Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2010 - 2013, quận Hải Châu giữ vị thế trung tâm kinh tế, chính trị và văn hóa của thành phố Đà Nẵng với quy mô dân số 196.762 người và tổng thu ngân sách nhà nước tăng từ 696.327 triệu đồng lên 989.867 triệu đồng. Cùng với quá trình đô thị hóa nhanh chóng, tổng chi ngân sách nhà nước trên địa bàn quận tăng mạnh từ 355.194 triệu đồng năm 2010 lên 551.790 triệu đồng năm 2013, đạt tốc độ tăng trưởng bình quân 15,8%/năm. Sự mở rộng quy mô chi tiêu công đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc nâng cao hiệu quả quản lý tài chính nhằm thực thi Nghị quyết 11/NQ-CP của Chính phủ về kiềm chế lạm phát, ổn định kinh tế vĩ mô và bảo đảm an sinh xã hội.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Kinh tế phát triển do học viên Nguyễn Thị Hoàng Oanh thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS. Lê Bảo tại Đại học Đà Nẵng tập trung giải quyết bài toán nâng cao hiệu quả công tác quản lý chi ngân sách nhà nước tại quận Hải Châu. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm: hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý chi ngân sách cấp quận; phân tích thực trạng quản lý chi thường xuyên và chi đầu tư phát triển giai đoạn 2010 - 2013; xác định những hạn chế và đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ đến năm 2020. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát 13 phường trực thuộc quận Hải Châu. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học giúp giảm thiểu thất thoát vốn công, rút ngắn thời gian thẩm định ngân sách từ 7 ngày xuống còn 3 - 5 ngày và chuẩn hóa 100% quy trình kiểm soát chi tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết tài chính công hiện đại và mô hình quản lý chu trình ngân sách khép kín gồm năm khâu liên hoàn: lập dự toán, phân bổ và giao dự toán, chấp hành ngân sách, kiểm soát chi và quyết toán - kiểm tra tài chính. Đồng thời, đề tài tích hợp lý thuyết phân cấp quản lý tài chính công theo quy định của Luật Ngân sách Nhà nước nhằm phân định rõ trách nhiệm giữa các cấp chính quyền địa phương.

Ba khái niệm then chốt được làm rõ gồm: Chi ngân sách nhà nước là quá trình phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ công nhằm thực hiện các chức năng kinh tế - xã hội; Quản lý chi ngân sách là hệ thống các công cụ điều hành, kiểm tra của Nhà nước nhằm bảo đảm tính tiết kiệm và hiệu quả chi tiêu; Cơ chế tự chủ tài chính theo Nghị định 130/2005/NĐ-CP và Nghị định 43/2006/NĐ-CP trao quyền chủ động cho các cơ quan hành chính và đơn vị sự nghiệp công lập trong việc sử dụng kinh phí được giao gắn với kết quả thực hiện nhiệm vụ. Đề tài kế thừa kinh nghiệm quản lý chi tiêu công từ các nước OECD, nhấn mạnh việc chuyển dịch từ phương thức quản lý theo yếu tố đầu vào sang quản lý ngân sách dựa trên kết quả đầu ra.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ Niên giám thống kê quận Hải Châu, báo cáo quyết toán của Phòng Tài chính - Kế hoạch và Kho bạc Nhà nước quận Hải Châu trong giai đoạn 4 năm từ 2010 đến 2013. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát toàn bộ cỡ mẫu gồm 17 cán bộ công chức thuộc 4 bộ phận nghiệp vụ của Phòng Tài chính - Kế hoạch quận và 13 cán bộ phụ trách kế toán tại 13 phường trực thuộc.

Phương pháp chọn mẫu phi xác suất theo chủ đích toàn thể được áp dụng nhằm tiếp cận trực tiếp các đối tượng có thẩm quyền và chuyên môn sâu về điều hành ngân sách tại địa phương. Phương pháp phân tích định lượng kết hợp định tính, phương pháp thống kê mô tả và phương pháp so sánh số tương đối, số tuyệt đối được lựa chọn nhằm phản ánh chính xác xu hướng biến động chi tiêu qua các năm tài khóa, chỉ ra độ lệch giữa dự toán và quyết toán thực tế. Toàn bộ quy trình nghiên cứu được triển khai thực hiện chặt chẽ trong khung thời gian từ tháng 01/2014 đến tháng 05/2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu chỉ ra bốn phát hiện quan trọng trong công tác quản lý chi ngân sách tại quận Hải Châu giai đoạn 2010 - 2013. Thứ nhất, tổng chi ngân sách tăng trưởng vượt bậc từ 355.194 triệu đồng năm 2010 lên 551.790 triệu đồng năm 2013, tương đương mức tăng 55,35% nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế với khu vực dịch vụ - thương mại chiếm tỷ trọng 73,76%. Thứ hai, cơ cấu chi chưa thực sự cân đối khi chi thường xuyên chiếm tỷ trọng áp đảo trên 70% tổng chi ngân sách, trong khi chi đầu tư phát triển chỉ chiếm khoảng 25% đến 29%, gây khó khăn cho việc mở rộng hạ tầng đô thị.

Thứ ba, công tác lập và phân bổ dự toán tại 13 phường vẫn mang tính bình quân dựa trên số liệu quá khứ, dẫn tới mức chênh lệch giữa dự toán đầu năm và số quyết toán thực tế ở một số khoản mục chi sự nghiệp giáo dục, văn hóa dao động từ 8% đến 12%. Thứ tư, việc thực hiện cơ chế tự chủ theo Nghị định 130/2005/NĐ-CP và Nghị định 43/2006/NĐ-CP đã giúp các đơn vị sự nghiệp tiết kiệm được khoảng 5% đến 7% định mức kinh phí, tuy nhiên quy trình kiểm soát chi tại Kho bạc Nhà nước vẫn chủ yếu kiểm soát hồ sơ chứng từ hợp lệ mà chưa đánh giá được chất lượng sản phẩm đầu ra.

Thảo luận kết quả

Để minh họa trực quan các phát hiện trên, dữ liệu nghiên cứu có thể được biểu diễn thông qua biểu đồ cơ cấu kinh tế quận Hải Châu năm 2013 với ngành dịch vụ - thương mại chiếm 73,76%, công nghiệp - xây dựng chiếm 26,13% và nông nghiệp chỉ chiếm 0,11%. Bên cạnh đó, một bảng thống kê so sánh chuỗi thời gian 2010 - 2013 sẽ phản ánh rõ nét tốc độ tăng thu ngân sách từ 696.327 triệu đồng lên 989.867 triệu đồng song hành cùng xu hướng gia tăng quy mô chi ngân sách địa phương.

Nguyên nhân của những tồn tại bắt nguồn từ việc phân cấp quản lý ngân sách chưa đi kèm chế tài ràng buộc trách nhiệm của thủ trưởng đơn vị dự toán, năng lực nghiệp vụ của đội ngũ kế toán phường chưa đồng đều và mức độ ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý chứng từ điện tử còn hạn chế. So sánh với các nghiên cứu của PGS.TS. Trịnh Xuân Hạnh và ThS. Trần Văn Long, kết quả tại quận Hải Châu mang tính đặc thù của đô thị trung tâm: mật độ dân số cao 196.762 người đòi hỏi chi tiêu lớn cho an sinh xã hội, mạng lưới 44 trường học và 765 bác sĩ y tế, dẫn đến áp lực chi thường xuyên cao hơn nhiều so với các địa bàn ngoại thành.

Đề xuất và khuyến nghị

Nghiên cứu đưa ra bốn nhóm giải pháp trọng tâm nhằm hoàn thiện công tác quản lý chi ngân sách tại quận Hải Châu:

Thứ nhất, đổi mới quy trình lập và phân bổ dự toán ngân sách. Ủy ban nhân dân quận chỉ đạo Phòng Tài chính - Kế hoạch phối hợp với Ủy ban nhân dân 13 phường chuyển đổi từ phương pháp lập ngân sách theo khoản mục sang lập ngân sách theo kết quả đầu ra, phấn đấu rút ngắn thời gian thẩm định dự toán xuống dưới 5 ngày làm việc và giảm tỷ lệ chênh lệch dự toán - quyết toán xuống dưới 3% trong giai đoạn 2016 - 2018.

Thứ hai, siết chặt kỷ luật chi thường xuyên và hiện đại hóa kiểm soát chi. Kho bạc Nhà nước quận Hải Châu chủ trì phối hợp với các đơn vị sử dụng ngân sách rà soát, cắt giảm tối thiểu 10% kinh phí hội họp, tiếp khách và mua sắm trang thiết bị chưa cấp thiết; hoàn thành ứng dụng 100% dịch vụ công trực tuyến trong kiểm soát chi giai đoạn 2016 - 2020.

Thứ ba, nâng cao hiệu quả quản lý chi đầu tư xây dựng cơ bản. Ban Quản lý dự án quận và Phòng Tài chính - Kế hoạch tăng cường thẩm định dự án, giám sát tiến độ thi công nhằm đảm bảo tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công đạt trên 95% kế hoạch hàng năm, xử lý dứt điểm tình trạng nợ đọng xây dựng cơ bản trước năm 2020.

Thứ tư, chuẩn hóa năng lực đội ngũ cán bộ tài chính công. Ủy ban nhân dân quận tổ chức các khóa bồi dưỡng chuyên môn định kỳ 2 lần/năm cho 100% cán bộ thuộc 4 bộ phận của Phòng Tài chính - Kế hoạch và kế toán trưởng 13 phường, áp dụng bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả công việc hoàn thành trước năm 2018.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho bốn nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, Lãnh đạo Ủy ban nhân dân các quận, huyện: Tiếp cận khung phân tích thực chứng và kinh nghiệm điều hành quy mô ngân sách gần 1.000 tỷ đồng của quận Hải Châu để xây dựng chính sách phân cấp tài chính phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội địa phương.

