CHƯƠNG 1 GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG DÂN TỘC VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ TRONG XÂY DỰNG ĐẠO ĐỨC CHO THANH NIÊN HUYỆN BA VÌ: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG 1. Giá trị đạo đức và giá trị đạo đức truyền thống dân tộc Việt Nam 1. Giá trị đạo đức Với tư cách là yếu tố cấu thành hệ thống các giá trị tinh thần của đời sống xã hội, giá trị đạo đức được xác định là những chuẩn mực, những khuôn mẫu lý tưởng, những quy tắc ứng xử nhằm điều chỉnh và chuẩn hóa hành vi con người trong quá trình hình thành và phát triển nhân cách. Trong mỗi một vùng miền, dân tộc, mỗi thời kỳ lịch sử, có hệ thống các giá trị đạo đức tồn tại ở những mức độ khác nhau, được sắp xếp theo những thang bậc khác nhau trong quá trình giáo dục và hoạt động của cá nhân, cũng như trong quá trình tác động qua lại giữa cá nhân với môi trường xung quanh.
Mỗi thời đại lịch sử, có những mẫu hình giá trị đạo đức khác nhau. Trong thời cổ đại, giá trị đạo đức cao quí nhất là phục tùng các giá trị của cộng đồng, mọi người không được ăn cắp. Mẫu người điển hình là những người anh hùng khỏe mạnh, có khả năng bảo vệ được cộng đồng; thời Trung cổ, do ảnh hưởng nặng nề của tôn giáo, giá trị đạo đức cao nhất là sự phụng chúa hết mình. Mẫu người lý tưởng là những người truyền giáo, những con chiên ngoan đạo; sang thời tư bản chủ nghĩa, đây là thời kỳ kinh tế, khoa học, kỹ thuật phát triển và việc đề cao lý tính con người ở một mức độ nhất định, con người phải tự biết định đoạt số phận của mình, nên đã hình thành những giá trị đạo đức như tự chủ cá nhân, tài năng được đề cao, đặc biệt là lao động trí óc; ở trong xã hội cộng sản chủ nghĩa, giá trị đạo đức cao quí nhất của con người là mang hết sức mình phục vụ mọi người, mình vì mọi người và mọi người vì mình.
Đó là xã hội mà tất cả mọi người dân đều được hưởng ấm no, hạnh phúc. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bởi vậy, khi phán xét, thẩm định một hệ thống giá trị đạo đức nào đó, chúng ta không thể dừng lại ở chỗ lý giải nội dung khái niệm của nó mà phải đi sâu tìm hiểu nguồn gốc xã hội, đặc điểm kinh tế, nền tảng kinh tế xã hội, nghĩa là phải hiểu tồn tại xã hội đã nảy sinh ra nó. Chuẩn mực đạo đức luôn thay đổi theo tồn tại xã hội và do vậy, theo các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác “không thể có thứ đạo đức tồn tại vĩnh viễn”. Những giá trị đạo đức tiêu biểu bao giờ cũng phản ánh những yêu cầu cơ bản của xã hội, nó có nhiệm vụ định hướng hành vi con người phù hợp với hoàn cảnh xã hội.
Khi điều kiện kinh tế - xã hội thay đổi, sẽ dẫn đến những thay đổi trong hệ giá trị tinh thần xã hội, trong đó có giá trị đạo đức. Đó là sự phản ánh quá trình vận động và phát triển thường xuyên của các giá trị đạo đức và đó cũng là biểu hiện hợp qui luật của quá trình vận động, phát triển của đời sống tinh thần xã hội dưới tác động của những biến đổi diễn ra trong đời sống kinh tế - xã hội. Các giá trị đạo đức với những biểu hiện khác biệt nhau luôn từ một nền văn hóa này, một xã hội này di chuyển, thẩm thấu, ảnh hưởng tới một nền văn hóa khác, một xã hội khác. Trong một chừng mực nhất định, các nhân tố của môi trường hướng các cá nhân vào các giá trị nào đó và gây ảnh hưởng đến việc lựa chọn các giá trị, đánh giá các mẫu hành vì tiêu biểu bằng năng lực bản thân.
Nếu như năng lực này kém phát triển sẽ làm giảm khả năng đánh giá các giá trị đạo đức, giảm thiểu mối quan tâm đến người khác và do đó hạn chế khả năng, phạm vi hoạt động của con người. Như vậy, bên cạnh những yếu tố môi trường, năng lực bản thân đóng vai trò rất lớn trong việc tiếp nhận giá trị nào đó để hình thành nên một nhân cách mới phù hợp với yêu cầu xã hội. Giá trị đạo đức vừa có tính chuẩn mực, lại vừa có tính mềm dẻo, linh hoạt và luôn vận động, biến đổi cùng với sự vận động, biến đổi chung của đời sống kinh tế - xã hội. Giá trị đạo đức không phải là bất biến, mà sẽ thay đổi để phù hợp với hoàn cảnh xã hội khi xã hội thay đổi.
Có thể thấy điều này qua sự xung đột giữa các giá trị truyền thống và hiện đại. Những lúc ấy, con người sẽ đứng trước sự lựa chọn khó khăn. Giá trị đạo đức này có thể không biến đổi, nhưng gía trị đạo đức khác lại có thể biến đổi. Có sự biến đổi đó là do điều kiện sống của con người thay đổi làm cho 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhận thức của mỗi người, mỗi thế hệ, mỗi thời đại quan niệm về giá trị đạo đức khác nhau.
