CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 Một số khái niệm. - Nông nghiệp: Nông nghiệp theo nghĩa hẹp chỉ có ngành trồng trọt, ngành chăn nuôi, ngành dịch vụ. Còn theo nghĩa rộng thì bao gồm cả ngành lâm nghiệp ngành thủy sản [1]. - Kinh tế nông hộ: Theo Giáo sư Trần Thu Hà thì: “Kinh tế nông hộ là sản xuất và khai thác kinh doanh nông nghiệp của những ngươi cùng chung sông trong cùng một mái nhà.
Những người chủ sản xuất là trưởng gia, là chủ hộ cùng những thân nhân sử dụng tổng hợp các yếu tố lao động, đất, vốn, phương tiện sản xuất tác động vào môi trường sinh thái để làm ra sản phẩm nhằm thảo mãn nhu cầu về đời sống vật chất của gia đình và cộng đồng xã hội”. Theo “Bài giảng kinh tế lâm nghiệp” của thầy Trần Công Quân, giảng viên Trường Đại Học Nông Lâm Thái Nguyên thì “Kinh tế nông hộ là một hình thức kinh tế cơ bản và tự chủ trong nông – lâm nghiệp được hình thành và tồn tại trên cơ sở sử dụng đất đai, sức lao động, nguồn vốn. của gia đình mình là chính”. Tóm lại, có thể thấy kinh tế nông hộ là một hình thức cơ bản và tự chủ trong nông nghiệp.
Nó được hình thành và phát triển một cách khách quan, lâu dài, dựa trên sự tư hữu về tư liệu sản xuất, là loại hình kinh tế có hiệu quả, phù hợp với sản xuất nông nghiệp, thích ứng, tồn tại và phát triển trong mọi chế độ kinh tế xã hội. - Phát triển kinh tế: Phát triển kinh tế là sự tăng trưởng gắn liền với sự hoàn thiện cơ chế, thể chế kinh tế, nâng cao chất lượng cuộc sống và đảm bảo công bằng xã hội. - Tăng trưởng kinh tế: Tăng trưởng kinh tế là sự gia tăng của tổng sản phẩm quốc nội (GDP) hoặc tổng sản lượng quốc gia (GNP) hoặc quy mô sản lượng quốc gia tính bình quân trên đầu người (PCI) trong một thời gian nhất định. - Phát triển bền vững: n 5 Phát triển bền vững là một khái niệm mới nhằm định nghĩa một sự phát triển về mọi mặt trong hiện tại mà vẫn phải bảo đảm sự tiếp tục phát triển trong tương lai xa.
Khái niệm này hiện đang là mục tiêu hướng tới nhiều quốc gia trên thế giới, mỗi quốc gia sẽ dựa theo đặc thù kinh tế, xã hội, chính trị, địa lý, văn hóa.riêng để hoạch định chiến lược phù hợp nhất với quốc gia đó. Vai trò của nông nghiệp trong nền kinh tế quốc dân. - Ngành nông nghiệp cung cấp lương thực thực phẩm cho nhu cầu xã hội. Nông nghiệp là một ngành sản xuất vật chất cơ bản, giữ vai trò to lớn trong việc phát triển kinh tế ở hầu hết các nước, nhất là các nước đang phát triển.
Ở những nước này thì nền kinh tế còn nghèo, đại bộ phận sống bằng nghề nông. Tuy nhiên, ngay cả những nước có ngành công nghệ cao, mặc dù tỷ trọng GDP nông nghiệp không lớn nhưng khối lượng nông sản các nước này khá lớn và không ngừng tăng lên, đảm bảo cung cấp đủ cho đời sống của con người, những sản phẩm sản phẩm cần thiết đó là lương thực, thực phẩm. Những sản phẩm này cho dù có trình độ khoa học – công nghệ phát triển như hiện nay nhưng vẫn chưa có ngành nào thay thế được. Lương thực, thực phẩm là yếu tố đầu tiên, có tính chất quyết định đến sự tồn tại của con người và phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.
