Luận án tiến sĩ giải pháp nâng cao thu nhập cho hộ nông dân nghèo trên địa bàn huyện yên minh tỉnh hà giang

Luận án tiến sĩ đề xuất giải pháp nâng cao thu nhập cho hộ nông dân nghèo tại huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang, tập trung vào phát triển bền vững.

• Tác giả: Hoàng Minh Cường
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Tâm
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
• Đề tài: Giải pháp nâng cao thu nhập cho hộ nông dân nghèo trên địa bàn huyện Yên Minh tỉnh Hà Giang
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• TRÍCH YẾU LUẬN VĂN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Ý nghĩa khoa học và những đóng góp của đề tài
• Ý nghĩa khoa học của đề tài
• Những đóng góp mới của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Cơ sở lý luận về nâng cao thu nhập hộ nông dân nghèo
• 1.1.1. Nâng cao thu nhập hộ nông dân nghèo
• 1.1.2. Những nhân tố ảnh hưởng tới thu nhập của hộ nông dân nghèo
• 1.2. Cơ sở thực tiễn về nâng cao thu nhập, giảm nghèo đối với hộ nông dân
• 1.2.1. Kinh nghiệm nâng cao thu nhập giảm nghèo cho hộ nông dân ở một số địa phương của Việt Nam
• 1.2.2. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan
• 1.2.3. Bài học kinh nghiệm rút ra cho huyện Yên Minh tỉnh Hà Giang
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đặc điểm địa bàn nghiên cứu
• 2.1.1. Đặc điểm điều kiện tự nhiên
• 2.1.2. Đặc điểm điều kiện kinh tế - xã hội
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp thu thập thông tin
• 2.3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.3. Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Thực trạng về thu nhập của hộ nông dân nghèo ở huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang
• 3.1.1. Khái quát về hộ nông dân nghèo huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang
• 3.1.2. Một số đặc điểm cơ bản của nhóm hộ điều tra
• 3.1.3. Thực trạng về thu nhập của hộ nông dân nghèo tại các xã điều tra
• 3.2. Đánh giá chung thực trạng thu nhập của các hộ nông dân nghèo huyện Yên Minh
• 3.2.1. Kết quả đạt được
• 3.2.2. Nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế
• 3.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập của hộ nông dân nghèo huyện Yên Minh
• 3.3.1. Yếu tố chủ quan
• 3.3.2. Yếu tố khách quan
• 3.4. Quan điểm, mục tiêu nâng cao thu nhập hộ nông dân nghèo huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang
• 3.4.1. Quan điểm về giảm nghèo của huyện Yên Minh
• 3.4.2. Quan điểm nâng cao thu nhập cho hộ nông dân nghèo huyện Yên Minh
• 3.4.3. Mục tiêu nâng cao thu nhập hộ nông dân nghèo huyện Yên Minh
• 3.5. Giải pháp nhằm nâng cao thu nhập hộ nông dân nghèo huyện Yên Minh tỉnh Hà Giang
• 3.5.1. Đổi mới nhận thức và nâng cao trình độ cho lao động tại các hộ nghèo
• 3.5.2. Chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi và thúc đẩy phát triển ngành nghề phi nông nghiệp
• 3.5.3. Tạo điều kiện cho các hộ nông dân nghèo tiếp cận với sản xuất hàng hóa
• 3.5.4. Tăng khả năng tiếp cận vốn tín dụng của hộ nông dân nghèo
• 3.5.5. Giải pháp về đất đai đối với các hộ nông dân nghèo
• 3.5.6. Giải pháp về quy mô hộ
• 3.5.7. Đẩy mạnh xây dựng cơ sở hạ tầng kinh tế chủ yếu trong nông thôn
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• Đối với Nhà nước
• Đối với chính quyền cơ sở
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giải pháp nâng cao thu nhập

Giải pháp nâng cao thu nhập cho hộ nông dân nghèo tại Yên Minh, Hà Giang là một vấn đề cấp thiết trong bối cảnh phát triển kinh tế nông thôn. Các giải pháp được đề xuất bao gồm việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, thúc đẩy phát triển ngành nghề phi nông nghiệp, và tăng cường tiếp cận vốn tín dụng. Những giải pháp này nhằm mục đích cải thiện đời sống và tăng thu nhập bền vững cho các hộ nông dân. Đặc biệt, việc áp dụng nông nghiệp bền vững và phát triển kinh tế nông thôn được xem là chìa khóa để giảm nghèo và nâng cao chất lượng cuộc sống.

