Luận văn thạc sĩ ussh giải pháp phát triển nguồn nhân lực khoa học và công nghệ thông qua hợp tác quốc tế trong giai đoạn hội nhập kinh tế và trong tiến trình toàn cầu hóa

Luận văn thạc sĩ ussh đề xuất giải pháp phát triển nguồn nhân lực khoa học và công nghệ qua hợp tác quốc tế trong bối cảnh toàn cầu hóa.

• Tác giả: Lưu Nam Phương
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Quản Lý Khoa Học Và Công Nghệ
• Đề tài: Giải Pháp Phát Triển Nguồn Nhân Lực Khoa Học Và Công Nghệ Qua Hợp Tác Quốc Tế
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Lịch sử nghiên cứu
• Mục tiêu nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Vấn đề nghiên cứu
• Giả thuyết nghiên cứu
• Luận cứ chứng minh
• Phương pháp nghiên cứu
• Kết cấu của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. NHỮNG KHÁI NIỆM CƠ BẢN
• 1.1.1. Khái niệm nguồn nhân lực KH&CN
• 1.1.2. Phân loại nhân lực KH&CN
• 1.2. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VỀ NGUỒN NHÂN LỰC KH&CN VÀ HOẠT ĐỘNG HTQT KH&CN Ở VIỆT NAM
• 2.1. THỰC TRẠNG NGUỒN NHÂN LỰC KH&CN VIỆT NAM
• 2.2. HỆ THỐNG CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI NGUỒN NHÂN LỰC KH&CN
• 2.2.1. Chính sách đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ trí thức
• 2.2.2. Chính sách sử dụng và tạo môi trường phát huy vai trò của trí thức
• 2.2.3. Chính sách đãi ngộ, tôn vinh đội ngũ trí thức
• 2.3. ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG VỀ NGUỒN NHÂN LỰC
• 2.3.1. Những thành tựu đạt được
• 2.3.2. Những bất cập, yếu kém của nguồn nhân lực KH&CN
• 2.3.3. Những bất cập, hạn chế của hệ thống chính sách
• 2.4. HỢP TÁC QUỐC TẾ VÀ PHÁT TRIỂN NHÂN LỰC TRONG THỜI GIAN QUA
• 2.4.1. Giai đoạn xây dựng và phát triển hoạt động HTQT về KH&CN
• 2.4.2. Giai đoạn mở rộng và phát triển mạnh mẽ các quan hệ hợp tác về KH&CN
• 2.4.3. Giai đoạn đổi mới, bắt đầu tham gia vào quá trình hội nhập quốc tế
• 2.5. CÁC HÌNH THỨC HTQT VỀ KH&CN CỦA VIỆT NAM
• 2.5.1. Thông qua các nhiệm vụ HTQT về KH&CN theo NĐT
• 2.5.2. Hình thức HTQT về KH&CN đa phương
• 2.5.3. Hình thức HTQT về KH&CN song phương
• 2.5.4. Đào tạo các cán bộ KH&CN ở nước ngoài bằng ngân sách Nhà nước
• 2.5.5. Đào tạo thông qua các chương trình học bổng 100% do nước ngoài tài trợ
• 2.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC KH&CN THÔNG QUA HỢP TÁC QUỐC TẾ
• 3.1. PHƯƠNG HƯỚNG PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC VIỆT NAM
• 3.1.1. Bối cảnh quốc tế và trong nước tác động đến phát triển nguồn nhân lực
• 3.1.2. Quan điểm chỉ đạo về phát triển nguồn nhân lực của Việt Nam đến năm 2020
• 3.1.3. Mục tiêu phát triển nguồn nhân lực đến năm 2020
• 3.2. NHỮNG CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC CỦA HỘI NHẬP QUỐC TẾ VỀ KH&CN ĐỐI VỚI VIỆT NAM
• 3.2.1. Cơ hội và thách thức khi hội nhập quốc tế về KH&CN
• 3.2.2. HTQT giúp nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo nguồn nhân lực KH&CN
• 3.3. YÊU CẦU CỦA PHÁT TRIỂN KH&CN TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ VÀ TOÀN CẦU HÓA
• 3.4. NHỮNG GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC KH&CN TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ VÀ TOÀN CẦU HOÁ
• 3.4.1. Đổi mới tư duy, nhận thức về đối tượng tham gia hội nhập quốc tế
• 3.4.2. Đổi mới hoạt động hợp tác quốc tế về KH&CN
• 3.4.3. Nâng cao năng lực hội nhập quốc tế của nguồn nhân lực KH&CN Việt Nam trước khi tiến hành HTQT
• 3.4.4. Tăng cường trang bị phương tiện thông tin hiện đại
• 3.4.5. Đẩy mạnh quan hệ của cán bộ khoa học Việt Nam với cộng đồng KH&CN quốc tế
• 3.4.6. Tăng cường sử dụng các chuyên gia, các nhà khoa học nước ngoài
• 3.4.7. Yêu cầu các tổ chức phải xây dựng chiến lược HTQT
• 3.4.8. Đẩy mạnh các hoạt động hợp tác quốc tế về KH&CN
• 3.4.9. Phát triển nguồn nhân lực phục vụ hội nhập quốc tế về KH&CN
• 3.4.10. Có chính sách mạnh, thoáng thu hút và tạo môi trường thuận lợi để trí thức Việt kiều và trí thức nước ngoài tham gia các hoạt động KH&CN
• 3.4.11. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thông qua hợp tác quốc tế
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về giải pháp phát triển nguồn nhân lực khoa học và công nghệ

