc cung cấp vật tư phục vụ sản xuất và tiêu thụ hàng hóa, chưa vươn tới được những địa phương có tiềm năng nhưng cơ sở hạ tầng chưa phát triển khác. Thứ hai, trong chiến lược trước đây về thu hút đầu tư vào các KCN, địa phương chưa có nhiều kinh nghiệm khiến quá trình thu hút đầu tư chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng và tính bền vững chưa được đảm bảo vững chắc. Thứ ba, doanh nghiệp trong các KCN Vĩnh Phúc đã phát triển mạnh nhưng hiệu quả sản xuất kinh doanh còn thấp, việc mở rộng quy mô còn chậm, chưa đáp ứng kỳ vọng của địa phương cũng như của chính các nhà đầu tư. Thứ tư, chất thải từ quá trình sản xuất trong các KCN của tỉnh chưa được xử lý triệt để khiến cho tình trạng ô nhiễm môi trường tại đây có xu hướng gia tăng.
Vấn đề này đã được nói tới từ nhiều năm nay ở nhiều cấp độ nhưng vẫn chưa có các giải pháp khắc phục một cách có hiệu quả và lâu dài. Trong bối cảnh trên, Vĩnh Phúc đã triển khai nhiều biện pháp để đảm bảo và nâng cao tính bền vững trong phát triển các KCN, từ tăng cường kiểm tra, giám sát, xử lý triệt để các trường hợp vi phạm, đồng thời khuyến khích các doanh nghiệp trong KCN thực thi tốt hơn chủ trương của tỉnh cũng như của Nhà nước. Về mặt tài chính, Tỉnh đã vận dụng các chính sách của Nhà nước, đặc biệt là các chính sách thuế và phí, đồng thời sử dụng những khoản chi khả dĩ đề đầu tư hỗ trợ các KCN hoặc hỗ trợ trực tiếp cho các nhà đầu tư vào KCN. Vấn đề đặt ra là mặc dù những biện pháp này đã được quan tâm nhưng chưa đem lại tác động như mong muốn.
Từ kinh nghiệm của các địa phương khác ở trong và ngoài nước, từ phân tích các trường hợp cụ thể và đánh giá tác động của các biện pháp đã tiến hành, có thể rút ra kết luận rằng cần có một hệ thống đồng bộ các chính sách & giải pháp phù hợp hơn, trong đó hệ thống các giải pháp và 1 chính sách về tài chính được coi là nhân tố quan trọng để đạt mục tiêu. Xuất phát từ những yêu cầu cấp thiết nói trên, “Giải pháp tài chính phát triển bền vững các khu công nghiệp tỉnh Vĩnh Phúc” đã được chọn làm đề tài cho luận án tiến sỹ này. Tổng quan tình hình nghiên cứu về đề tài 2. Những kết quả nghiên cứu ở trong nước Xây dựng và phát triển các KCN được nhiều quốc gia cũng như nhiều nhà nghiên cứu coi là một trong những biện pháp quan trọng để phát triển công nghiệp, thực hiện công nghiệp hóa.
Bên cạnh việc phát triển nhanh, khai thác có hiệu quả các KCN, vấn đề phát triển bền vững và phát triển bền vững các KCN đã được các quốc gia phát triển quan tâm nghiên cứu từ khá sớm. Hầu hết các quốc gia phát triển, thực hiện công nghiệp hóa sớm hiện đều có chiến lược phát triển các KCN, trong đó sự phát triển bền vững của chúng được coi là một yêu cầu mang tính bắt buộc thậm chí được thể chế hóa dưới các văn bản luật. Ở Việt Nam, vấn đề phát triển và phát triển bền vững các KCN đã được quan tâm trong một khoảng thời gian dài và đã được đề cập trong nhiều hội thảo, công trình nghiên cứu về các KCN ở Việt Nam, một số đã được xuất bản thành các ấn phẩm, được lưu hành rộng rãi. Về KCN và các vấn đề trực tiếp liên quan tới các KCN, trong đó có việc phát triển bền vững các KCN, đã có khá nhiều ấn phẩm được công bố ở Việt Nam, đặc biệt là: - Phát triển các KCN, KCX trong quá trình CNH, HĐH [78].
- Ảnh hưởng của chính sách phát triển các KCN tới phát triển bền vững ở Việt Nam [56]. - Phát triển dịch vụ hỗ trợ kinh doanh cho doanh nghiệp trong các KCN vùng đồng bằng sông Hồng [38]. - Một số giải pháp giải quyết việc làm, nhà ở, đảm bảo đời sống cho người lao động và đảm bảo an ninh nhằm phát triển các KCN của tỉnh Hưng Yên trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá [44]. - Các vùng, tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương: Tiềm năng và triển vọng đến năm 2020 [89].
- Hoàn thiện chiến lược phát triển công nghiệp Việt Nam [54]. - Nghiên cứu chiến lược và quy hoạch phát triển kinh tế- xã hội ở Việt Nam- Học hỏi và sáng tạo [92]. - Công nghiệp Việt Nam- Thực trạng và giải pháp phát triển trong giai đoạn tới [66]. 2 - Một số mô hình công nghiệp hóa trên thế giới và Việt Nam [94].