1.1. Chuyển đổi cơ cấu cây trồng và vật nuôi

Chuyển đổi cơ cấu cây trồng và vật nuôi là một trong những giải pháp nâng cao thu nhập hiệu quả. Việc đa dạng hóa sản xuất nông nghiệp giúp giảm rủi ro và tăng năng suất. Các loại cây trồng và vật nuôi phù hợp với điều kiện tự nhiên của Yên Minh sẽ được ưu tiên. Điều này không chỉ giúp tăng thu nhập mà còn góp phần bảo vệ môi trường và phát triển nông nghiệp bền vững.

1.2. Phát triển ngành nghề phi nông nghiệp

Phát triển ngành nghề phi nông nghiệp là một hướng đi quan trọng để nâng cao thu nhập cho hộ nông dân nghèo. Các ngành nghề như tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ du lịch, và thương mại sẽ được khuyến khích. Điều này giúp tạo thêm việc làm và tăng thu nhập đa dạng cho các hộ gia đình. Hỗ trợ nông dân trong việc tiếp cận thị trường và công nghệ mới cũng là yếu tố then chốt.

II. Hỗ trợ nông dân và chính sách xóa đói giảm nghèo

Hỗ trợ nông dân và chính sách xóa đói giảm nghèo là những yếu tố quan trọng trong việc cải thiện đời sống của hộ nông dân nghèo tại Yên Minh, Hà Giang. Các chính sách này bao gồm hỗ trợ tài chính, đào tạo kỹ năng, và cải thiện cơ sở hạ tầng nông thôn. Việc thực hiện các dự án phát triển nông thôn và hỗ trợ tài chính nông thôn sẽ giúp các hộ nông dân tiếp cận được các nguồn lực cần thiết để phát triển kinh tế.

2.1. Hỗ trợ tài chính và đào tạo kỹ năng

Hỗ trợ tài chính nông thôn và đào tạo nông dân là hai yếu tố then chốt trong việc nâng cao thu nhập. Các chương trình tín dụng ưu đãi và hỗ trợ vốn đầu tư sẽ giúp các hộ nông dân mở rộng sản xuất. Đồng thời, việc đào tạo kỹ năng sản xuất và quản lý sẽ giúp họ nâng cao năng suất và hiệu quả kinh tế. Cải thiện đời sống nông dân thông qua các chương trình đào tạo và hỗ trợ tài chính là một bước đi quan trọng.

2.2. Cải thiện cơ sở hạ tầng nông thôn

Cải thiện cơ sở hạ tầng nông thôn là một phần không thể thiếu trong phát triển kinh tế nông thôn. Việc xây dựng và nâng cấp hệ thống giao thông, thủy lợi, và điện lưới sẽ giúp các hộ nông dân tiếp cận tốt hơn với thị trường và công nghệ. Điều này không chỉ giúp tăng năng suất mà còn góp phần nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống nông dân.

III. Phát triển kinh tế hộ gia đình và nông sản địa phương

Phát triển kinh tế hộ gia đình và thúc đẩy sản xuất nông sản địa phương là những giải pháp quan trọng để nâng cao thu nhập cho hộ nông dân nghèo tại Yên Minh, Hà Giang. Việc phát triển các sản phẩm nông nghiệp đặc trưng của địa phương sẽ giúp tăng giá trị kinh tế và tạo thương hiệu cho sản phẩm. Đồng thời, việc hỗ trợ các hộ gia đình trong việc quản lý và mở rộng sản xuất sẽ giúp họ tăng thu nhập một cách bền vững.

3.1. Phát triển nông sản địa phương

Phát triển nông sản địa phương là một hướng đi chiến lược để nâng cao thu nhập cho các hộ nông dân. Các sản phẩm nông nghiệp đặc trưng của Yên Minh sẽ được quảng bá và hỗ trợ tiêu thụ. Việc xây dựng thương hiệu và kết nối thị trường sẽ giúp tăng giá trị sản phẩm và thu nhập cho người dân. Hỗ trợ nông dân trong việc tiếp cận thị trường và công nghệ mới cũng là yếu tố then chốt.

3.2. Quản lý và mở rộng sản xuất

Quản lý và mở rộng sản xuất là một phần quan trọng trong phát triển kinh tế hộ gia đình. Các hộ nông dân sẽ được hỗ trợ trong việc quản lý sản xuất, tăng năng suất và mở rộng quy mô. Việc áp dụng các phương pháp sản xuất hiện đại và bền vững sẽ giúp họ tăng thu nhập và cải thiện chất lượng cuộc sống. Cải thiện đời sống nông dân thông qua việc quản lý và mở rộng sản xuất là một bước đi quan trọng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực trạng nghèo đói và chênh lệch mức sống giữa vùng cao và đồng bằng vẫn là thách thức lớn trong chiến lược phát triển kinh tế bền vững. Tại huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang – một địa bàn miền núi đặc biệt khó khăn với dân số 94.818 người thuộc 17.747 hộ gia đình sinh sống tại 17 xã và 1 thị trấn – tỷ lệ hộ nghèo cuối năm 2018 vẫn ở mức rất cao là 44,02% (tương đương 7.813 hộ nghèo), bên cạnh 2.771 hộ cận nghèo (chiếm 15,61%). Nền kinh tế huyện phụ thuộc nặng nề vào nông nghiệp với tỷ trọng ngành chiếm 58,9%, trong khi thu nhập bình quân đầu người chỉ đạt khoảng 13,5 triệu đồng/người/năm và sản lượng lương thực đạt 519 kg/người/năm.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là sinh kế của hộ nông dân nghèo còn thuần nông, manh mún, phụ thuộc thiên nhiên và chịu áp lực lớn từ địa hình chia cắt mạnh. Mục tiêu cụ thể của luận văn nhằm đánh giá khách quan thực trạng thu nhập của hộ nông dân nghèo giai đoạn 2016 - 2018, phân tích các yếu tố tác động trực tiếp và gián tiếp đến nguồn thu, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp kinh tế - kỹ thuật có căn cứ khoa học giai đoạn 2020 - 2025. Về phạm vi không gian, đề tài khảo sát chuyên sâu tại 3 xã đại diện cho các tiểu vùng sinh thái của huyện Yên Minh. Luận văn có ý nghĩa quan trọng khi cung cấp luận cứ thực chứng giúp địa phương phấn đấu giảm tỷ lệ hộ nghèo từ 3% đến 4% mỗi năm, hướng tới mục tiêu nâng cao mức thu nhập thực tế và hạn chế nguy cơ tái nghèo cho trên 10.500 hộ nghèo và cận nghèo trên toàn huyện.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết kinh tế hộ nông dân của Frank Ellis (1998) và GS. Đào Thế Tuấn (1997), nhìn nhận hộ nông dân là đơn vị kinh tế cơ sở vừa sản xuất vừa tiêu dùng, tham gia một phần vào thị trường với trình độ hoàn chỉnh chưa cao. Bên cạnh đó, luận văn tích hợp Khung sinh kế bền vững (DFID) để đánh giá 5 nguồn lực sinh kế của nông hộ: nhân lực, tài chính, vật chất, tự nhiên và xã hội.

Các khái niệm chính được làm rõ bao gồm:

1. Hộ nông dân nghèo theo chuẩn nghèo đa chiều quy định tại Quyết định 59/2015/QĐ-TTg và Quyết định 1614/QĐ-TTg (thu nhập khu vực nông thôn từ 700.000 đồng/người/tháng trở xuống hoặc thiếu hụt các dịch vụ xã hội cơ bản).
2. Thu nhập thực tế (thực thu) của hộ nông dân, xác định bằng tổng thu trừ chi phí sản xuất và chi phí khả biến.
3. Thương mại hóa nông nghiệp thông qua tỷ trọng nông sản hàng hóa trao đổi trên thị trường.
4. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế hộ nông thôn miền núi.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn bao gồm: dữ liệu thứ cấp thu thập giai đoạn 2016 - 2018 từ Niên giám thống kê huyện Yên Minh, Phòng Nông nghiệp và PTNT, Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội huyện; dữ liệu sơ cấp được điều tra khảo sát trực tiếp trong năm 2018 - 2019.

Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định theo công thức chọn mẫu ngẫu nhiên Slovin:

$$n = \frac{N}{1 + N \cdot e^2}$$

Với tổng số $N = 3.153$ hộ nghèo tại các xã nghiên cứu và mức sai số cho phép $e = 7%$, cỡ mẫu tính toán là 173 hộ. Tác giả đã mở rộng quy mô điều tra lên $n = 200$ hộ để gia tăng độ chính xác thống kê. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên theo 3 vùng sinh thái đặc trưng: xã Lao Và Chải đại diện vùng núi cao (65 phiếu, 32,5%), xã Hữu Vinh đại diện vùng núi thấp (65 phiếu, 32,5%) và xã Đông Minh đại diện vùng thung lũng trục quốc lộ (70 phiếu, 35%).

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả, so sánh phân tổ, tổng hợp khái quát hóa và mô hình sản xuất nông hộ là nhằm làm rõ sự biến động thu nhập qua các năm, nhận diện chính xác các nút thắt sinh kế theo từng tiểu vùng địa hình phức tạp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tỷ lệ hộ nghèo tại Yên Minh giảm đều qua các năm nhưng nguy cơ tái nghèo rất cao. Số hộ nghèo toàn huyện giảm từ 8.517 hộ (chiếm 48,17%) năm 2016 xuống còn 8.200 hộ (47,0%) năm 2017 và đạt 7.813 hộ (44,02%) năm 2018. Mức giảm bình quân đạt hơn 2% - 3%/năm, tuy nhiên số hộ cận nghèo vẫn chiếm tỷ lệ lớn với 15,61% (2.771 hộ).

Thứ hai, cơ cấu ngành nghề của hộ nghèo phụ thuộc gần như tuyệt đối vào thuần nông. Năm 2016, tỷ lệ hộ nghèo thuần nông chiếm 96,77%, đến năm 2018 giảm nhẹ xuống 93,73%. Tỷ trọng hộ nông nghiệp kết hợp ngành nghề phụ tăng từ 2,38% (năm 2016) lên 5,17% (năm 2018), trong khi hộ buôn bán dịch vụ chỉ chiếm tỷ lệ khiêm tốn 1,10%.

Thứ ba, thu nhập bình quân của hộ nghèo nông thôn thấp hơn rất nhiều so với khu vực đô thị và chuẩn sinh hoạt tối thiểu. Mức thu nhập bình quân của hộ nghèo nông thôn năm 2016 chỉ đạt khoảng 1,028 triệu đồng/tháng, năm 2018 tăng chậm lên xấp xỉ 1,05 - 1,1 triệu đồng/tháng, chênh lệch hơn 2 lần so với mức 2,137 triệu đồng/tháng của hộ nghèo khu vực thị trấn.

Thứ tư, nguồn lực đất đai và tự nhiên bị giới hạn nghiêm trọng. Trong tổng diện tích tự nhiên 78.000 ha, đất sản xuất nông nghiệp chiếm 25.113,30 ha và đất lâm nghiệp có rừng là 27.874,61 ha, nhưng diện tích đất đồi núi chưa sử dụng và núi đá không có rừng lên tới 22.919,18 ha (chiếm 29,51%).

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến thu nhập của hộ nông dân nghèo Yên Minh chậm cải thiện bắt nguồn từ địa hình núi đá dốc trên 25 độ, khí hậu khắc nghiệt và thiếu nước nghiêm trọng vào mùa khô dọc lưu vực sông Miện và sông Nhiệm. Về mặt chủ quan, khoảng 70% chủ hộ nghèo có trình độ học vấn ở mức tiểu học hoặc trung học cơ sở, tỷ lệ lao động qua đào tạo nghề thấp, quy mô hộ đông con khiến tỷ lệ phụ thuộc cao.

Khi so sánh với các mô hình giảm nghèo thành công tại huyện Phong Thổ (Lai Châu) - nơi giảm nghèo 5 - 6%/năm nhờ chuyển dịch sang 1.000 ha cao su và cây chuỗi giá trị cao (thu 100 - 200 triệu đồng/ha), hay huyện Quan Hóa (Thanh Hóa) với mô hình "một giúp một" giảm nghèo từ 35,46% xuống 22,83% - có thể thấy Yên Minh chưa khai thác tối đa vốn tín dụng chính sách và chưa gắn sản xuất với thị trường.