Việt Nam đang trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, việc phát triển nguồn nhân lực khoa học và công nghệ (KH&CN) trở thành một yếu tố then chốt. Nguồn nhân lực KH&CN không chỉ là lực lượng lao động mà còn là động lực thúc đẩy sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Để đạt được điều này, cần có những giải pháp cụ thể và hiệu quả thông qua hợp tác quốc tế.

1.1. Khái niệm nguồn nhân lực KH CN và vai trò của nó

Nguồn nhân lực KH&CN bao gồm những người tham gia vào hoạt động nghiên cứu và phát triển. Vai trò của họ là rất quan trọng trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh của quốc gia và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

1.2. Tình hình hiện tại của nguồn nhân lực KH CN ở Việt Nam

Hiện nay, nguồn nhân lực KH&CN ở Việt Nam còn thiếu về số lượng và yếu về chất lượng. Điều này ảnh hưởng đến khả năng phát triển bền vững của nền kinh tế và khả năng hội nhập quốc tế.

II. Những thách thức trong phát triển nguồn nhân lực KH CN qua hợp tác quốc tế

Việc phát triển nguồn nhân lực KH&CN qua hợp tác quốc tế gặp nhiều thách thức. Những thách thức này bao gồm sự thiếu hụt về kỹ năng, sự không đồng bộ trong chính sách và sự cạnh tranh từ các quốc gia khác. Để vượt qua những thách thức này, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả.

2.1. Thiếu hụt kỹ năng và trình độ chuyên môn

Nhiều cán bộ KH&CN chưa được đào tạo bài bản, dẫn đến việc không đáp ứng được yêu cầu của thị trường lao động. Cần có các chương trình đào tạo và bồi dưỡng phù hợp.

2.2. Chính sách chưa đồng bộ và thiếu hiệu quả

Chính sách phát triển nguồn nhân lực KH&CN hiện nay còn thiếu sự đồng bộ, gây khó khăn trong việc triển khai các chương trình hợp tác quốc tế.

III. Phương pháp phát triển nguồn nhân lực KH CN qua hợp tác quốc tế

Để phát triển nguồn nhân lực KH&CN, cần áp dụng các phương pháp hiệu quả như đào tạo, chuyển giao công nghệ và tăng cường hợp tác nghiên cứu. Những phương pháp này sẽ giúp nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ KH&CN.

3.1. Đào tạo và bồi dưỡng cán bộ KH CN

Đào tạo là một trong những phương pháp quan trọng nhất để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực KH&CN. Cần có các chương trình đào tạo chất lượng cao và phù hợp với nhu cầu thực tế.

3.2. Chuyển giao công nghệ và kinh nghiệm quốc tế

Chuyển giao công nghệ từ các nước phát triển sẽ giúp Việt Nam nâng cao năng lực nghiên cứu và phát triển. Cần có các chính sách khuyến khích hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu trong phát triển nguồn nhân lực KH CN

Các ứng dụng thực tiễn từ việc phát triển nguồn nhân lực KH&CN qua hợp tác quốc tế đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Những kết quả này không chỉ giúp nâng cao chất lượng nguồn nhân lực mà còn thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

4.1. Các mô hình hợp tác quốc tế thành công

Nhiều mô hình hợp tác quốc tế đã được triển khai thành công, giúp nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu. Những mô hình này cần được nhân rộng và phát triển.

4.2. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng vào thực tiễn

Kết quả nghiên cứu từ các chương trình hợp tác quốc tế đã được ứng dụng vào thực tiễn, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho phát triển nguồn nhân lực KH CN

Phát triển nguồn nhân lực KH&CN qua hợp tác quốc tế là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Để đạt được mục tiêu này, cần có sự đồng bộ trong chính sách và sự quyết tâm từ các cấp quản lý.

5.1. Định hướng phát triển nguồn nhân lực KH CN trong tương lai

Cần xác định rõ định hướng phát triển nguồn nhân lực KH&CN trong bối cảnh hội nhập quốc tế, nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động.