Thứ hai, Cán bộ chuyên môn Phòng Tài chính - Kế hoạch và Kho bạc Nhà nước: Nắm bắt các quy trình cải tiến việc lập dự toán, thẩm định thanh toán và thanh quyết toán cho 13 phường và hơn 50 đơn vị thụ hưởng ngân sách, giúp tối ưu hóa thời gian xử lý nghiệp vụ.

Thứ ba, Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học chuyên ngành Kinh tế phát triển, Tài chính công: Khai thác hệ thống dữ liệu chuỗi 4 năm và mô hình lý thuyết chu trình ngân sách 5 bước làm tài liệu tham khảo giảng dạy, nghiên cứu tại hơn 100 cơ sở đào tạo đại học và viện nghiên cứu trên toàn quốc.

Thứ tư, Thủ trưởng và kế toán trưởng các đơn vị sự nghiệp công lập: Nắm vững phương thức vận hành cơ chế tự chủ tài chính theo Nghị định 130/2005/NĐ-CP và Nghị định 43/2006/NĐ-CP, từ đó xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ hợp lý nhằm tiết kiệm từ 5% đến 10% kinh phí hoạt động mỗi năm.

Câu hỏi thường gặp

Tốc độ tăng trưởng chi ngân sách nhà nước tại quận Hải Châu giai đoạn 2010 - 2013 diễn ra như thế nào? Tổng chi ngân sách quận tăng từ 355.194 triệu đồng năm 2010 lên 551.790 triệu đồng năm 2013, đạt tốc độ tăng trưởng bình quân 15,8%/năm. Sự gia tăng này phản ánh nhu cầu đầu tư nâng cấp hạ tầng đô thị và phục vụ an sinh xã hội cho 196.762 cư dân tại 13 phường trung tâm của thành phố Đà Nẵng.

Chi thường xuyên chiếm tỷ trọng bao nhiêu trong tổng chi ngân sách quận Hải Châu? Chi thường xuyên chiếm tỷ trọng áp đảo trên 70% tổng chi ngân sách hàng năm, tập trung vào lĩnh vực giáo dục với 44 trường học và mạng lưới y tế gồm 765 bác sĩ. Tỷ trọng chi đầu tư phát triển chỉ dao động từ 25% đến 29%, đòi hỏi quận phải tái cơ cấu chi tiêu hợp lý hơn.

Hạn chế lớn nhất trong công tác lập dự toán chi ngân sách cấp quận là gì? Hạn chế lớn nhất là phương pháp lập dự toán vẫn chủ yếu căn cứ vào số liệu quá khứ thay vì kết quả đầu ra. Điều này dẫn đến tỷ lệ chênh lệch từ 8% đến 12% giữa dự toán ban đầu và số quyết toán thực tế tại các đơn vị sự nghiệp công lập, gây bị động trong cân đối ngân sách.

Cơ cấu tổ chức của Phòng Tài chính - Kế hoạch quận Hải Châu được sắp xếp ra sao? Phòng Tài chính - Kế hoạch quận gồm 17 cán bộ công chức, được bố trí thành 4 bộ phận chuyên trách: Kế toán ngân sách phường, Ngân sách đơn vị dự toán, Kế toán, và Kế hoạch - đầu tư. Bộ máy này chịu trách nhiệm điều hành toàn diện từ thẩm định dự toán trong 7 ngày đến thanh quyết toán ngân sách.

Luận văn đề xuất chỉ tiêu cụ thể nào để nâng cao kỷ luật tài chính trong giai đoạn tới? Luận văn đề xuất cắt giảm tối thiểu 10% chi thường xuyên chưa cấp thiết, nâng tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công lên trên 95%, rút ngắn thời gian thẩm định ngân sách xuống dưới 5 ngày làm việc và hoàn thành đào tạo chuẩn hóa nghiệp vụ cho 100% cán bộ tài chính tại 13 phường.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản trị tài chính công và hoàn thiện chu trình 5 bước quản lý chi ngân sách nhà nước cấp quận.
  • Đánh giá sâu sắc thực trạng chi ngân sách giai đoạn 2010 - 2013 tại quận Hải Châu với quy mô chi 551.790 triệu đồng và tốc độ tăng trưởng bình quân 15,8%/năm.
  • Làm rõ nguyên nhân của các tồn tại trong khâu lập dự toán, phân bổ nguồn lực và kiểm soát chi tại 13 phường và các đơn vị sự nghiệp công lập.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ có tính khả thi cao với lộ trình giai đoạn 2016 - 2020 nhằm tiết kiệm 10% chi thường xuyên và đạt tỷ lệ giải ngân trên 95%.
  • Cung cấp tài liệu tham khảo khoa học và thực tiễn giá trị cho các nhà hoạch định chính sách, cơ quan quản lý tài chính và cộng đồng học thuật kinh tế.

Đóng góp chính của luận văn mở ra giải pháp tối ưu hóa nguồn lực công cho các đô thị phát triển nhanh. Các cơ quan quản lý nhà nước và đơn vị sự nghiệp hãy chủ động ứng dụng ngay những đề xuất thực chứng từ công trình để nâng cao hiệu quả quản trị tài chính công trong thời gian tới.