Các phát hiện này có thể được minh họa trực quan qua biểu đồ cơ cấu thu nhập (thể hiện tỷ trọng trồng trọt chiếm trên 60%, chăn nuôi 25%, phi nông nghiệp dưới 15%) và bảng so sánh biến động chi phí - doanh thu giữa 3 vùng sinh thái, chứng minh tính cấp thiết của việc thương mại hóa nông sản bản địa.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Đổi mới nhận thức và đào tạo nghề ngắn hạn: UBND huyện Yên Minh cùng Phòng LĐ-TB&XH triển khai 25-30 lớp đào tạo kỹ thuật trồng trọt, chăn nuôi và sơ chế nông sản tại chỗ mỗi năm, phấn đấu nâng tỷ lệ lao động nông thôn qua đào tạo lên trên 45% vào năm 2025, giúp giảm tình trạng thất nghiệp thời vụ.
2. Chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi giá trị cao: Phòng Nông nghiệp & PTNT hướng dẫn hộ nghèo chuyển đổi diện tích ngô năng suất thấp sang trồng cây dược liệu, rau màu ôn đới và phát triển đàn bò vàng, dê núi theo mô hình thâm canh. Mục tiêu nâng giá trị sản xuất trên 1 ha đất canh tác đạt 50 - 60 triệu đồng/năm trong giai đoạn 2020 - 2025.
3. Mở rộng quy mô tiếp cận vốn tín dụng ưu đãi: Chi nhánh Ngân hàng Chính sách Xã hội huyện tăng trưởng dư nợ cho vay hộ nghèo từ 10% - 12%/năm, đơn giản hóa thủ tục giải ngân ủy thác qua Hội Nông dân và Hội Phụ nữ, gắn gói vay với cam kết áp dụng quy trình kỹ thuật.
4. Phát triển liên kết chuỗi giá trị và thương mại nông sản: Các tổ chức đoàn thể hỗ trợ thành lập ít nhất 15 hợp tác xã và tổ hợp tác kiểu mới, kết nối tiêu thụ sản phẩm nông sản tại 16 chợ cụm xã và mạng lưới du lịch Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn, nâng tỷ trọng thu nhập phi nông nghiệp lên 15% - 20%.
5. Hoàn thiện hạ tầng thủy lợi và giao thông nông thôn: Ban chỉ đạo nông thôn mới huyện ưu tiên lồng ghép vốn Nghị quyết 30a và ngân sách địa phương để kiên cố hóa 100% các tuyến đường liên thôn, xây dựng thêm hồ treo trữ nước sinh hoạt và sản xuất cho các xã núi đá khó khăn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ hoạch định chính sách và lãnh đạo UBND cấp huyện, tỉnh: Nắm vững cơ sở thực tiễn và bộ chỉ tiêu kinh tế hộ để xây dựng các đề án giảm nghèo đa chiều sát thực tế cho khu vực miền núi phía Bắc.
2. Cán bộ khuyến nông và chuyên viên phụ trách giảm nghèo cơ sở: Ứng dụng các quy trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng, cách thức phân loại nhóm hộ và mô hình kinh tế điểm phù hợp cho 3 tiểu vùng sinh thái (núi cao, núi thấp, thung lũng).
3. Học viên cao học, giảng viên và nhà nghiên cứu kinh tế nông nghiệp: Sử dụng luận văn như tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp chọn mẫu điều tra Slovin, khung phân tích thu nhập thực tế và nguồn số liệu thứ cấp đáng tin cậy.
4. Các tổ chức phi chính phủ và ban quản lý dự án phát triển nông thôn: Tham khảo dữ liệu về mức độ thiếu hụt dịch vụ xã hội cơ bản để thiết kế các chương trình viện trợ sinh kế, an ninh nguồn nước và nâng cao năng lực cho đồng bào thiểu số.

Câu hỏi thường gặp

Rào cản lớn nhất đối với việc tăng thu nhập của hộ nghèo huyện Yên Minh là gì? Rào cản lớn nhất là điều kiện tự nhiên khắc nghiệt với 29,51% diện tích là đồi núi chưa sử dụng và núi đá lộ đầu, gây thiếu nước canh tác nghiêm trọng. Đồng thời, trên 70% chủ hộ nghèo có học vấn dưới THCS, thiếu vốn đầu tư ban đầu và còn thói quen tự cấp tự túc.

Quy mô mẫu 200 hộ có bảo đảm độ tin cậy khoa học cho toàn huyện không? Cỡ mẫu 200 hộ hoàn toàn bảo đảm độ tin cậy. Tác giả áp dụng công thức Slovin với mức sai số 7% trên tổng thể 3.153 hộ nghèo của 3 xã đại diện (Lao Và Chải, Hữu Vinh, Đông Minh), bao quát toàn bộ 3 dạng địa hình sinh thái đặc trưng của Yên Minh.

Làm sao để hộ thuần nông nghèo chuyển đổi sang ngành nghề phi nông nghiệp? Cần thực hiện đồng bộ giải pháp đào tạo nghề thủ công truyền thống, liên kết chuỗi dịch vụ du lịch cộng đồng và tạo điều kiện vay vốn ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách Xã hội với lãi suất hỗ trợ, giúp nông dân mở rộng hoạt động buôn bán nhỏ tại 16 chợ xã.

Mô hình giảm nghèo từ các địa phương khác có thể áp dụng tại Yên Minh như thế nào? Yên Minh có thể học hỏi mô hình phát triển cây đặc sản giá trị cao của huyện Phong Thổ (thu 100 - 200 triệu đồng/ha) và phong trào "một giúp một" của huyện Quan Hóa, tập trung hỗ trợ con giống kết hợp chuyển giao kỹ thuật trực tiếp cho từng hộ nghèo.

