Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Những công trình nghiên cứu về giá trị di sản văn hóa với phát triển du lịch Xung quanh chủ đề này có rất nhiều vấn đề đặt ra như: Giá trị di sản văn hóa, vai trò của giá trị di sản văn hóa với phát triển kinh tế - xã hội nói chung và phát triển du lịch nói riêng. Phương thức phát triển du lịch trên cơ sở các giá trị di sản văn hóa, vai trò của các chủ thể của các di sản văn hóa, chiến lược phát triển du lịch gắn với di sản văn hóa của quốc gia.
Đây là những vấn đề rất rộng và phức tạp. Để phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài luận án, NCS chỉ khái quát một số công trình liên quan hoặc gần với nội dung đề tài như một sự điểm xuyết. Các công trình của tác giả nước ngoài Di sản văn hóa như là một nguồn lực của sự phát triển: Trong bài viết "The "Vicious circle" of tourism development in heritage cities" (Vòng luẩn quẩn" của phát triển du lịch tại các thành phố di sản) của tác giả Antonio Paplo Rusco [163] giới thiệu một công cụ phân tích, vòng khép kín phát triển du lịch, quy định cụ thể các mô hình tiến hóa của một quá trình. Bài viết mô tả các động thái không gian dẫn đến khả năng suy giảm của một số di sản văn hóa với du lịch, đưa ra các chính sách thích hợp để ngăn chặn sự suy giảm ấy.
Trường hợp của Venice minh họa vòng tròn khép kín hoạt động trong thực tế và gợi ý mô hình chính sách. Vì vậy, nó là cần thiết để mở rộng phân tích theo hai hướng: nghiên cứu các tính chất lâu dài của một trạng thái cân bằng trong khu vực và các quá trình thay thế chất lượng trong trung tâm thành phố. Phát triển đó đòi hỏi phải xây dựng mô hình chính xác và có thể sử dụng chương trình của vòng tròn khép kín như một khái niệm cơ sở. 8 Việc đó sẽ đạt được cải thiện đáng kể từ các thông tin thiết lập sẵn nhằm hoạch định chính sách và quy hoạch thành phố của các thành phố có sở hữu nhiều di sản [163, tr.
Di sản văn hóa là một trong những tài sản vô giá của mỗi quốc gia, sự đóng góp của di sản với du lịch và xã hội đã được nhiều nhà nghiên cứu đề cập tới. Song, có rất nhiều vấn đề thách thức đặt ra đối với việc phát huy giá trị của di sản. Công trình nghiên cứu: "Cultural Heritage and Tourism in the Developing World: A regional perspective" (Di sản văn hóa và du lịch tại các nước đang phát triển từ góc nhìn khu vực) của hai tác giả Dallen J. Nyaupan [165], về những vấn đề thách thức của thực tiễn liên quan đến di sản văn hóa và du lịch toàn cầu, đặc biệt tại các quốc gia kém phát triển; Tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa với phát triển du lịch tại các điểm tham quan di sản; Thách thức mà các nước đang phát triển phải đối mặt trong công tác phát huy di sản và cho rằng các quốc gia đó thiếu một nghiên cứu tổng thể về chủ đề quan trọng này.
Tài liệu này còn đưa ra khái niệm, sự tranh luận và mô hình phát triển của lĩnh vực du lịch di sản. Bên cạnh đó, khảo sát các nguồn di sản và các sản phẩm du lịch; bảo vệ di tích di sản, đặc điểm và truyền thống; tính chính trị của di sản; tác động của du lịch di sản. Nghiên cứu các vấn đề du lịch di sản ở các khu vực cụ thể, gồm quần đảo Thái Bình Dương, Nam Á, vùng Caribbean, Trung Quốc và Đông Bắc Á, Đông Nam Á, châu Phi cận Sahara, Trung và Đông Âu, Trung Đông và Bắc Phi, và Mỹ La tinh. Qua đó, khẳng định mỗi khu vực có tính lịch sử độc đáo, văn hóa truyền thống, chính trị - xã hội, giá trị di sản và cách giải quyết những vấn đề này một cách riêng biệt.
Một quan niệm về di sản văn hóa và giá trị của di sản của Gaetano M. Golinelli "Cultural Heritage and Value Creation: Towards New Pathways" (Di sản văn hóa và việc tạo ra giá trị: hướng tới những con đường mới) [166]. Bằng tư duy hệ thống, khám phá những quan điểm mới, trong đó văn hóa và du lịch được tích hợp hài hòa, và di sản văn hóa được hiểu cả hai như là một 9 phần thiết yếu của bối cảnh XH và KT, là một biểu hiện bản sắc của cộng đồng. Với cách tiếp cận đa ngành, chặt chẽ về phương pháp, với sự đóng góp của UNESCO, cuốn sách có thể coi là một tài liệu tham khảo cho việc sử dụng di sản văn hóa, làm sáng tỏ mối quan hệ phức tạp của văn hóa và du lịch mà từ lâu các học giả cho phép sự phát triển con đường mới tạo giá trị.
Công trình khoa học về: "Managing Quality Cultural Tourism" (Quản lý chất lượng du lịch văn hóa) của Andrew Wheatcroft [161]. Tác giả bàn về phát huy chất lượng du lịch văn hóa tức là một cách nhìn thẩm định bên cạnh tìm hiểu phải làm thế nào để phát huy giá trị du lịch văn hóa nhằm đáp ứng tốt nhất nhu cầu của du khách. Để phát huy giá trị di sản quan trọng, cần sử dụng một phương pháp tiếp thị để xác định nhu cầu của các vấn đề liên quan. Nghiên cứu này đặc biệt hướng tới giúp các chuyên gia của ngành giải trí, du lịch và văn hóa, cung cấp kiến thức về du lịch văn hóa và tập trung vào một số vấn đề quan trọng liên quan đến giá trị di sản - giáo dục, giải trí và bảo tồn, nghiên cứu cách thích nghi đáp ứng nhu cầu của du khách, các diễn giả và địa điểm văn hóa.
Nghiên cứu chỉ ra rằng du lịch văn hóa chất lượng là một công cụ không thể thiếu cho tất cả mọi thứ tham gia vào du lịch di sản. Những vấn đề đặt ra với công trình nghiên cứu về "Quản lý du lịch tại các di sản thế giới" của Arthur Pederson [78] nhằm phát triển du lịch bền vững các di sản văn hóa, đã hướng dẫn phát huy di sản theo các nguyên tắc tạo ra và duy trì việc làm, thu nhập và phát triển của địa phương; bảo đảm tất cả các hoạt động được phép tại khu di sản phù hợp với bối cảnh tự nhiên và lịch sử của khu vực; tạo cơ hội cho công tác nghiên cứu có lợi cho xã hội. Giáo dục du khách và cộng đồng địa phương nhằm nâng cao lòng tôn trọng giá trị của khu di sản và khuyến khích quan tâm đến môi trường văn hóa; tạo dựng hạ tầng cơ sở đảm bảo an toàn cho du khách, bảo vệ môi trường tự nhiên của khu di sản. Tác giả đã nhấn mạnh trong quá trình khai thác các di sản phải quan tâm đến sức chứa, giới hạn lượng người ở khu vực di sản nhằm hạn chế những tác động xấu đến di sản.
Đây cũng chính là một yếu tố để đánh giá tính bền vững của du lịch, xác định sức chứa của 10 điểm du lịch để xem xét khả năng tiếp nhận được bao nhiêu du khách của điểm du lịch đó. Tuy nhiên, việc xác định sức chứa của mỗi điểm du lịch không phải dễ dàng vì còn phải dựa vào nhiều yếu tố khác nhau. Đề cập đến vấn đề pháp lý xung quanh: "Intangible Cultural Heritage in International Law" (Di sản văn hóa phi vật thể trong luật quốc tế) của Lucas Lixinski [169] đã phân tích toàn diện các vấn đề pháp lý xung quanh bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể (còn được gọi là biểu thức văn hóa truyền thống hay văn hóa dân gian), khám phá phản ứng thể chế và nội dung pháp luật, phân tích việc bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể với ba cấp độ khác nhau: cấp độ quốc tế, khu vực và quốc gia. Mỗi di sản được xem như là một điểm thu hút hấp dẫn du khách đến tham quan, điểm thu hút là lý do chính để mọi người đi du lịch đến điểm đến.
Việc xác định các thách thức mà các điểm đến phải đối mặt và nhận ra sự tác động của các yếu tố này đến hoạt động phát huy hiệu quả điểm thu hút khách là vấn đề chính được đặt ra. Anna Leask với công trình: "Progrees in visitor attro attraction research: Towards more more effective management" (Nghiên cứu phát huy hiệu quả thu hút khách du lịch: Mục đích định hướng của quản lý du lịch) [162]. Để phát huy hiệu quả điểm thu hút khách cần thực hiện theo mô hình: xác định yếu tố, biện pháp hiệu quả và công cụ để phát huy di sản. Các yếu tố được xác định thể hiện khía cạnh phát huy các giá trị bao gồm môi trường cạnh tranh, loại điểm thu hút khách, hành vi du khách, kỹ năng nhân viên, phát triển sản phẩm du lịch… Từ các nhân tố được xác định này sẽ lập ra các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả như: số lượng du khách, sự thỏa mãn của du khách, mục tiêu giáo dục, mục tiêu cộng đồng…Với công cụ phát huy di sản nhằm đánh giá điểm thu hút như: thu thập dữ liệu du khách, kiểm tra định lượng hành vi du khách, đa dạng hóa và phát triển sản phẩm mới.
Quan tâm về mô hình phát triển, nghiên cứu của Huibin (2013) và các cộng sự về "Conceptuabizing a sustainable development model for cultural heritage tourism in Asia - Theoritical and empirical researches in Ubban 11 management" (Khái niệm mô hình phát triển bền vững cho du lịch văn hóa ở Châu Á - các nghiên cứu lý thuyết và thực nghiệm trong quản lý đô thị) [168]. Đề cập đến trong quá trình phát triển du lịch tại các di sản luôn đối mặt với nhiều áp lực xã hội và môi trường. Vì thế, phải làm thế nào để phát triển du lịch bền vững tại các di sản trở nên cấp bách. Với mô hình 4DGPM mà tác giả đưa ra, được thiết lập trong đó có bốn mục tiêu chính được hướng tới như: mục tiêu nguồn lực là phải bảo tồn, kế thừa và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc; mục tiêu các bên có liên quan gồm chính quyền địa phương hướng dẫn và thúc đẩy phát triển du lịch, các nhà đầu tư, các tổ chức phi chính phủ.; mục tiêu thị trường là phải phát triển thị trường mới và thâm nhập thị trường có tiềm năng; mục tiêu lợi ích để phát triển du lịch cần xây dựng hệ thống cơ sở hạ tầng hiện đại, có sự tham gia của cộng đồng.