5.2. Khuyến nghị chính sách cho phát triển nguồn nhân lực KH CN

Cần có các chính sách khuyến khích hợp tác quốc tế và đầu tư vào đào tạo nguồn nhân lực KH&CN, nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong nền kinh tế tri thức toàn cầu, năng lực khoa học và công nghệ đóng vai trò quyết định đến năng lực cạnh tranh quốc gia. Tại Việt Nam giai đoạn 2006 - 2008, toàn ngành khoa học và công nghệ chỉ có trên 26,5 nghìn lao động làm việc trực tiếp, chiếm tỷ lệ thấp nhất trong các ngành kinh tế cả nước. Tỷ lệ lao động có trình độ từ cao đẳng, đại học trở lên trong lực lượng lao động chỉ đạt 6,26% vào năm 2007, trong khi lực lượng lao động chưa qua đào tạo chiếm tới 65,19%. Thực trạng này đặt ra thách thức gay gắt về sự thiếu hụt nghiêm trọng đội ngũ chuyên gia đầu ngành và nhân lực nghiên cứu chất lượng cao.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung làm rõ thực trạng nguồn nhân lực khoa học công nghệ tại Việt Nam và phân tích các cơ chế hợp tác quốc tế nhằm chuyển hóa ngoại lực thành nội lực phát triển. Mục tiêu cụ thể là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát thực tiễn giai đoạn từ năm 2001 đến năm 2009 tại các cơ quan quản lý và cơ sở nghiên cứu trọng điểm phía Bắc, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp phát triển nguồn nhân lực khoa học công nghệ thông qua hợp tác quốc tế trong tiến trình hội nhập kinh tế toàn cầu.

Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện ở việc tối ưu hóa hiệu quả sử dụng nguồn ngân sách 2% hàng năm dành cho khoa học công nghệ, tận dụng hơn 350 nhiệm vụ hợp tác quốc tế theo Nghị định thư nhằm đào tạo hàng trăm tiến sĩ, thạc sĩ, nâng cao năng suất lao động và đóng góp trực tiếp vào mục tiêu tăng trưởng GDP bền vững trên 6,23% mỗi năm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết phát triển nguồn nhân lực và lý thuyết hội nhập kinh tế quốc tế. Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới, nguồn nhân lực chiếm tới hai phần ba tổng tài sản tạo nên sự giàu có của một quốc gia. Đồng thời, luận văn kế thừa quan điểm của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) về toàn cầu hóa với ba hạt nhân cốt lõi: sự vận động tự do của các nguồn lực, sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các nền kinh tế, và việc tối ưu hóa chia sẻ lợi ích phát triển.

Hệ thống khái niệm chính được làm rõ bao gồm:

• Nguồn nhân lực khoa học và công nghệ: Tiếp cận theo chuẩn OECD gồm 5 lực lượng chính (nghiên cứu khoa học chuyên nghiệp, giảng dạy đại học, quản lý khoa học, dịch vụ khoa học công nghệ, và kỹ thuật viên tác nghiệp).
• Phân loại giáo dục theo chuẩn ISCED của UNESCO: Xác định nhân lực khoa học công nghệ bậc cao thuộc cấp độ 5A (đại học, thạc sĩ) và cấp độ 6 (tiến sĩ).
• Hợp tác quốc tế về khoa học và công nghệ: Quá trình liên kết song phương, đa phương nhằm trao đổi chuyên gia, chuyển giao kỹ thuật và nâng cấp cơ sở vật chất phục vụ nghiên cứu và phát triển (R&D).
• Hội nhập quốc tế về khoa học và công nghệ: Nấc thang phát triển cao hơn của hợp tác quốc tế, gắn liền với các ràng buộc pháp lý, tiêu chuẩn sở hữu trí tuệ và chuẩn mực hành động toàn cầu.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ Tổng cục Thống kê, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Bộ Khoa học và Công nghệ trong giai đoạn 2000 - 2008. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm số liệu tổng hợp từ 20 Bộ, Ban ngành và địa phương, với gần 350 đề tài và dự án hợp tác quốc tế theo Nghị định thư, cùng hệ thống dữ liệu giáo dục đào tạo của 376 trường đại học và cao đẳng trên phạm vi toàn quốc.

Phương pháp chọn mẫu chủ đích kết hợp phân tầng được áp dụng để khảo sát sâu các viện nghiên cứu, trường đại học và cơ quan quản lý khoa học đại diện tại khu vực phía Bắc. Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm đảm bảo tính đại diện cho các trung tâm nghiên cứu đầu ngành, nơi tập trung phần lớn đội ngũ cán bộ khoa học trình độ cao của đất nước.

Phương pháp phân tích chủ đạo là phân tích tài liệu thứ cấp, thống kê mô tả và so sánh đối chiếu liên ngành. Phương pháp này cho phép đo lường chính xác cả về quy mô số lượng (kinh phí tài trợ, số lượng cán bộ đào tạo, số bài báo quốc tế) lẫn chất lượng nghiên cứu (bằng sáng chế, chuyển giao công nghệ), từ đó rút ra các nhận định khách quan về thực trạng và tiềm năng phát triển nhân lực khoa học công nghệ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu chỉ ra 4 phát hiện thực tiễn quan trọng về nguồn nhân lực khoa học công nghệ Việt Nam:

Thứ nhất, quy mô nhân lực tiềm năng tăng nhanh nhưng phân bổ ngành nghề mất cân đối nghiêm trọng. Đến năm 2009, cả nước có 1.675,7 nghìn sinh viên đại học và cao đẳng (tăng 4,5% so với năm 2008), đạt tỷ lệ 194 sinh viên trên 1 vạn dân. Tuy nhiên, số lượng lao động làm việc trực tiếp trong ngành khoa học công nghệ năm 2008 chỉ đạt 26,9 nghìn người, chiếm tỷ trọng chưa đầy 0,06% tổng lực lượng lao động xã hội, thấp hơn rất nhiều so với ngành chế biến (6.306,2 nghìn người) hay giáo dục đào tạo (1.401,4 nghìn người).

Thứ hai, hợp tác quốc tế theo Nghị định thư tạo ra bước đột phá về đào tạo nhân lực trình độ cao. Giai đoạn 2001 - 2005, Việt Nam đã triển khai 350 nhiệm vụ hợp tác quốc tế theo Nghị định thư với các đối tác như Nga, Đức, Pháp, Thụy Điển, Trung Quốc. Thông qua các nhiệm vụ này, Việt Nam đã đào tạo được 85 tiến sĩ, 140 thạc sĩ, 170 cán bộ chuyên môn dài hạn và 700 lượt cán bộ đào tạo ngắn hạn; công bố 357 bài báo trong nước, 173 bài báo quốc tế, tiếp nhận máy móc trang thiết bị trị giá 3,5 triệu USD.

Thứ ba, nguồn tài trợ song phương và đa phương thúc đẩy mạnh mẽ các lĩnh vực công nghệ cao mũi nhọn. Chương trình hợp tác nghiên cứu Việt Nam - Thụy Điển giai đoạn 2004 - 2007 được tài trợ 12 triệu USD cho 15 chương trình nghiên cứu (đào tạo 48 tiến sĩ, 82 thạc sĩ). CHLB Đức tài trợ 1,5 triệu Euro đào tạo 15 tiến sĩ công nghệ sinh học và hỗ trợ 2 triệu USD nghiên cứu biển. Hợp tác với Ấn Độ triển khai dự án công nghệ phần mềm trị giá 2,5 triệu USD.

Thứ tư, nguồn lực trí thức kiều bào chưa được huy động hiệu quả. Mặc dù có hơn 400.000 người Việt Nam ở nước ngoài có trình độ từ đại học trở lên (chiếm khoảng 10% cộng đồng kiều bào), nhiều chuyên gia xuất sắc trong các lĩnh vực điện tử, công nghệ sinh học, hàng không vũ trụ vẫn chưa có môi trường thuận lợi để cống hiến thường xuyên cho quê hương.

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên bắt nguồn từ cơ chế quản lý khoa học công nghệ còn mang nặng tính hành chính bao cấp, thủ tục thanh quyết toán tài chính phức tạp gây cản trở sức sáng tạo. Mức độ đãi ngộ chưa thỏa đáng và thiếu môi trường học thuật dân chủ khiến hiện tượng di chuyển chất xám ra nước ngoài hoặc sang khu vực tư nhân gia tăng.

Để trực quan hóa các phát hiện nghiên cứu, dữ liệu về sự dịch chuyển cơ cấu lao động theo ngành kinh tế giai đoạn 2000 - 2008 có thể được trình bày thông qua biểu đồ cột chồng, làm nổi bật khoảng cách chênh lệch giữa nhân lực khoa học công nghệ với các ngành kinh tế khác. Đồng thời, một bảng ma trận tổng hợp các chương trình hợp tác quốc tế trọng điểm (Thụy Điển 12 triệu USD, Đức 3,5 triệu USD, Ấn Độ 2,5 triệu USD) sẽ minh chứng rõ nét vai trò đòn bẩy của nguồn vốn tài trợ và chuyển giao công nghệ.

So sánh với kinh nghiệm quốc tế, các quốc gia như Singapore (dành khoảng 20% ngân sách cho giáo dục đào tạo, tập trung thu hút nhân tài R&D toàn cầu) hay Hàn Quốc và Trung Quốc (thành lập các quỹ hợp tác quốc tế chung, đầu tư liên kết R&D) cho thấy Việt Nam cần nhanh chóng chuyển đổi mô hình từ tiếp nhận hỗ trợ thụ động sang đối tác đồng nghiên cứu và chia sẻ bản quyền sáng chế.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát triển mạnh mẽ nguồn nhân lực khoa học công nghệ đến năm 2020, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