Chính sách tín dụng đóng vai trò thế nào trong việc hạn chế tái nghèo? Nguồn vốn tín dụng ưu đãi đóng vai trò đòn bẩy tài chính thiết yếu. Khi được giải ngân đúng đối tượng với mức vay phù hợp chu kỳ chăn nuôi bò vàng hoặc trồng cây dược liệu, hộ nghèo sẽ tạo ra thặng dư kinh tế ổn định để thoát nghèo bền vững.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện lý luận về kinh tế hộ và các nhân tố ảnh hưởng đến thu nhập hộ nông dân nghèo miền núi.
• Phản ánh chân thực thực trạng giảm nghèo tại huyện Yên Minh giai đoạn 2016 - 2018: tỷ lệ hộ nghèo giảm từ 48,17% xuống 44,02% nhưng tỷ lệ hộ cận nghèo vẫn ở mức cao 15,61%.
• Xác định nguyên nhân cốt lõi khiến thu nhập thấp là do cơ cấu thuần nông chiếm tới 93,73%, hạn chế về đất sản xuất và trình độ dân trí.
• Đề xuất 5 nhóm giải pháp đồng bộ về vốn, đào tạo nghề, chuyển dịch cây trồng - vật nuôi và hoàn thiện hạ tầng thủy lợi cho giai đoạn 2020 - 2025.
• Cung cấp cơ sở khoa học tin cậy giúp các nhà quản lý nâng cao hiệu quả chính sách giảm nghèo đa chiều bền vững.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã lượng hóa chi tiết các nguồn thu nhập thực tế của nông hộ theo từng tiểu vùng địa hình, mở ra hướng đi thực tiễn trong thương mại hóa nông nghiệp vùng cao. Để hiện thực hóa mục tiêu nâng cao thu nhập cho nông dân nghèo, các cơ quan ban ngành cần nhanh chóng triển khai đồng bộ các giải pháp trong giai đoạn 2020 - 2025. Bạn đọc, các nhà nghiên cứu và nhà quản lý quan tâm hãy tham khảo toàn văn công trình để ứng dụng vào công tác thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lý luận về nâng cao thu nhập hộ nông dân nghèo 1. Nâng cao thu nhập hộ nông dân nghèo 1.

Khái niệm hộ nông dân Theo tác giả Frank Ellis (1998) thì “hộ nông dân là các hộ, thu nhập các phương tiện sống từ ruộng đất, sử dụng chủ yếu lao động gia đình trong sản xuất nông trại, nằm trong một hệ thống kinh tế rộng hơn, nhưng cơ bản được đặc trưng bằng việc tham gia một phần trong thị trường hoạt động với một trình độ hoàn chỉnh không cao”. Ở nước ta, có nhiều tác giả đề cập đến khái niệm hộ nông dân. Theo nhà khoa học Lê Đình Thắng (1993) cho rằng: “Nông hộ là tế bào kinh tế xã hội, là hình thức kinh tế cơ sở trong nông nghiệp và nông thôn”. Đào Thế Tuấn (1997) cho rằng: “Hộ nông dân là những hộ chủ yếu hoạt động nông nghiệp theo nghĩa rộng, bao gồm cả nghề rừng, nghề cá và hoạt động phi nông nghiệp nông thôn”.

Còn theo nhà khoa học Nguyễn Sinh Cúc, trong phân tích điều tra nông thôn năm 2001 cho rằng: “Hộ nông nghiệp là những hộ có toàn bộ hoặc 50% số lao động thường xuyên tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp các hoạt động trồng trọt, chăn nuôi, dịch vụ nông nghiệp (làm đất, thủy nông, giống cây trồng, bảo vệ thực vật,…) và thông thường nguồn sống chính của hộ dựa vào nông nghiệp”. Từ những khái niệm trên về hộ nông dân của các tác giả có thể hiểu như sau: - Hộ nông dân là những hộ sống ở nông thôn, có ngành nghề sản xuất chính là nông nghiệp, nguồn thu nhập và sinh sống chủ yếu bằng nghề nông. Ngoài hoạt động nông nghiệp, hộ nông dân còn tham gia các hoạt động phi nông nghiệp (như tiểu thủ công nghiệp, thương mại, dịch vụ,…) ở các mức độ khác nhau. - Hộ nông dân là một đơn vị kinh tế cơ sở, vừa là một đơn vị sản xuất vừa là một đơn vị tiêu dùng.

Như vậy hộ nông dân không thể là một đơn vị kinh tế độc lập tuyệt đối và toàn năng, mà còn phải phụ thuộc vào các hệ thống kinh tế lớn hơn của nền kinh tế quốc dân. Những đặc trưng cơ bản của kinh tế hộ nông dân Việt nam Kinh tế hộ nông dân là hình thức tổ chức kinh tế phổ biến của nông thôn vùng núi Việt Nam với hướng sản xuất chủ yếu là nông lâm nghiệp. Kinh tế hộ nông dân có lịch sử ra đời và phát triển lâu dài, có nhiều biến đổi trong tổ chức và quản lý, có nhiều hình thức đa dạng, nhưng chủ yếu được tổ chức ở quy mô gia đình. Hình thức tổ chức kinh tế này có những đặc trưng sau: Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn 5 - Kinh tế hộ nông dân miền núi phát triển theo hướng tổng hợp nhiều ngành, mức độ chuyên môn hoá cao, nông lâm kết hợp tạo thành hệ sinh thái bền vững.

