CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIẾN 1. Cơ sở lý luận về hộ, kinh tế hộ 1. Một số khái niệm về hộ, hộ nông dân Hộ nông dân đã có và tồn tại từ rất lâu, nó gắn liền với sự phát triển của xã hội loài người và trải qua nhiều hình thức khác nhau. Nó là một trong các đối tượng được các nhà khoa học, các tổ chức trên các lĩnh vực khác quan tâm.
Đứng ở mỗi góc độ khác nhau, họ đưa ra những quan điểm khác nhau về hộ. Hộ: Là tất cả những người sống chung trong một ngôi nhà và nhóm người đó có cùng chung huyết tộc và người làm công, người cùng ăn chung, làm chung và cùng có chung một ngân quỹ. Tại cuộc thảo luận quốc tế lần thứ tư về quản lý nông trại ở Hà Lan năm 1980 các đại biểu nhất trí rằng: “hộ là một đơn vị cơ bản của xã hội có liên quan đến sản xuất, đến tiêu dùng và các hoạt động xã hội khác”[5]. Theo Raul, năm 1989: Hộ là những người có chung cùng huyết tộc, có quan hệ mật thiết với nhau trong quá trình sáng tạo ra sản phẩm để bảo tồn chính bản thân mình và cộng đồng.
Hộ nông dân: Là hộ gia đình mà hoạt động sản xuất chủ yếu của họ là nông nghiệp. Ngoài các hoạt động nông nghiệp, hộ nông dân còn có thể tiến hành thêm các hoạt động khác, tuy nhiên đó chỉ là các hoạt động phụ. Theo ông Đào Thế Tuấn ( 1997 ) cho rằng: “ Hộ nông dân là những hộ chủ yếu hoạt động nông nghiệp theo nghĩa rộng, bao gồm cả nghề rừng, nghề cá và các hoạt động phi nông nghiệp ở nông thôn”.[6] Theo nhà khoa học Lê Đình Thắng ( 1993 ) cho rằng: “ Nông hộ là tế bào kinh tế xã hội, là hình thức kinh tế cơ sở trong nông nghiệp và nông thôn”.[8] Tác giả Frank Ellis định nghĩa: “ Hộ nông dân là các hộ gia đình làm nông nghiệp, tự kiếm sinh nhai trên những mảnh đất của mình, sử dụng chủ yếu sức lao động của gia đình để sản xuất, thường nằm trong hệ thống kinh tế lớn hơn, nhưng chủ yếu đặc trưng bởi sự tham gia cục bộ vào các thị trường và có xu hướng hoạt động với mức độ không hoàn hảo cao”. Khái quát chung về kinh tế hộ gia đình Khái niệm về hộ gia đình Hộ gia đình là một tổ chức kinh tế có chất hành chính và địa lý.
Ở nông thôn có nhiều kiểu tổ chức hộ gia đình như hộ gia đình nông nghiệp (thuần nông), hộ gia đình nông - phi nông nghiệp (hỗn hợp), hộ gia đình phi nông nghiệp (hộ phi nông). Ngoài ra hộ gia đình còn là đơn vị kinh tế cơ sở, tức là vừa là đơn vị sản xuất, vừa là đơn vị tiêu dùng vừa là chủ thể kinh doanh vừa là một đơn vị xã hội. Là một nền kinh tế nhỏ nằm trong nền kinh tế của đất nước. Tuy nhiên cũng cần có sự chú ý ở đây là các hộ gia đình cũng có thể sản xuất để trao đổi nhưng ở mức độ hạn chế.
Kinh tế hộ là hình thức tổ chức kinh tế cơ sơ của nền sản xuất xã hội. Trong đó các nguồn lực như đất đai, lao động, tiền vốn và tư liệu sản xuất được coi là của chung để tiến hành sản xuất, có chung ngân quỹ, ngủ chung một nhà, ăn chung, mọi quyết định trong sản xuất kinh doanh là tùy thuộc vào chủ hộ. Được nhà nước thừa nhận, hỗ trợ và tạo điều kiện để phát triển. Kinh tế hộ và kinh tế gia đình là hai phạm trù nhưng có quan hệ với nhau.
Nếu như kinh tế gia đình được đặt trong quan hệ với kinh tế tập thể thì kinh tế hộ được coi là hoạt động sản xuất kinh doanh của một đơn vị kinh tế độc lập. Nếu gia đình được xem trong mối quan hệ thì hộ được xem là những đơn vị kinh tế trong nền kinh tế. Tuy nhiên trên thực tế ở nông thôn nước ta hộ đều tồn tại phổ biến dưới dạng hộ gia đình. Tức là hộ vừa có chung cơ sở huyết thống vừa có chung cơ sở kinh tế.
Kinh tế hộ nông dân 1. Khái niệm Kinh tế hộ nông dân là khái niệm đã được đề cập đến từ rất sớm trong lịch sử phát triển loài người. Từng hình thái phát triển kinh tế khác nhau trôi qua lại cho chúng ta hiểu sâu sắc hơn về kinh tế hộ nông dân ở thời kỳ lịch sử đó. Tất nhiên, tùy từng thời kỳ phát triển khác nhau, tùy từng cách tiếp cận khác nhau, mà chúng ta nhận được những lý thuyết không hoàn toàn giống nhau về kinh tế hộ nông dân.
Kinh tế hộ nông dân hình thành và phát triển trong điều kiện của nền kinh tế thị trường sẽ xuất hiện ngày càng nhiều các bộ phận sản xuất hàng hóa. Cho dù các cơ hội và điều kiện sản xuất ban đầu co khó khăn nhưng sau khi được giao quyền sử dụng đất lâu dài, sức sản xuất được giải phóng, trong quá trình phát triển sản xuất, kinh tế nông hộ sẽ có sự phân hóa. Một bộ phận nông dân do điều kiện sản xuất gặp khó khăn, ít kinh nghiệm sản xuất, thiếu vốn, sản xuất không có hiệu quả, mức sống rất thấp, họ có thể thoát ly sản xuất nông nghiệp và chuyển sang làm dịch vụ, làm thuê hoặc sản xuất tiểu thủ công nghiệp tùy theo khả năng và hoàn cảnh của họ, thậm chí có thể rời khỏi nơi sinh sống cũ để ra thành thị lập nghiệp ở nơi mới. Thu nhập từ nguồn chuyển hượng quyền sử dụng đất cộng với các thu nhập khác có thể giúp hộ có cuộc sống tốt hơn so với làm nông nghiệp.
Như vậy ruộng đất sẽ từng bước được tích tụ trong tay những hộ làm ăn giỏi. Khi đã đạt tới quy mô nhất định, các sản phẩm nông nghiệp hàng hóa sẽ xuất hiện trên thị trường. Hình thành các hộ nông dân sản xuất hàng hóa. Đó là xu hướng vận động, phát triển tất yếu của kinh tế hộ nông dân.
Với xu thế này, các hộ sản xuất hàng hóa sẽ không ngừng tăng lên về số lượng cũng như quy mô nông hộ chính những hộ sản xuất hàng hóa này đã góp phần to lớn vào việc phát triển nhanh sản xuất nông nghiệp. Kinh tế hộ nông dân là loại hình thức tổ chức kinh tế cơ sở của nền kinh tế xã hội, trong đó các nguồn lực đất đai, lao động, tiền và tư liệu sản xuất được coi là của chung để tiến hành sản xuất, có chung ngân quỹ, ngủ chung một nhà, ăn chung: mọi quyết định trong sản xuất kinh doanh và đời 7 sống là tùy thuộc vào chủ hộ, được nhà nước thừa nhận, hỗ trợ và tạo điều kiện để phát triển. Vai trò của kinh tế hộ nông dân Kinh tế hộ là hình thức tổ chức sản xuất nông nghiệp chủ yếu của nền sản xuất hàng hoá, vì vậy nó có vai trò hết sức to lớn trong việc sản xuất lương thực, thực phẩm cung cấp cho xã hội. Kinh tế hộ là tế bào quan trọng để phát triển nông nghiệp nông thôn, thực hiện sự phân công lao động của xã hội.