Các tài liệu, ấn phẩm trên được xuất bản đều tập trung vào vấn đề phát triển ngành công nghiệp, các KCN ở nhiều góc độ khác nhau như vai trò của KCN đối với quá trình CNH, HĐH đất nước, tác động của chúng tới quá trình phát triển kinh tế xã hội,. Bên cạnh đó, các công trình khoa học này cũng đã đề xuất những giải pháp, kiến nghị để phát triển các KCN như nghiên cứu kinh nghiệm, tổ chức quy hoạch, chiến lược phát triển, tổ chức và cung cấp các dịch vụ hỗ trợ. Tuy nhiên, trong các công trình này chưa có công trình nào là chuyên khảo đề cập sâu đến các vấn đề tài chính và nhìn nhận chúng như những giải pháp mang tính động lực phát triển bền vững các KCN. Bên cạnh những công trình nghiên cứu có hệ thống được xuất bản thành những ấn phẩm trên, nhiều kết quả nghiên cứu khác được trình bày tóm tắt dưới dạng các bài viết trên các tạp chí chuyên ngành hoặc báo cáo tại các hội thảo quốc gia và quốc tế.
Một số công trình như vậy gồm: 1. Nghiên cứu của Nguyễn Hải Bắc được công bố dưới tiêu đề “Các tiêu chí đánh giá phát triển bền vững công nghiệp địa phương”, tập trung phân tích một số chỉ tiêu đánh giá sự phát triển bền vững của công nghiệp địa phương nói chung, không đề cập đến KCN hay phát triển bền vững KCN [2]. “Mô hình kết hợp KCN- khu đô thị, những ưu điểm và giải pháp phát triển” của Nguyễn Xuân Điền phân tích những ưu điểm nổi bật của mô hình kết hợp này qua các dẫn chứng cụ thể nhằm nêu hàm ý là thiết kế xây dựng theo mô hình này để đảm bảo cho phát triển bền vững của các KCN. Tuy vậy, khi đề xuất các giải pháp phát triển tác giả tập trung vào các giải pháp kinh tế- kỹ thuật nói chung, chưa phân tích sâu những tác động của các giải pháp hay các công cụ tài chính của các chủ thể liên quan đã được sử dụng như thế nào để phát triển các KCN theo hướng bền vững [35].
Trong “Đáp ứng dịch vụ tài chính đối với các doanh nghiệp tại các KCN ở đồng bằng sông Hồng”, Nguyễn Xuân Điền đã đánh giá nhu cầu và thực trạng cung cấp các dịch vụ tài chính ở các KCN dưới góc độ các dịch vụ hỗ trợ kinh doanh cho các doanh nghiệp trong KCN. Mức độ đầy đủ và khả năng cung cấp các dịch vụ là mấu chốt của bài viết; các cơ chế và chính sách, giải pháp tài chính không được đề cập và phân tích trong bài viết này [36]. “Kinh nghiệm phát triển dịch vụ hỗ trợ kinh doanh cho các KCN ở một số quốc gia” là một nghiên cứu khác của Nguyễn Xuân Điền xoay quanh chủ đề phát triển dịch vụ hỗ trợ kinh doanh đảm bảo sự phát triển bền vững các KCN. Tác giả đã phân tích chính sách đầu tư, phát triển hệ thống các dịch vụ hỗ trợ cho các KCN 3 ở một số quốc gia nhằm rút ra những bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.
Trong các nội dung được phân tích, đánh giá, các giải pháp tài chính từ phía Nhà nước cũng đã được chỉ ra nhưng không phải trọng tâm của vấn đề được tác giả đề cập [34]. Những bài viết đăng tải trên các tạp chí đều tập trung vào các vấn đề xung quanh việc phát triển và phát triển bền vững các KCN. Những ý kiến đề xuất khá sát thực, giải pháp tương đối toàn diện nhưng chỉ dừng ở góc độ tổng quát, mặc dù vậy, chưa có bài viết nào phân tích, đánh giá về việc sử dụng các công cụ và giải pháp tài chính để phát triển bền vững các KCN. Các cơ quan quản lý nhà nước cũng đã tổ chức nghiên cứu về các vấn đề liên quan tới các KCN.
Gần đây, một số đề tài đã được triển khai là: 1. Đề tài “Nghiên cứu những giải pháp phát triển các KCN ở Việt Nam trong điều kiện hiện nay” do Võ Thanh Thu được thực hiện khá sớm (2005), đã đánh giá thực trạng phát triển các KCN từ khi chính sách này mới ra đời và những giải pháp đã thực hiện để triển khai chủ trương này [74]. Nhóm nghiên cứu đã phân tích những bất cập trong việc phát huy tiềm năng và tác động tích cực của các KCN, những bất cập trong thực hiện chính sách phát triển KCN của Nhà nước và đề xuất nhiều giải pháp về tổ chức và pháp lý để khắc phục. Đề tài “Hệ thống đánh giá phát triển bền vững các KCN Việt Nam” do Lê Thế Giới chủ trì [39].
Nghiên cứu này không được thực hiện riêng cho một vùng hoặc một địa phương cụ thể nào, mà tập trung vào việc xây dựng một hệ thống các tiêu chí và chỉ tiêu cho phép phân tích và đánh giá tính bền vững trong phát triển các KCN. Nhóm nghiên cứu đã đề xuất một bộ tiêu chí có thể được áp dụng để đánh giá sự phát triển bền vững của các KCN ở Việt Nam trong thời kỳ thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa.