CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HIỆU QUẢ SẢN XUẤT KINH DOANH CỦA DOANH NGHIỆP 1.1 Cơ sở lý luận về hiệu quả sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp 1.1 Khái niệm hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp Hiệu quả là một phạm trù kinh tế chung nhất, liên quan trực tiếp đến nền kinh tế sản xuất hàng hoá. Hiệu quả được xem xét dưới nhiều giác độ khác nhau, bao gồm hiệu quả kinh tế xã hội và hiệu quả sản xuất kinh doanh. Về hiệu quả sản xuất kinh doanh (HQSXKD), có hai quan điểm cùng tồn tại, đó là quan điểm truyền thống và quan điểm mới.1 Quan điểm truyền thống về hiệu quả sản xuất kinh doanh Quan điểm truyền thống cho rằng, nói đến HQSXKD tức là nói đến phần còn lại của kết quả sản xuất kinh doanh (SXKD) sau khi đã trừ chi phí. Nhiều tác giả cho rằng, HQSXKD được xem như là tỷ lệ giữa kết quả thu được với chi phí bỏ ra [9], hay ngược lại là chi phí trên một đơn vị sản phẩm hay giá trị sản phẩm.
Những chỉ tiêu hiệu quả này thường là giá thành sản phẩm hay mức sinh lời của đồng vốn. Hiệu quả sản xuất kinh doanh chỉ được tính toán khi kết thúc một quá trình sản xuất kinh doanh. Các quan điểm truyền thống trên chưa thật toàn diện khi xem xét HQSXKD. Thứ nhất, quan điểm này coi quá trình sản xuất kinh doanh trong trạng thái tĩnh, chỉ xem xét hiệu quả sau khi đã đầu tư.
Trong khi đó hiệu quả là chỉ tiêu rất quan trọng không những cho phép chúng ta biết được kết quả đầu tư mà còn giúp chúng ta xem xét trước khi ra quyết định đầu tư tiếp và nên đầu tư bao nhiêu, đến mức độ nào. Trên phương diện này, quan điểm truyền thống chưa đáp ứng đầy đủ được. Thứ hai, quan điểm này không tính yếu tố thời gian khi tính toán thu và chi cho một hoạt động sản xuất kinh doanh. Do đó, thu và chi trong tính toán hiệu quả sản xuất kinh doanh theo quan điểm này thường chưa tính đủ và chính xác.
Thứ ba, HQSXKD theo quan điểm truyền thống chỉ bao gồm hai phạm trù cơ bản là thu và chi. Hai phạm trù này chủ yếu liên quan đến yếu tố tài chính đơn thuần như thu và chi. Trong khi đó, các hoạt động đầu tư và phát triển lại có những tác động không chỉ đơn thuần về mặt kinh tế mà còn cả các yếu tố khác nữa. Và có những 4 phần thu lợi hoặc những khoản chi phí lúc đầu không hoặc khó lượng hoá được nhưng nó là những con số không phải là nhỏ thì lại không được phản ánh ở cách tính này.2 Quan điểm mới về hiệu quả sản xuất kinh doanh Gần đây các nhà kinh tế đã đưa ra quan niệm mới về HQSXKD, nhằm khắc phục những nhược điểm của quan điểm truyền thống.
Theo quan điểm mới khi nghiên cứu HQSXKD phải căn cứ vào tổ hợp các yếu tố: - Trạng thái động của mối quan hệ giữa đầu vào và đầu ra: Về mối quan hệ này, cần phân biệt rõ ba phạm trù: Hiệu quả kỹ thuật; hiệu quả phân bổ các nguồn lực và hiệu quả sản xuất kinh doanh. Hiệu quả kỹ thuật là số sản phẩm (O) thu thêm trên một đơn vị đầu vào (I) đầu tư thêm. Tỷ số O/I được gọi là sản phẩm biên. Hiệu quả phân bổ nguồn lực là giá trị sản phẩm thu thêm trên một đơn vị chi phí đầu tư thêm.
Thực chất nó là hiệu quả kỹ thuật có tính đến các yếu tố giá sản phẩm và giá đầu vào. HQSXKD là phần thu thêm trên một đơn vị đầu tư thêm. Nó chỉ đạt được khi hiệu quả kỹ thuật và hiệu quả sử dụng nguồn lực là tối đa. - Yếu tố thời gian.
Các nhà kinh tế hiện nay đã coi thời gian là yếu tố trong tính toán hiệu quả. Cùng đầu tư một lượng vốn như nhau và cùng có tổng doanh thu bằng nhau nhưng hai dự án có thể có hiệu quả khác nhau. - Hiệu quả tài chính, xã hội và môi trường Theo quan điểm toàn diện, HQSXKD nên được đánh giá trên ba phương diện: Hiệu quả tài chính, xã hội và hiệu quả môi trường. Hiệu quả tài chính mà trước đây ta quen gọi là hiệu quả sản xuất kinh doanh thường được thể hiện bằng những chỉ tiêu như lợi nhuận, giá thành, tỷ lệ nội hoàn vốn, thời gian hoàn vốn.
Hiệu quả xã hội (HQXH) bao gồm lợi ích xã hội mà quá trình sản xuất kinh doanh đem lại như: Việc làm, mức tăng về GDP do tác động của việc sản xuất kinh doanh, sự công bằng xã hội và sự được bảo vệ hoặc sự hoàn thiện hơn của môi trường sinh thái. Một số tác giả khác khi đánh giá HQSXKD cho rằng cần phân biệt hai khái niệm HQSXKD và hiệu quả xã hội. HQSXKD được hiểu là mối tương quan so sánh giữa lượng kết quả đạt được và lượng chi phí bỏ ra. Còn hiệu quả xã hội là mối tương quan so sánh giữa 5 các lợi ích xã hội thu được và tổng chi phí bỏ ra.
HQSXKD và hiệu quả xã hội có mối quan hệ mật thiết với nhau, chúng là tiền đề của nhau và là phạm trù thống nhất. Việc phân biệt hiệu quả tài chính hay hiệu quả xã hội là tuỳ theo phạm vi và mức độ của sự phân tích là của cá nhân hay cả xã hội khi xem xét. Hiệu quả tài chính được phân tích trên quan điểm lợi ích của từng cá nhân, từng DN thực hiện sản xuất kinh doanh; chỉ tính toán những lời lãi thông thường trong phạm vi tài chính để cho người đầu tư ra quyết định đầu tư. Hiệu quả xã hội thì được phân tích trên lợi ích của toàn xã hội để xem xét sự phát triển chung của xã hội như mức tăng trưởng, sự công bằng xã hội và sự phát triển cộng đồng và cả về vấn đề môi trường.
Vì vậy, tuỳ theo phạm vi xem xét là của cá nhân, DN hay toàn xã hội mà có hiệu quả tài chính hay hiệu quả xã hội. Thông thường, đối với các DN SXKD họ chú ý nhiều tới hiệu quả tài chính. Tuy nhiên, cũng cần phải nhấn mạnh rằng mặc dù với mục tiêu là lợi nhuận nhưng các DN không thể không chú ý tới hiệu quả kinh tế xã hội bởi không chỉ do sự kiểm soát của Chính phủ mà còn là ý thức cộng đồng, dân tộc. - Đánh giá SXKD thông qua việc so sánh giữa lợi ích và chi phí.
Quan điểm đánh giá hiệu quả gắn với việc xem xét quá trình phát triển và tăng trưởng cho phép đưa ra một cách nhìn tổng quát hơn về hiệu quả sản xuất kinh doanh. Một mặt, quan điểm này phù hợp với quan điểm truyền thống về đánh giá HQSXKD ở chỗ nó cũng nhằm so sánh chi phí bỏ ra và lợi ích thu được. Mặt khác, quan điểm này có cách nhìn nhận rộng hơn về khái niệm chi phí và lợi ích [1]. Về chi phí, các quan niệm truyền thống chỉ chú ý chủ yếu vào các yếu tố tiền bạc, vật chất, công sức bỏ ra cho quá trình SXKD [1].
Quan điểm mới cho rằng ngoài yếu tố chi phí trên còn phải tính đến các chi phí phi vật chất và gián tiếp như các tác động bất lợi của hoạt động sản xuất kinh doanh đến môi trường (ô nhiễm môi trường, thay đổi bất lợi cho hệ sinh thái,vv.) và đến xã hội như khoảng cách giàu và nghèo, công bằng trong phân phối. 6 Về lợi ích, quan điểm mới tính đến ba phạm trù: Lợi ích tài chính, xã hội và lợi ích về môi trường. Lợi ích tài chính bao gồm việc đạt được kết quả, năng suất cao cho các hoạt động sản xuất kinh doanh và dịch vụ [9]. Lợi ích xã hội thể hiện ở khả năng đảm bảo công bằng trong phân phối các nguồn lực và phúc lợi xã hội giữa các vùng, giữa các cộng đồng dân cư trong cùng một vùng.
Đồng thời đảm bảo sự bền vững của hoạt động sản xuất kinh doanh thông qua các cơ chế tham gia của người hưởng lợi vào các quá trình đầu tư và sử dụng thành quả đầu tư, thực hiện được mục tiêu ổn định xã hội. Lợi ích môi trường là khả năng bảo tồn và phát triển tài nguyên môi trường (đất, nước, đa dạng sinh học. Quan niệm mới về HQSXKD cho phép đánh giá toàn diện hơn các tác động do hoạt động sản xuất kinh doanh mang lại, phù hợp với xu thế thời đại và chiến lược tăng trưởng và phát triển bền vững của các quốc gia ngày nay. Từ các quan điểm về HQSXKD ở trên, chúng ta thấy bản chất của HQSXKD là nâng cao năng suất lao động và tiết kiệm lao động.
Đây là hai mặt có mối quan hệ mật thiết với vấn đề hiệu quả sản xuất kinh doanh. Cạnh tranh trong cơ chế thị trường cùng với sự khan hiếm các nguồn lực buộc các DN phải thực hiện tận dụng triệt để các nguồn lực, sử dụng tiết kiệm nhất với mong muốn đạt kết quả đầu ra tốt nhất. Như vậy, từ những phân tích trên chúng ta có thể đưa ra khái niệm về HQSXKD như sau: Hiệu quả sản xuất kinh doanh là phạm trù kinh tế phản ánh trình độ sử dụng các nguồn lực đầu vào của DN để đạt kết quả cao nhất trong quá trình sản xuất kinh doanh với chi phí thấp nhất.2 Bản chất của hiệu quả kinh doanh Khái niệm HQSXKD đã khẳng định bản chất của hiệu quả kinh tế trong hoạt động sản xuất kinh doanh là phản ánh mặt chất lượng của các hoạt động kinh doanh, phản ánh trình độ sử dụng các nguồn lực (lao động, thiết bị máy móc, nguyên nhiên vật liệu và tiền vốn) để đạt được mục tiêu cuối cùng của mọi hoạt động sản xuất kinh doanh của DN – mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận [9]. Như vậy, có thể thấy HQSXKD không chỉ thể hiện ở riêng một chỉ tiêu nào mà nó bao gồm hệ thống các chỉ tiêu tổng hợp, phản ánh trình độ khai thác, quản lý và sử dụng 7 của DN về nhân lực, vật lực, trí lực…[1], [9], [14] hay nói một cách chung nhất HQSXKD phản ánh trình độ quản lý của mỗi DN.
HQSXKD cần phải được hiểu một cách đầy đủ trên cả hai phương diện định tính và định lượng. Về mặt định tính, HQSXKD phản ánh sự cố gắng nỗ lực, trình độ quản lý của mỗi khâu, mỗi cấp trong DN và sự gắn bó của chúng trong việc kết hợp giải quyết những yêu cầu và mục tiêu kinh tế với những yêu cầu và mục tiêu xã hội.