• Tái cấu trúc cơ chế quản lý và tài chính khoa học công nghệ: Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì phối hợp với Bộ Tài chính đổi mới căn bản thủ tục thanh quyết toán kinh phí nghiên cứu, xóa bỏ cơ chế hành chính quan liêu trước năm 2012. Nâng mức kinh phí đối ứng cho các đề tài hợp tác quốc tế lên mức 30% đến 40% tổng ngân sách dự án nhằm tạo quyền chủ động cho các nhà khoa học.
• Mở rộng các chương trình nghiên cứu và phòng thí nghiệm hỗn hợp quốc tế: Các viện nghiên cứu và trường đại học trọng điểm chủ động xây dựng tối thiểu 30 phòng thí nghiệm hỗn hợp với các đối tác thuộc nhóm G7 và OECD trong giai đoạn 2011 - 2015. Mục tiêu đào tạo đạt trên 300 tiến sĩ và 600 thạc sĩ chuẩn quốc tế trong các ngành mũi nhọn như công nghệ thông tin, công nghệ sinh học và vật liệu mới.
• Ban hành chính sách vượt trội thu hút trí thức kiều bào và chuyên gia quốc tế: Chính phủ ban hành nghị định chuyên đề về cơ chế trả lương theo năng lực, miễn thuế thu nhập và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ cho các chuyên gia kiều bào. Phấn đấu giai đoạn 2012 - 2020 thu hút ít nhất 3% trong tổng số hơn 400.000 trí thức kiều bào về nước làm việc dài hạn hoặc chủ trì các dự án nghiên cứu chuyển giao công nghệ.
• Nâng cao năng lực hội nhập nội sinh cho cán bộ nghiên cứu: Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các cơ sở đào tạo tổ chức bồi dưỡng ngoại ngữ chuyên ngành, kỹ năng đàm phán hợp đồng chuyển giao công nghệ và luật sở hữu trí tuệ quốc tế cho 100% cán bộ khoa học chủ chốt trước khi tham gia các nhiệm vụ hợp tác quốc tế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

• Nhà hoạch định chính sách tại Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Kế hoạch và Đầu tư: Tham khảo khung cơ sở dữ liệu về 350 nhiệm vụ Nghị định thư để xây dựng chiến lược phát triển nhân lực và phân bổ tối ưu nguồn ngân sách khoa học 2% hàng năm.
• Lãnh đạo các trường đại học và viện nghiên cứu chuyên ngành: Áp dụng mô hình tổ chức nghiên cứu hỗn hợp song phương từ các chương trình Việt Nam - Thụy Điển, Việt - Đức để đổi mới phương thức đào tạo thạc sĩ, tiến sĩ gắn liền với thực tiễn R&D.
• Học viên cao học, nghiên cứu sinh ngành Quản lý Khoa học Công nghệ và Quản lý công: Sử dụng khung lý thuyết phân loại ISCED, tiêu chí OECD và hệ thống phương pháp nghiên cứu thực chứng làm tài liệu tham khảo cho các công trình học thuật liên quan.
• Các tổ chức quốc tế, doanh nghiệp FDI và trí thức kiều bào: Nắm bắt bức tranh toàn cảnh về nhu cầu công nghệ và cơ chế hợp tác tại Việt Nam, từ đó thiết lập các dự án hợp tác nghiên cứu và chuyển giao tri thức hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

1. Nguồn nhân lực khoa học công nghệ được định nghĩa và phân loại theo tiêu chuẩn nào?
Nghiên cứu áp dụng chuẩn OECD và ISCED của UNESCO, phân chia nhân lực thành 5 lực lượng (nghiên cứu sáng tạo, giảng dạy bậc cao, quản lý khoa học, dịch vụ khoa học và kỹ thuật viên tác nghiệp) với các cấp trình độ từ đại học trở lên (loại 5A, 6) và trình độ kỹ thuật viên (loại 5B).

2. Thực trạng cơ cấu lao động khoa học công nghệ Việt Nam trong giai đoạn nghiên cứu bộc lộ điểm yếu gì?
Số liệu giai đoạn 2006 - 2008 cho thấy cả nước chỉ có khoảng 26,5 nghìn người làm việc trong ngành khoa học công nghệ, trong khi tỷ lệ lao động chưa qua đào tạo chiếm tới 65,19%, phản ánh tình trạng thiếu hụt trầm trọng lực lượng tinh hoa và cán bộ nghiên cứu chuyên sâu.

3. Hợp tác quốc tế theo Nghị định thư giai đoạn 2001 - 2005 đạt được những kết quả cụ thể nào?
Giai đoạn này đã triển khai gần 350 nhiệm vụ, đào tạo 85 tiến sĩ, 140 thạc sĩ, 700 lượt cán bộ ngắn hạn, công bố 357 bài báo trong nước và 173 bài báo quốc tế, tiếp nhận 3,5 triệu USD trang thiết bị hiện đại từ đối tác nước ngoài.