Do sản xuất nông lâm nghiệp chịu rủi ro nhiều, để chống lại rủi ro đó, phòng những thời gian mất mùa, thiên tai hộ nông, lâm nghiệp phải phát triển theo hướng tổng hợp nhiều ngành như trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp. Trong từng ngành, hộ tiến hành trồng nhiều loại cây trồng, nuôi nhiều con gia súc khác nhau với mục đích tự sản tự tiêu, song một mặt phòng khi giáp hạt, rải thời vụ, thời tiết khó khăn gây mất mùa loại này thì còn có loại khác thay thế. Trong hệ thống nông nghiệp của hộ ngoài ngành trồng trọt và chăn nuôi gia súc ở miền núi hộ còn có tiềm năng đất rừng được gắn bó với nhau tạo thành hệ sinh thái bền vững. - Hộ nông dân là một đơn vị độc lập tự chủ nhưng đồng thời là một đơn vị xã hội với những đặc trưng riêng của nó.

+Về quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất: Ruộng đất là tư liệu sản xuất đặc biệt quý giá của hộ nông lâm nghiệp. Hộ nông dân được sử dụng lâu dài ruộng đất và chỉ như vậy hộ mới phát huy được quyền tự chủ trong sản xuất nông, lâm nghiệp, cùng với các quyền cho thuê sử dụng. Do có nhiều tư liệu vừa phục vụ sản xuất vừa phục vụ đời sống nên hộ không thể tiến hành tính khấu hao một cách rõ ràng như các doanh nghiệp sản xuất khác. +Quan hệ quản lý: Do làm chủ về tư liệu sản xuất nên hộ hoàn toàn có khả năng làm chủ về quản lý, quyền này thuộc về thế hệ bố mẹ trong gia đình.

+Quan hệ phân phối: Do làm chủ về tư liệu sản xuất nên hộ hoàn toàn có khả năng làm chủ về quản lý, quyền này thuộc về thế hệ bố mẹ trong gia đình. - Hộ nông dân không những là một đơn vị kinh tế mà còn là một đơn vị xã hội: Tính chất này là đặc trưng trong kinh tế hộ, bố mẹ có trách nhiệm với con cái đến lúc con cái trưởng thành, con cái có trách nhiệm với bố mẹ đến lúc tuổi già, đau ốm, quá cố. Quan hệ hàng xóm láng giềng, làng bản thông qua các thể chế, già làng, trưởng bản. Có thể nói hộ nông, lâm nghiệp bị chi phối rất lớn bởi quan hệ này.

Phát triển kinh tế hộ nông dân miền núi theo hình thái nông, lâm nghiệp phù hợp với yêu cầu phòng hộ, bảo vệ môi trường từng vùng sinh thái. Bởi vậy việc phát triển kinh tế hộ theo hình thái nông lâm nghiệp là yêu cầu khách quan và tất yếu trong việc bảo vệ môi trường sinh thái của vùng và của cả nước. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc. Các phương pháp xác định chuẩn nghèo Bảng 1.

Quy định về chuẩn nghèo đói theo tiêu chuẩn quốc gia Mức thu nhập Chuẩn nghèo đói qua các giai đoạn Phân loại người nghèo đói BQ/người/tháng Đói (KV nông thôn) Dưới 8 kg 1993-1995 Đói (KV thành thị) Dưới 13 kg (Mức thu nhập quy ra gạo) Nghèo (KV nông thôn) Dưới 15 kg Nghèo (KV thành thị) Dưới 20 kg Đói Dưới 13 kg (Tính cho mọi khu vực) (45.000 đồng) Nghèo Dưới 15 kg (KV nông thôn miền 1996-2000 (55.000 đồng) núi, hải đảo) (Mức thu nhập quy ra gạo tương đương với số tiền) Nghèo (KV nông thôn, đồng Dưới 20 kg bằng trung du) (70.000 đồng) Dưới 25 kg Nghèo (KV thành thị) (90.000 đồng) Nghèo (KV nông thôn miền Dưới 80.000 đồng núi, hải đảo) 2001-2005 (Mức thu nhập tính bằng tiền) Nghèo (KV nông thôn đồng Dưới 100. 000 đồng bằng trung du) Nghèo (KV thành thị) Dưới 150.000 đồng Nghèo (KV nông thôn) Dưới 200.000 đồng Mức thu nhập Chuẩn nghèo đói qua các giai đoạn Phân loại người nghèo đói BQ/người/tháng Nghèo (KV nông thôn) Dưới 400.000 đồng Nghèo (KV thành thị) Dưới 500.000 đồng - Hộ cận nghèo (KV Nông thôn) 520.000 đồng - Hộ cận nghèo (KV thành thị) 650.000 đồng/người/tháng Nghèo ( KV thành thị) 900.000 đồng/người/tháng 2016 - 2020 (Mức thu nhập được tính bằng tiền) 1.000 Hộ cận nghèo (KV Nông thôn) đồng/người/tháng 1.000 Hộ cận nghèo (KV thành thị) đồng/người/tháng (Nguồn: Bộ LĐTBXH) Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn 7 Xác định chuẩn nghèo của Việt Nam: Trong những năm qua nước ta tồn tại song song một số phương pháp xác định chuẩn nghèo phục vụ mục đính khác nhau. Đó là cách xác định chuẩn nghèo của Chính phủ do Bộ LĐTBXH hội công bố; chuẩn nghèo của Tổng cục thống kê và Ngân hàng thế giới đưa ra để đánh giá nghèo đói trên góc độ vĩ mô. Phương pháp xác định chuẩn nghèo đói theo tiêu chuẩn quốc gia: Bộ LĐTBXH là cơ quan thường trực của chương trình XĐGN đã tiến hành rà soát chuẩn nghèo qua các thời kỳ.

