Chương 1 LỐI SỐNG VĂN HÓA VÀ LỐI SỐNG THANH NIÊN NGOẠI THÀNH HÀ NỘI 1. QUAN NIỆM VỀ “LỐI SỐNG VĂN HÓA” 1. Khái niệm “ lối sống” Mỗi một xã hội, mỗi nhóm xã hội, mỗi con người đều tồn tại và phát triển trong mối quan hệ với tự nhiên, với người này và người khác trong một cộng đồng lịch sử nhất định. Do phải sống, tồn tại và phát triển, cùng với việc sản xuất ra của cải vật chất, con người đã sản xuất ra của cải tinh thần, ra dân tộc, ra chế độ chính trị và những thiết chế nền tảng của văn hoá như lao động, gia đình, tôn giáo, văn học nghệ thuật… để duy trì sự ổn định và phát triển của mình.
Trong quá trình ấy, mỗi cộng đồng xã hội đã tạo nên cách sống, phương thức sống và các hình thức sống riêng biệt. Lối sống đã trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều khoa học như: Xã hội học, Chính trị học, Đạo đức học, Giáo dục học, Văn hóa học. và được xem là một phạm trù cơ bản của Chủ nghĩa duy vật lịch sử. Triết học Mác - Lênin hiểu lối sống là những hoạt động sống của con người trong những điều kiện tự nhiên và xã hội nhất định.
Trong tác phẩm “Hệ tư tưởng Đức”, để làm rõ mối quan hệ giữa con người với hoàn cảnh, điều kiện sống của nó, C.Mác đã nêu khái niệm “phương thức sản xuất” và khái niệm “phương thức sinh sống”: Không nên nghiên cứu phương thức sản xuất ấy đơn thuần theo khía cạnh nó là sự tái sản xuất ra đời sống thể xác của các cá nhân. Mà hơn thế, nó là một phương thức hoạt động nhất định của những cá nhân ấy, một hình thức nhất định của hoạt động sống của họ, một phương thức sinh sống nhất định của họ[44, tr. Luận điểm trên đây thường được các nhà nghiên cứu mác xít dùng làm điểm xuất phát để nghiên cứu khái niệm "lối sống". Vào các thập niên 60 - 80 của thế kỷ XX, giới nghiên cứu Liên Xô và các nước Xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu đưa ra hơn 50 định nghĩa tiêu biểu về “lối sống”.
Định nghĩa tiêu biểu và phổ biến nhất ở Liên Xô (cũ) gắn lối sống với hoạt động của con người. Từ điển Chủ nghĩa cộng sản khoa học định nghĩa: "lối sống xã hội chủ nghĩa là những hình thức hoạt động sống của con người vốn có của chủ nghĩa xã hội, được 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com qui định bởi điều kiện sống của họ trong phạm vi giai đoạn đầu của chủ nghĩa cộng sản" [52, tr. Công trình “Lối sống xã hội chủ nghĩa” do G. Gle-dơ-man chủ biên định nghĩa: "Lối sống là một tổng thể, một hệ thống những đặc điểm chủ yếu nói lên hoạt động của các dân tộc, các giai cấp, các nhóm xã hội, các cá nhân trong những điều kiện của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định”[41, tr.
Nhìn chung, các nhà nghiên cứu ở các nước xã hội chủ nghĩa trước đây, khi bàn về khái niệm "lối sống" thường nhấn mạnh vào tính chất xã hội chủ nghĩa và xác định các tiêu chí của nó từ sự đối lập với lối sống tư sản. Ở Việt Nam, khái niệm "lối sống" được xem xét với một góc nhìn tổng hợp, trong đó có nói đến mối quan hệ giữa mặt chủ quan và khách quan, giữa hoạt động sống và điều kiện sống của con người, giữa hoạt động sản xuất và những hoạt động phi sản xuất. Nhấn mạnh vào hoạt động sống của con người, nhóm tác giả giáo trình “Lý luận văn hóa và đường lối văn hóa của Đảng Cộng sản Việt Nam” định nghĩa: “Lối sống là một phạm trù xã hội khái quát toàn bộ hoạt động sống của các dân tộc, các giai cấp, các nhóm xã hội, các cá nhân trong những điều kiện của một hình thái kinh tế- xã hội nhất định, và biểu hiện trên các lĩnh vực của đời sống: trong lao động và hưởng thụ; trong quan hệ giữa người với người; trong sinh hoạt tinh thần và văn hóa”[07, tr. Xem lối sống như những quan hệ xã hội, tác giả Lê Như Hoa cho rằng: “Lối sống là tổng thể các quan hệ xã hội của con người với những hình thức và đặc trưng tiêu biểu cho mỗi dân tộc, quốc gia, vùng địa lý, nhóm xã hội trong những điều kiện lịch sử, kinh tế, xã hội và văn hóa cụ thể”[34, tr.