4. Kinh nghiệm phát triển nhân tài của Singapore và Hàn Quốc có ý nghĩa gì đối với Việt Nam?
Singapore đầu tư khoảng 20% ngân sách cho giáo dục và thu hút chuyên gia R&D hàng đầu thế giới, trong khi Hàn Quốc chú trọng phát triển hạ tầng tri thức. Đây là bài học để Việt Nam tập trung ngân sách và xây dựng chính sách trọng dụng nhân tài thực chất.

5. Vì sao cần chuyển dịch từ hợp tác quốc tế truyền thống sang hội nhập quốc tế về khoa học công nghệ?
Hợp tác quốc tế truyền thống chủ yếu mang tính hỗ trợ thụ động, trong khi hội nhập quốc tế đòi hỏi sự chủ động liên kết, tuân thủ luật chơi toàn cầu về sở hữu trí tuệ và cùng đầu tư R&D để tạo ra giá trị kinh tế bền vững.

Kết luận

• Nguồn nhân lực khoa học công nghệ là lực lượng sản xuất trực tiếp và là tài sản then chốt quyết định tốc độ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
• Thực trạng nhân lực khoa học công nghệ Việt Nam còn mỏng về số lượng (26,9 nghìn người năm 2008) và hạn chế về chất lượng so với yêu cầu phát triển.
• Hợp tác quốc tế là con đường ngắn nhất để tiếp thu tri thức tiên tiến, đào tạo đội ngũ chuyên gia và hiện đại hóa cơ sở vật chất nghiên cứu.
• Các mô hình hợp tác theo Nghị định thư với Thụy Điển, Đức, Hoa Kỳ đã chứng minh hiệu quả đào tạo sau đại học và công bố quốc tế vượt bậc.
• Cần khẩn trương đổi mới cơ chế tài chính, trao quyền tự chủ cho các tổ chức khoa học và hoàn thiện chính sách thu hút hơn 400.000 trí thức kiều bào.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là cung cấp bức tranh thực chứng toàn diện về nhân lực khoa học công nghệ Việt Nam và đề xuất lộ trình giải pháp khả thi thông qua hợp tác quốc tế. Các cơ quan quản lý, viện nghiên cứu và trường đại học cần nhanh chóng triển khai các khuyến nghị chính sách này trong giai đoạn tiếp theo nhằm nâng cao tiềm lực khoa học công nghệ quốc gia. Quý độc giả và các nhà nghiên cứu quan tâm hãy tiếp tục khai thác các mô hình hợp tác quốc tế chuyên sâu để đóng góp vào sự phát triển bền vững của nền khoa học nước nhà.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. NHỮNG KHÁI NIỆM CƠ BẢN 1. Khái niệm nguồn nhân lực KH&CN Muốn có hoạ động KH&CN phải có nhân lực KH&CN. Để xem xét vấn đề nhân lực KH&CN hãy đi ừ một khái niệm xuất phát: nguồn lực và nguồn nhân lực KH&CN.

Nguồn lực: là toàn bộ các yếu tố vật chất lẫn tinh thần đã, đ ng và sẽ tạo ra sức mạnh cho sự phát triển của một quốc gia, dân tộc và trong những điều kiện thích hợp thì chính nó sẽ húc đẩy quá trình cải biến xã hội. Khái niệm nguồn lực có phạm vi bao quát rộng nó không chỉ bao gồm những yếu tố đã, đ ng ạo ra sức mạnh thực tế mà còn cả những yếu tố tiềm ẩn dưới dạng tiềm năng. Có nhiều cách phân loại nguồn lực khác nh u ùy heo cách xác định tiêu chí phân loại: theo tiêu chí khái quát có nguồn lực vật chất và nguồn lực tinh thần; theo tiêu chí về quan hệ trong ngoài thì có nguồn lực bên rong (con người, vốn rong nước, cơ sở vật chất kỹ thuật, tài nguyên thiên nhiên, vị rí đị lý…) và nguồn lực bên ngoài (sự trợ giúp của các tổ chức quốc tế, nước ngoài về vốn, công nghệ…); heo iêu chí về quan hệ chủ thể, khách thể có nguồn lực chủ quan (con người) và nguồn lực khách qu n (điều kiện tự nhiên)…Như vậy, có nhiều cách để phân loại nguồn lực, rong đó con người được coi là một loại nguồn lực đặc biệt - nguồn nhân lực - có khả năng kh i hác sử dụng mọi nguồn lực khác để tạo ra sức mạnh cho sự phát triển. Nguồn lực KH&CN là một bộ phận của nguồn lực, bao gồm nguồn nhân lực KH&CN, vật lực, tài lực, tin lực.

Vật lực: cơ sở vật chất kỹ thuật cho hoạ động KH&CN. Tài lực: nguồn tài chính cho hoạ động KH&CN bao gồm ngân sách quốc gia, các nguồn vốn hỗ trợ từ các tổ chức quốc tế, tổ chức phi chính phủ, các nguồn vốn đầu ư cho hoạ động KH&CN của các tổ chức doanh nghiệp. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Tin lực: hệ thống thông tin cho hoạ động KH&CN. Nguồn nhân lực KH&CN được phát triển trên nền tảng của nguồn nhân lực.