Xã hội càng phát triển, đời sống con người ngày càng được nâng cao thì nhu cầu của con người về lương thực thực phẩm cũng ngày càng tăng lên về số lượng, chất lượng và cả về chủng loại. - Cung cấp các yếu tố đầu vào cho phát triển công nghiệp và khu vực đô thị. Nông nghiệp có vai trò quan trọng cho việc cung cấp các yếu tố đầu vào cho công nghiệp và khu vực thành thị. Điều đó được thể hiện qua các mặt: + Khu vực nông nghiệp là nguồn dự trữ nhân lực dồi dào cho sự phát triển công nghiệp và đô thị.
+ Nông nghiệp cung cấp nguồn nguyên liệu to lớn cho công nghiệp, đặc biệt là cho ngành công nghiệp chế biến. Thông qua công nghiệp chế biên, giá trị của sản phẩm nông nghiệp được nâng lên gấp nhiều lần, nâng cao khả năng cạnh tranh, mở rộng thị trường nông sản. n 6 + Khu vực nông nghiệp là khu vực cung cấp nguôn vốn lớn nhất cho sự phát triển nền kinh tế. - Làm thị trường tiêu thụ của ngành công nghiệp và dịch vụ.
Nông nghiệp nông thôn là thị trường lớn nhất của công nghiệp.ở hầu hết các nước đang phát triển, sản phẩm công nghiệp bao gồm tư liệu tiêu dùng, tư liệu sản xuất được tiêu thụ chủ yếu dựa vào trong nước mà hầu hết là khu nông nghiệp nông thôn. - Nông nghiệp tham gia vào xuất khẩu Nông nghiệp được coi là ngành đem lại nguồn thu nhập ngoại tệ lớn nhất. Các sản phẩm từ nông – lâm nghiệp dễ dàng gia nhập thị trường quốc tế so với các sản phẩm của ngành công nghiệp. Xu hướng chung ở các nước trong quá trình công nghiệp hóa ở giai đoạn đầu giá trị nông – lâm – thủy sản chiếm tỉ trọng cao trong kim ngạch xuất khẩu và tr trọng đó giảm dần cùng với sự phát triển cao của kinh tế.
- Nông nghiệp giữ vai trò quan trọng trong bảo vệ môi trường. Nông nghiệp có vai trò to lớn, là cơ sở trong sự phát triển bền vững của môi trường vì sản xuất nông nghiệp gắn liền trực tiếp với môi trường tự nhiên: khí hậu, đất đai, thời tiết, thủy văn. Trong quá trình phát triển sản xuất xuất nông nghiệp nếu có những giải pháp thích hợp thì sẽ duy trì và tạo ra sự phát triển bền vững của môi trường [5]. Đặc điểm sản xuất nông nghiệp - Sản xuất nông nghiệp có tính vùng.
Sản xuất nông nghiệp được tiến hành trên địa bàn rộng lớn, phức tạp, phụ thược vào điều kiện tự nhiên nên mang tính chất khu vực rõ rệt. Ở mỗi vùng mỗi quốc gia điều kiện đất đai và thời tiết – khí hậu khác nhau cho nên đặc điểm sản xuất nông nghiệp cũng khác nhau. - Đối tượng sản xuất nông nghiệp cây trồng vật nuôi. Đối tượng sản xuất nông nghiệp là cơ thể sống - cây trồng và vật nuôi.
Cây trồng, vật nuôi với tư cách là tư liệu sản xuất đặc biệt, được sản xuất trong bản thân nông nghiệp bằng cách sử dụng trực tiếp sản phẩm trực tiếp thu được ở chu trình sản xuất trước làm tư liệu sản xuất cho chu trình sau. - Ruộng đất là tư liệu sản xuất chủ yếu. n 7 Trong nông nghiệp ruộng đất là tư liệu sản xuất chủ yếu không thể thay thế được. Đất đai là điều kiện cần thiết cho tất cả các ngành sản xuất, nhưng nội dung kinh tế nó lại khác nhau.
