Chương 1 NGUỒN NHÂN LỰC KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ VÀ YÊU CẦU PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ Ở TỈNH HƯNG YÊN THỜI KỲ ĐẨY MẠNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA 1. Khái niệm và đặc điểm nguồn nhân lực khoa học và công nghệ 1. Khái niệm nguồn nhân lực Nguồn nhân lực và phát triển nguồn nhân lực là một trong những vấn đề cốt lõi trong sự phát triển của mỗi quốc gia, đặc biệt là trong xu thế toàn cầu hoá và hội nhập quốc tế. Vì vậy, mỗi quốc gia đều chú trọng xây dựng chiến lược phát triển nguồn nhân lực của mình.
Báo cáo chính trị của Ban chấp hành Trung ương Đảng tại Đại hội IX đã khẳng định: “Nguồn lực con người - yếu tố cơ bản để phát triển xã hội, tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững” [18, tr. Đến Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI, Đảng ta tiếp tục khẳng định “Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý giỏi; đội ngũ cán bộ khoa học, công nghệ, văn hoá đầu đàn; đội ngũ doanh nhân và lao động lành nghề” [21, tr. Để nhìn nhận đầy đủ và sâu sắc về vấn đề nguồn nhân lực nói chung và nguồn nhân lực khoa học và công nghệ nói riêng một cách toàn diện thì cần phải xem xét những khái niệm cơ bản và cơ sở có liên quan tới nó. Nhân tố con người: Nguồn nhân lực là một vấn đề rộng, có liên quan đến nhiều yếu tố khác nhau.
Trước tiên phải kể đến yếu tố “con người”. Bởi chính con người có vai trò quyết định đến mọi quá trình phát triển kinh tế - xã hội.Mác đã quan niệm rằng, con người không chỉ là chủ thể của quá trình hoạt động sản xuất vật chất, là yếu tố hàng đầu, yếu tố đóng vai trò quyết định trong lực lượng sản xuất của xã hội mà hơn nữa nó còn đóng vai trò là chủ thể 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hoạt động của quá trình lịch sử. Thông qua hoạt động sản xuất vật chất, con người tạo ra lịch sử của chính mình, lịch sử của xã hội loài người. Về bản chất con người: C.
Mác đã khẳng định: “Trong tính hiện thực của nó, bản chất của con người là tổng hoà các mối quan hệ xã hội” [33, tr. Quan hệ xã hội tạo nên “tính người”, chi phối mọi chức năng hoạt động và hành vi của con người. Trong lao động sản xuất, với tư cách là chủ thể, con người không chỉ tác động vào tự nhiên mà còn tác động lẫn nhau giữa người với người trong các mối quan hệ giao tiếp, từ đó hình thành nên quan hệ xã hội. Trong xã hội thì cá nhân mới biểu hiện phẩm chất và tài năng của mình.
Xã hội là môi trường, là phương tiện để phát triển tài năng, tu dưỡng phẩm chất cho mỗi người. Con người không chỉ là chủ thể của hoạt động sản xuất vật chất, là yếu tố hàng đầu, đóng vai trò quyết định trong sự phát triển của lực lượng sản xuất mà còn là chủ thể của quá trình lịch sử, của tiến bộ xã hội. Bằng hoạt động lao động sản xuất, con người đã cải tạo tự nhiên để thoả mãn những nhu cầu của mình đồng thời tạo ra chính bản thân con người.Ăngghen viết “…Lao động là nguồn gốc của mọi của cải. Lao động là điều kiện cơ bản của toàn bộ đời sống loài người và như thế đến một mức mà trên một ý nghĩa nào đó chúng ta phải nói: lao động đã sáng tạo ra bản thân con người” [34, tr.
Con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển của lịch sử. Tuy nhiên, để có được những con người phát triển toàn diện cần phải có một nền kinh tế phát triển cao, một nền văn hoá tiên tiến, một nền khoa học, kỹ thuật hiện đại, một nền giáo dục phát triển và việc tạo ra những thành tựu kinh tế - xã hội đó “không phải chỉ là một phương pháp để làm phát triển thêm nền sản xuất xã hội mà còn là một phương pháp duy nhất để sản xuất ra những con người phát triển toàn diện” [35, tr. Nguồn nhân lực bảo đảm cho sự phát triển và tiến bộ xã hội. Do đó trong nhiều văn kiện Đại hội Đảng ta đã khẳng định: trong sự nghiệp đổi mới chúng ta xuất phát từ con người, lấy con người 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com làm trung tâm và trở về với con người trong sự phát triển xã hội.
Sự phát triển của lịch sử nhân loại được quy định bởi sự phát triển của lực lượng sản xuất, trong đó nhân tố người lao động giữ vai trò quan trọng. Từ trước đến nay, vấn đề con người, nhân tố con người luôn ở vị trí trung tâm của nhiều hệ thống quan điểm chính trị - xã hội. Nhận thức và giải quyết đúng đắn vấn đề con người, phát huy nhân tố con người là điều kiện đảm bảo cho sự phát triển và tiến bộ xã hội. Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin thì nhân tố con người xã hội chủ nghĩa là tổng thể những dấu hiệu đặc thù thể hiện vai trò chủ thể của con người trong hệ thống các quan hệ kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội.
Như vậy, theo quan điểm mácxít, nhân tố con người được hiểu theo ba nghĩa sau: Một là, nhân tố con người là chủ thể tổng hợp bao gồm một hệ thống các cộng đồng xã hội, liên kết chặt chẽ với nhau. Sự tác động qua lại và sự hoạt động của các cộng đồng ấy bảo đảm sự phát triển và tiến bộ xã hội. Hai là, nhân tố con người được hiểu là những chỉ tiêu về số lượng, chất lượng nói lên khả năng của con người của cộng đồng người như là một tiềm năng cần khai thác và phát huy trong quá trình cải tạo tự nhiên và xã hội, đó là số lượng lao động, tình trạng sức khoẻ, trình độ học vấn… Ba là, nhân tố con người được hiểu là nhân cách. Với tư cách này, nhân tố con người bao gồm nội dung: thái độ lao động, ý thức trách nhiệm trước công việc, trước cộng đồng, tinh thần tập thể, ý thức dân tộc, ý thức giai cấp, ý thức chính trị xã hội, truyền thống dân tộc, gia đình dòng họ… Nói một cách khác, nhân tố con người được hiểu toàn diện là bao gồm tất cả những yếu tố, tiêu chí về nhân cách, về chức năng xã hội của con người khai thác phát huy trong quá trình cải tạo thế giới.
Trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, việc phát huy nhân tố con người phải tính đến một cách đầy đủ tất cả các yếu tố hợp thành nhân tố con người và tạo mọi điều kiện để khơi dậy, phát huy các yếu tố đó. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vai trò quyết định của nhân tố con người được các nhà sáng lập chủ nghĩa xã hội khoa học luận chứng và khẳng định: con người không chỉ là sản phẩm của sự phát triển tự nhiên và xã hội mà còn là chủ thể tích cực cải biến tự nhiên và xã hội; con người là điểm khởi đầu và điểm kết thúc của mọi quá trình lịch sử, con người là yếu tố quan trọng nhất trong lực lượng sản xuất: “lực lượng sản xuất hàng đầu của toàn thể nhân loại là công nhân, là người lao động” [31, tr. Nhân tố con người có tính chất lịch sử xã hội, nó là tiềm năng, năng lực nguồn lực của sự phát triển. Quan niệm mácxít về nhân tố con người và về vai trò của con người với tư cách là người sáng tạo có ý thức, là chủ thể sáng tạo ra lịch sử.
Như vậy, xuất phát từ quan niệm duy vật lịch sử, nội dung nhân tố con người tập trung vào hai điểm sau: xét nhân tố con người trong tính hiện thực và cụ thể của nó và trong những điều kiện kinh tế - xã hội xác định; nhân tố con người với tư cách là người lao động được giải phóng và là chủ thể của quá trình cải tạo xã hội cũ và xây dựng xã hội mới. Đồng thời xem xét con người không chỉ đơn thuần là từ góc độ kinh tế như nhu cầu, lợi ích vật chất mà còn tính đến các yếu tố tâm lý, đạo đức, văn hoá. Do đó, việc nhận thức một cách toàn diện những nội dung của quan niệm nhân tố con người có liên quan đến việc xác định tổng hợp các biện pháp thực tiễn nhằm nâng cao và phát huy vai trò của nhân tố con người trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Ở mọi hình thái kinh tế - xã hội, con người luôn là nhân tố trung tâm giữ vai trò quyết định đối với sự phát triển nền sản xuất xã hội và đồng thời là mục đích của nền sản xuất xã hội.
Trong toàn bộ sự phát triển của xã hội, con người luôn tồn tại với hai tư cách: con người không chỉ là chủ thể của hoạt động sản xuất vật chất, là yếu tố hàng đầu, yếu tố đóng vai trò quyết định trong lực lượng sản xuất xã hội, mà hơn nữa, nó còn đóng vai trò là chủ thể hoạt động của quá trình lịch sử. Nguồn lực con người là nhân tố tích cực chủ động sáng tạo, tự phát huy tính năng để thực hiện các hoạt động cải tạo tự 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhiên, xã hội. Bản thân nguồn lực tự nhiên và các nguồn lực khác tự nó không thể tham gia vào các quá trình kinh tế - xã hội mà nó chỉ là khách thể chịu sự khai thác cải tạo của con ngýời, phục vụ nhu cầu lợi ích của con ngýời. Các nguồn lực này chỉ tồn tại dưới dạng tiềm nãng, muốn phát huy tác dụng tích cực thì phải kết hợp với nguồn lực con người thông qua hoạt động có ý thức của con người; con người tư duy, trí tuệ và ý thức sử dụng các nguồn lực khác, gắn các nguồn lực lại với nhau tạo thành nguồn sức mạnh tổng hợp cùng tác động vào quá trình phát triển xã hội.
Như thế, con người một mặt là sản phẩm của tự nhiên, biến đổi tự nhiên theo hai hướng: đúng quy luật tự nhiên thì ngày càng phong phú, tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất và đời sống con người; không đúng quy luật tự nhiên thì làm tự nhiên nghèo đi, cân bằng sinh thái bị phá vỡ, đe doạ sự sống con người. Trong quá trình lao động, con người không những có quan hệ với tự nhiên, mà còn có mối quan hệ với nhau.