Nhân lực KH&CN như đầu tàu của con tàu nhân lực của mọi quốc gia trong quá trình phát triển. Giữa nguồn nhân lực KH&CN và nguồn nhân lực có liên quan tác động qua lại lẫn nhau. Một nguồn nhân lực tốt sẽ tạo điều kiện cho nguồn nhân lực KH&CN, ngược lại có nguồn nhân lực KH&CN phát triển sẽ giúp cho nguồn nhân lực có điều kiện phát triển toàn diện và vững chắc. Có nhiều cách tiếp cận khác nh u đối với khái niệm nhân lực KH&CN: - Theo UNESCO[44]: nhân lực KH&CN có thể xác định là tổng số người tham gia trực tiếp vào hoạ động KH&CN trong mộ cơ qu n hoặc mộ đơn vị và được trả công cho việc làm của mình.

Nhóm này cần bao gồm các nhà khoa học và kỹ sư, kỹ thuật viên và nhân lực phụ trợ - Theo OECD [32]: nhân lực KH&CN bao gồm những người đáp ứng được mộ rong các điều kiện sau: (a) Đã ốt nghiệp rường đào ạo rình độ nhấ định nào đó về một chuyên môn KH&CN (từ công nhân có bằng cấp tay nghề trở lên hay còn được gọi là rình độ 3 trong hệ GD&ĐT); Không được đào ạo chính thức như đã nói ở ( ) nhưng làm một nghề rong lĩnh vực KH&CN mà đòi hỏi rình độ trên, (kỹ năng y nghề ở đây được đào ạo tại nơi làm việc) Việt Nam chư đư r mộ định nghĩ chính hức về nhân lực KH&CN. Trong Luật KH&CN, Nghị định số 30/2006/NĐ-CP ngày 29/3/2006 của Chính phủ về hống kê KH&CN chư đề cập đến thuật ngữ này dưới dạng mộ định nghĩ chính thức. UNESCO đư r định nghĩ chỉ dựa vào công việc hiện tại đ ng đảm nhận để xác định nhân lực KH&CN mà không dự vào rình độ, rong khi đó OECD đư r định nghĩ dựa trên cả hai. Với các cách tiếp cận khác nhau sẽ cho các kết quả khác nhau trong việc thống kê và phân loại nguồn nhân lực KH&CN.

Việc thống kê nhân lực KH&CN không chính xác sẽ ảnh hưởng sâu sắc đến việc hoạch định chính sách về nhân lực KH&CN. Do đó, nhân lực KH&CN cần phải được tiếp cận không những từ phương diện đào ạo mà còn từ phương diện nghề nghiệp của họ. Trong luận văn này nhân lực KH&CN sử dụng khái niệm của OECD, nhân lực KH&CN bao gồm 05 lực lượng: 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - (1) Lực lượng NCKH chuyên nghiệp: có chức năng nghiên cứu sáng tạo gọi là nhà nghiên cứu/ nhà khoa học, khác nhau về rình độ, chức danh, chuyên môn và làm việc ở các tổ chức NCKH. - (2) Lực lượng giảng dạy - đào ạo bậc cao: có số lượng lớn, có rình độ từ đại học, cao học, nghiên cứu sinh trở lên.

các giáo sư, phó giáo sư, giảng viên đại học. Ngoài việc giảng dạy còn tham gia NCKH, hướng dẫn học sinh, sinh viên tham gia NCKH. - (3) Lực lượng quản lý khoa học ở các loại hình cơ qu n kho học: là các nhà khoa học, các nhà nghiên cứu, các nhà quản lý có rình độ cao, am hiểu về hoạt động KH&CN, có rình độ chuyên môn và kinh nghiệm quản lý các loại hình hoạt động KH&CN, làm việc ở cơ qu n quản lý Nhà nước, Viện nghiên cứu, các Phòng - Ban khoa học ở các rường, học viện và các trung tâm dịch vụ KH&CN. - (4) Lực lượng dịch vụ KH&CN: là những người làm công ác hư viện, thông tin, bảo àng, lưu rữ, dịch vụ tiêu chuẩn chấ lượng, dịch vụ bản quyền, sở hữu trí tuệ,… - (5) Lực lượng thực hiện chức năng kh i hác, sử dụng và lực lượng tác nghiệp: tập trung vào những người có rình độ văn hó nhấ định, phổ biến là tốt nghiệp trung học cơ sở, trung học phổ hông, được đào ạo trở thành công nhân sau đó tham gia vào quá trình công nghệ, thừa hành các công việc được giao.