Trong sản xuất nông nghiệp không thể không có đất cho trồng cây, làm chuồng trại… - Sản xuất nông nghiệp mang tính thời vụ cao. Đó là nét đặc thù điển hình nhất của sản xuất nông nghiệp, bởi vì quá trình sản xuất nông nghiệp là quá trình tái sản xuất kinh tế gắn bó chặt chẽ với quá trình sản xuất tự nhiên, thời gian hoạt động và thời gian sản xuất xen kẽ vào nhau, song lại không hoàn trùng hợp với nhau, sinh ra tính thời vụ cao trong nông nghiệp [2,3]. Cơ sở thực tiến của đề tài. Các kinh nghiệm thế giới và kinh nghiệm trong nước.
Các kinh nghiệm trên thế giới. Kinh nghiệm của Trung Quốc - Ngày nay Trung Quốc đã trở thành một quốc gia hoàn toàn khác so với những gì mà Trung Quốc ở vào giai đoạn sau cách mạng tháng 10 năm 1949 và sau cuộc Đại cách mạng văn hóa. Đó là kết quả của công cuộc đổi mới mở cửa từ năm 1979 do Đặng Tiểu Bình khởi xướng. Thành công của công cuộc đổi mới này đã có đóng góp không nhỏ từ những thanh công của việc phát triển nông nghiệp nông thôn.
Có thể nêu lên một số kinh nghiệm của Trung Quốc trong việc phát triển nông nghiệp nông thôn như sau: - Hình thành chế độ tổ chức kinh doanh nông nghiệp mới. Thực chất đó là chế độ “ngành nghề hóa nông nghiệp”, mà Trung Quốc gọi là “sản lượng hóa nông nghiệp” (ở Việt Nam chưa có khái niệm này). Theo các chuyên gia, chế độ ngành nghề hóa nông nghiệp xuất hiện vào thập kỷ 50, thế kỷ XX, ban đâu là mỹ, sau đố lan sang các nước châu Âu, Nhật Bản, Canada. Chế độ ngành nghề hóa nông nghiệp xuất hiện ở Trung Quốc vào thập kỷ 80.
Về ngữ nghĩa “ngành nghề hóa nông nghiệp” tức là “làm sao cho nông nghiệp trở thành một ngành nghề” [4]. Trong hệ thống kinh tế quốc dân, sự phân chia ngành nghề theo tiêu chuẩn quốc tế được nhà kinh tế học người Úc A.Fisher nêu ra từ những năm 30 của thế kỷ XX. Dựa trên cơ sở này, các nhà kinh tế học Trung Quốc chia kế cấu ngành nghề như sau: “các ngành có sản phẩm trực tiếp lấy từ thiên nhiên, gọi là ngành nghề thứ n 8 nhất. Đó là ngành nông nghiệp bao gồm nghề trồng trọt, nghề rừng, nghề chăn nuôi, nghề phụ nghề cá.
+ Mỗi quan hệ giữa công ty với nông hộ, công ty đóng vai trò “đầu tàu”, nông hộ đóng vai trò “toa tàu” tạo thành một thực thể kinh tế từ sản xuât đến chế biến và cuối cùng là tiêu thụ, trong đó, sự liên kết này được thể hiện bằng hợp đồng ràng buộc giữa nông hộ và công ty theo nguyên tắc lợi nhuận cùng hưởng, rủi ro cùng chịu. + Mỗi quan hệ giữa hợp tác xã với nông hộ. Ở đây, các hợp tác xã (chủ yếu là hợp tác xã dịch vụ) liên kết với đông dảo nông hộ đảm nhận các khâu sản xuất, chế biến và tiêu thụ. + Hội kỹ thuât chuyên ngành nông nghiệp với nông hộ.
Hội cung cấp thông tin khoa học kỹ thuật, kỹ thuật sản xuất, vận chuyển, tiêu thụ, đưa nông dân tiếp cận thị trường. + Trang trại với nông hộ. Trang trại có thể do một hoặc nhiều hộ, hoặc các hợp tác xã, hoặc các công ty hợp thành, hoạt động theo kiểu hợp thành, hoạt động theo kiểu hình thành những ngành nghề chủ đạo, tiến tới chuyên môn hóa, quy mô hóa. + Thị trường bán buôn chuyên ngành với nông hộ.
Thị trường này hướng dẫn nông hộ điều chỉnh sản xuất theo nhu cầu của thị trường, phục vụ các khâu trước, trong và sau sản xuất của nông hộ.