Lúc đầu nghèo được xác định dựa vào nhu cầu chi tiêu, sau đó chuyển sang chỉ tiêu thu nhập, kết quả là đã 6 lần công bố chuẩn nghèo đói cho từng giai đoạn khác nhau. Hộ nông dân nghèo * Khái niệm Nghèo là tình trạng của một bộ phận dân cư có điều kiện thoả mãn một phần nhu cầu tối thiểu cơ bản của cuộc sống và có mức sống thấp hơn mức sống trung bình của cộng đồng xét trên mọi phương diện. - Nghèo tuyệt đối: là tình trạng của một bộ phận dân cư không có khả năng thoả mãn các nhu cầu tối thiểu nhằm duy trì cuộc sống. Nhu cầu tối thiểu là những đảm bảo ở mức độ tối thiểu những nhu cầu thiết yếu về ăn, ở, mặc, nhà ở và nhu cầu sinh hoạt hàng ngày như văn hoá, y tế, giáo dục, đi lại giao tiếp.

- Nghèo tương đối: là tình trạng của một bộ phận dân cư không có khả năng thoả mãn các nhu cầu tối thiểu nhằm duy trì cuộc sống. Nhu cầu tối thiểu là những đảm bảo ở mức độ tối thiểu những nhu cầu thiết yếu về ăn, ở, mặc, nhà ở và nhu cầu sinh hoạt hàng ngày như văn hoá, y tế, giáo dục, đi lại giao tiếp. Như vậy, hộ nông dân nghèo là những hộ nông dân thiếu vốn sản xuất thường rơi vào vòng luẩn quẩn, sản xuất yếu kém, làm không đủ ăn, phải đi làm thuê, đi vay để đảm bảo cuộc sống tối thiểu hàng ngày[5]. Theo quyết định 59/2015/QĐ-TTg ngày 19 tháng 11 năm 2015 thì hộ nghèo ở khu vực nông thôn có thu nhập bình quân là 700.000 đồng/người/tháng trở xuống và từ 900.000 đồng/người/tháng trở xuống đối với khu vực thành thị [6].

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn 8  Đặc điểm của hộ nông dân nghèo - Thứ nhất, người nghèo thường có trình độ học vấn thấp hơn đại bộ phận dân cư khác: (các số liệu thống kê cho thấy rằng khoảng 70% hộ nghèo có trình độ phổ thông cơ sở hoặc thấp hơn), khả năng tiếp cận đến thông tin và kỹ năng chuyên môn bị hạn chế, thêm nữa tiếng nói ít được coi trọng, họ ít có địa vị trong xã hội. Những điều này là bước cản để họ tìm kiếm công việc tốt hơn trong các ngành trả lương cao. Vì vậy họ thường có thu nhập thấp hoặc thậm chí không có thu nhập mà chỉ phụ thuộc vào các nguồn trợ cấp, thu nhập không ổn định. - Thứ hai, phần lớn thu nhập của người nghèo chỉ đáp ứng được các nhu cầu thiết yếu nhất cho cuộc sống.

Họ thường có khuynh hướng chi vượt khỏi thu: Do nguồn thu nhập ít ỏi nên hầu như phần lớn thu nhập chủ yếu được sử dụng để đáp ứng nhu cầu ăn uống hằng ngày của người nghèo và đa phần chưa biết cách quản lý kinh tế cũng như cách thức làm ăn hợp lý.