Kinh tế hộ có vai trò quan trọng trong việc khôi phục, bảo vệ và phát triển môi trường, xây dựng và phát triển nông thôn mới. Phát triển kinh tế hộ nhằm khai thác, sử dụng có hiệu quả đất đai, vốn, kỹ thuật, kinh nghiệm. Kinh tế hộ cũng sẽ đi đầu trong việc thâm canh tăng năng suất, ứng dụng công nghệ mới, sử dụng giống mới, sử dụng phân bón thuốc hoá học một cách hợp lý, yêu cầu nhiều hơn đối với dịch vụ và đầu vào. Kinh tế hộ nông dân góp phần tạo việc làm ổn định, tăng thu nhập cho người lao động khuyến khích làm giàu đi đôi với xoá đói giảm nghèo.
Như vậy, phát triển kinh tế hộ góp phần bảo vệ môi trường, thúc đẩy quá trình chuyển dịch lao động, cơ giới hóa nông nghiệp, kích thích các ngành công nghiệp chế biến, công nghiệp cung cấp đầu vào cho nông nghiệp và các ngành dịch vụ nông nghiệp phát triển do đó thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa hiện đại hoá nông nghiệp nông thôn Việt Nam. Đặc trưng của kinh tế hộ nông dân + Có sự thống nhất chặt chẽ giữa quyền sở hữu, quá trình quản lý và sử dụng các yếu tố sản xuất. Sở hữu trong nông hộ là sở hữu chung, nghĩa là mọi thành viên trong hộ đều có quyền sở hữu với nhưng tư liệu sản xuất vốn có, cũng như các tài sản khác của hộ. Mặt khác do dựa trên cơ sở kinh tế chung và có cùng chung một ngân quỹ nên mọi người trong hộ đều có ý thức trách nhiệm rất cao và việc bố trí sắp xếp công việc cũng rất linh hoạt, hợp lý.
Từ đó dẫn đến hiệu quả sử dụng các nguồn trong nông hộ rất cao. + Kinh tế hộ có khả năng thích nghi và tự điều chỉnh rất cao. Do kinh tế hộ có quy mô nhỏ nên dễ điều chỉnh hơn so với các doanh nghiệp nông thôn khác. Nếu gặp điều kiện thuận lợi hộ có thể tập chung mọi nguồn lực vào sản 8 xuất để mở rộng quy mô sản xuất, khi gặp điều kiện bất lợi họ dễ dàng thu hẹp quy mô sản xuất, thậm chí hộ có thể trở về sản xuất tự cung tự cấp.
+ Có sự gắn bó chặt chẽ giữa kết quả sản xuất với lợi ích lao động. Trong kinh tế hộ mọi người gắn bó với nhau cả trên cơ sở kinh tế lẫn huyết tộc và có chung ngân quỹ nên dễ dàng có sự nhất trí, sự đồng tâm, hiệp lực cùng nhau phát triển kinh tế hộ của mình. Vì vậy, có sự gắn bó chặt chẽ giữa kết quả sản xuất với người lao động, lợi ích kinh tế thật sự trở thành động lực thúc đẩy hoạt động của mỗi cá nhân, là nhân tố nâng cao hiệu quả sản xuất của kinh tế hộ. + Kinh tế hộ là đơn vị sản xuất nhỏ nhưng lại rất hiệu quả, quy mô nhỏ nhưng không đồng nghĩa với sự lạc hậu, năng suất thấp.
Trên thực tế nông hộ vẫn được áp dụng các tiến bộ kỹ thuật, công nghệ mới để nâng cao năng suất lao động. + Kinh tế hộ nông dân sử dụng các lao động và tiến vốn của chủ hộ là chủ yếu. Phân loại hộ + Tiêu chí phân loại hộ năm 2010 Theo phòng lao động thương binh xã hội Thanh Vận quy định các tiêu chí phân loại hộ theo thu nhập như sau: - Hộ nghèo : Dưới 420.000đ/người/tháng - Hộ cận nghèo: Từ 420.000đ/người/tháng - Hộ trung bình: Từ 520.000đ/người/tháng - Hộ khá : Từ 600.