Phân loại nhân lực KH&CN 1. Phân loại nhân lực KH&CN theo trình độ: Việc phân loại nhân lực KH&CN heo rình độ nhằm để xác định cung/cầu về những nhóm nhân lực KH&CN khác nhau, phục vụ cho việc xác định tiềm lực KH&CN của quốc gi /đị phương/ngành. - Phân loại theo rình độ kỹ năng: Theo đào ạo kỹ năng, nguồn nhân lực được chia thành 2 nhóm: (a) Nhóm có rình độ đại học trở lên: là những người tốt nghiệp đại học hoặc ương đương rở lên về mộ lĩnh vực chuyên môn KH&CN hoặc chư ốt nghiệp nhưng làm việc rong lĩnh vực KH&CN đòi hỏi rình độ như vậy; (b) Nhóm có rình độ kỹ thuật viên: là những người có bằng cấp chuyên môn, nghề nghiệp nhưng dưới rình độ đại học, hoặc những người không có bằng cấp này nhưng làm việc rong lĩnh vực KH&CN đòi hỏi rình độ đó. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Phân loại heo rình độ đào ạo: Để so sánh quốc tế về rình độ đào ạo, UNESCO [44] đã đư r phân loại giáo dục theo chuẩn quốc tế ISCED.

Sự phân loại này áp dụng đối với cả rình độ lẫn lĩnh vực, chuyên ngành đào ạo. Theo ISCED, GD&ĐT được chia thành 6 loại rình độ và hợp hành 3 nhóm rình độ (nhóm tiểu học - primary; nhóm trung học - secondary và nhóm cấp ba - er i ry). Nhóm rình độ cấp ba thuộc nhân lực KH&CN và bao gồm 3 loại rình độ: loại 5A, 5B và 6 trong hệ GD&ĐT: + Loại 6: có rình độ tiến sĩ hoặc ương ương. + Loại 5A: có rình độ dưới tiến sĩ ( hạc sĩ, đại học).

+ Loại 5B: những người tốt nghiệp phổ thông trung học, có bằng cấp về nghề dưới rình độ đại học, ương đương với bằng c o đẳng, trung cấp, CNKT củ nước ta (được đào ạo chủ yếu về kỹ năng thực hành, tay nghề) Nhân lực KH&CN, rình độ đại học trở lên là loại 5A và 6, còn rình độ kỹ thuật viên là loại 5B. Hệ thống giáo dục ở Việt Nam được phân loại theo các cấp/ bậc: + Giáo dục mầm non + Giáo dục tiểu học + Giáo dục phổ hông cơ sở + Giáo dục phổ thông trung học + Dạy nghề/trung cấp kỹ thuật + C o đẳng + Đại học + S u đại học Việt Nam không phân loại theo 3 bậc và 6 loại rình độ nhưng về các hợp phần của từng loại rình độ, thì Việ N m đều có các hợp phần từ tiểu học đến sau đại học. Điểm khác nhau ở chỗ, theo chuẩn quốc tế, tiến sĩ được xếp riêng một loại rình độ (6), còn đại học và thạc sĩ h y các loại rình độ được bổ túc kiến thức sau đại học được xếp vào một loại rình độ (5B). Còn ở Việ N m, đại học được xếp vào mộ nhóm rình độ, thạc sĩ, iến sĩ, iến sĩ kho học được xếp vào một nhóm (gọi chung là s u đại học).

13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phân loạ nh n ực KH&CN theo ĩnh vực đào tạo Theo chuẩn phân loại giáo dục quốc tế, các lĩnh vực đào ạo được chia thành 12 lĩnh vực chính nhưng để tính nguồn nhân lực KH&CN thì chi r 7 lĩnh vực KH&CN: - Khoa học tự nhiên; - KHKT và kỹ nghệ; - Khoa học y; - Khoa học nông nghiệp; - Khoa học xã hội (sư phạm và các chương rình đào ạo khoa học, kinh tế, địa lý, khoa học chính trị, xã hội học, dân số học, tâm lý học, nghiên cứu văn hoá khu vực, luật, báo chí, quan hệ đối ngoại, hư viện,.); - Nhân văn (Nghệ thuật, hội hoạ, nghệ thuật kịch, phim ảnh, sơn mài, mỹ nghệ, lịch sử và triết lý của nghệ thuật,.); - Lĩnh vực khác (an ninh dân sự và quân sự, phúc lợi xã hội, ư vấn nghề nghiệp, giáo dục sức khoẻ, nghiên cứu môi rường,. Ở Việt Nam phân r 5 nhóm lĩnh vực: - Khoa học tự nhiên; - KHKT; - Khoa học y dược; - Khoa học nông lâm ngư; - Khoa học xã hội và nhân văn. Việc phân định nguồn nhân lực KH&CN theo rình độ đào ạo và chuyên ngành đào ạo hường xuyên được áp dụng cùng với nhau bởi lẽ sự phân chia này giúp cho việc hoạch định chính sách đối với các đối ượng chủ yếu trong hoạ động KH&CN cũng như chính sách đào ạo h y đầu ư ài chính cho đào ạo và xác định nhu cầu về nhân lực KH&CN thuộc các rình độ khác nhau.