Chúng ta có thể lấy ví dụ như quan niệm “ trung với vua” trong học thuyết Nho giáo. Học thuyết này cho rằng: tất cả mọi người trong thiên hạ, đặc biệt là quan lại phải trung thành với vua, với dòng họ nhà vua trong bất kỳ hoàn cảnh nào. Chính quan niệm đó đã tạo ra những nhà nho trung với vua một cách cứng nhắc. Hay ngay cả trong xã hội ta hiện nay, chúng ta đang xây dựng nền kinh tế thị trường với những yêu cầu về đạo đức được đề cao như tính tự chủ cá nhân thì tâm lý ỷ lại, dựa vào tập thể trong nhiều trường hợp vẫn còn ăn sâu trong ý thức của con người Việt Nam.
Nhưng không phải ai cũng tỏ ra bảo thủ trước những biến đổi của đời sống xã hội. Vậy giá trị đạo đức là gì? Giá trị đạo đức là những chuẩn mực đạo đức có tính phổ biến ổn định tương đối được con người lựa chọn nhằm định hướng ý nghĩ, hành vi của mình. Nó có sức mạnh điều chỉnh hành vi của các cá nhân trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội thông qua dư luận xã hội lành mạnh. Trong sự vận động hiện thực, nếu không có một nhà nước pháp quyền đủ mạnh thì giá trị đạo đức dễ bị đẩy xuống hàng thứ yếu.
Trong tiến trình phát triển lịch sử của xã hội loài người, hệ thống giá trị tinh thần của đời sống xã hội nói chung, các giá trị đạo đức nói riêng luôn được coi là yếu tố cấu thành diện mạo của một thời đại, một xã hội, một dân tộc, một nền văn hóa và của nhân cách con người. Do vậy, mọi phương thức thẩm định, định hướng giá trị nói chung, giá trị đạo đức nói riêng đều phải dựa trên cơ sở tính ổn định tương đối của các giá trị đó. Với tư cách là sản phẩm của tiến trình phát triển lịch sử, của sự phát triển kinh tế - xã hội và mang tính thực tiễn - lịch sử cụ thể, các giá trị đạo đức được xác định là tất cả những gì đem lại sự phát triển, sự tiến bộ cho xã hội và cho cá nhân mỗi con người. Bởi thế, mọi giá trị đạo đức đều phải hướng tới tính nhân văn đó.29] Không có một dân tộc, một xã hội nào lại không có gía trị đạo đức của riêng mình.
Vấn đề đặt ra là con người phải biết lựa chọn những giá trị đạo đức nào là 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phù hợp, là mang lại ý nghĩa thiết yếu với yêu cầu phát triển của bản thân, của thời đại, để góp phần vào sự phát triển chung của xã hội. Giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc Những giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc có nguồn gốc sâu xa và bắt nguồn từ đời sống hiện thực của con người, những hoàn cảnh địa lý, môi trường tự nhiên và lịch sử xã hội. Nhận thức sâu sắc và định hướng đúng đắn việc kế thừa các gía trị đạo đức truyền thống dân tộc là tiền đề cơ bản để tạo nên đạo đức lành mạnh của xã hội, góp phần giữ gìn và nâng cao bản sắc văn hóa dân tộc, phát huy mặt tích cực và hạn chế đến mức thấp nhất mặt trái của cơ chế thị trường. Các giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc là bộ phận cốt lõi trong các giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc.
Nói đến các giá trị đạo đức truyền thống dân tộc là nói đến những phẩm chất đạo đức tốt đẹp đã được hình thành, phát triển dần qua suốt chiều dài lịch sử dân tộc. Đó là những giá trị nhân văn mang tính cộng đồng, tính ổn định tương đối, được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, thể hiện trong các chuẩn mực phổ biến, cơ bản nhằm điều chỉnh và đánh giá hành vi của các cá nhân. Các giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc vừa là kết quả, vừa là cơ sở, động lực của quá trình đấu tranh dựng nước, giữ nước và giao lưu văn hóa lâu dài của dân tộc, góp phần tạo dựng bản lĩnh dân tộc, nhân cách con người Việt Nam. Giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc là sự kết tinh toàn bộ tinh hoa được cô đúc nên trong suốt quá trình hình thành, tồn tại và phát triển của dân tộc.
Cho nên, giá trị đạo đức truyền thống là cái thể hiện bản chất nhất, đặc trưng nhất của cốt lõi văn hóa dân tộc tạo nên một sức mạnh tiềm tàng và bền vững. Giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc không phải là những gì sẵn có khi dân tộc đó xuất hiện, mà do các thế hệ người nối tiếp nhau trong lịch sử tạo thành. Tuy nhiên, mỗi dân tộc cũng không thể lựa chọn cho mình những giá trị truyền thống như mong muốn, mà những giá trị truyền thống được hình thành dựa trên cơ sở những điều kiện kinh tế, lịch sử, xã hội của chính dân tộc đó trong suốt tiến trình lịch sử của mình.Mác, “con người làm ra lịch sử của chính mình, nhưng không phải làm theo ý muốn tùy tiện của mình, trong những điều kiện tự mình chọn 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lấy, mà là trong những điều kiện trực tiếp có trước mắt, đã có sẵn và do quá khứ để lại.