Nhìn chung, các khái niệm về lối sống đều có chung những điểm sau: một là, xem lối sống là một dạng hoạt động sống của con người; hai là, hoạt động sống này phụ thuộc chặt chẽ vào phương thức sản xuất và điều kiện sống của con người; ba là, nó thể hiện đặc trưng riêng của từng cộng đồng người. Về thực chất, lối sống là hoạt động của con người, là cách thức con người ứng xử với tự nhiên - xã hội để bảo tồn và phát triển đời sống của mình. Vì vậy, khái niệm “lối sống” bao hàm cả hai mặt khách quan lẫn chủ quan. Mặt khách quan là điều kiện sống của con người, trong đó bao hàm những đặc điểm của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định mà cốt lõi là phương thức sản xuất.
Mặt chủ quan chính là ý thức của con người 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong sự lựa chọn cho mình một lối sống, dựa trên cơ sở của một lẽ sống, một thái độ sống cụ thể, những mục tiêu mà con người đặt ra. Vì vậy, tác giả Lê Như Hoa cho rằng: “Thuật ngữ lối sống có sự kết hợp biện chứng giữa yếu tố vật chất và yếu tố tinh thần, gắn với phương thức sản xuất của xã hội, với chế độ chính trị xã hội, với hình thái kinh tế - xã hội”[35, tr. Lối sống là do phương thức sản xuất quyết định. Tuy nhiên, trong cùng một phương thức sản xuất, các giai cấp khác nhau có lối sống khác nhau.
Theo “Từ điển Chủ nghĩa cộng sản khoa học”, nguyên nhân của sự khác biệt ấy (thậm chí đối lập) là ở cơ sở kinh tế. “Lối sống xã hội chủ nghĩa đối lập trực tiếp với lối sống tư sản, điều đó là do có sự khác nhau căn bản về cơ sở kinh tế”[52, tr. Ngoài phương thức sản xuất ra, điều kiện sinh hoạt cũng có ảnh hưởng không nhỏ đến lối sống. Theo các tác giả của công trình "Lối sống xã hội chủ nghĩa", trên cơ sở tồn tại của các điều kiện vật chất nhất định mà con người nảy sinh nhu cầu và những hứng thú khách quan.
Trong những mức độ khác nhau, chúng được phản ánh vào ý thức như là những động cơ tinh thần của hành động. Khi hành động theo những động cơ này, con người thỏa mãn nhu cầu của mình, đồng thời thay đổi cả điều kiện sống và chính bản thân. Mặt khách quan của lối sống còn thể hiện ở những chuẩn giá trị xã hội. Chuẩn giá trị xã hội là các giá trị cốt lõi được lựa chọn, đánh giá, xác định và cấu trúc theo những thang bậc nhất định như những chuẩn mực chung cho đại đa số thành viên xã hội.
Chuẩn giá trị xã hội là nguyên tắc của khuôn mẫu ứng xử. Theo các tác giả của “Một số vấn đề về lối sống, đạo đức, chuẩn giá trị xã hội”, các chuẩn giá trị xã hội được hình thành, xác định trong quá trình cá nhân hoặc cộng đồng gia nhập vào các quan hệ xã hội với tư cách chủ thể của các quan hệ xã hội đó. Do đó, “các chuẩn giá trị xã hội luôn luôn đóng vai trò chuẩn mực, thái độ bên trong của đạo đức và lối sống ở mỗi cá nhân và cộng đồng cũng như đóng vai trò bản lề, nhất là trong quá trình chuyển hóa của bảng giá trị xã hội ở những giai đoạn biến đổi (hoặc biến động), trên những lĩnh vực cơ bản của xã hội hay của toàn xã hội”[61, tr. Mặt chủ quan của lối sống, như đã nói, là ý thức của con người trong việc lựa chọn cho mình một lối sống, dựa trên cơ sở của một lẽ sống, một thái độ sống cụ thể, những mục tiêu mà con người đặt ra.
Mặt chủ quan này phụ thuộc rất nhiều vào nền văn hóa, vào 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thế giới quan, lý tưởng sống mà cá nhân hấp thu được. Nó làm cho lối sống trở thành tự giác, vươn đến các giá trị, làm nên ý nghĩa của lối sống. Chính mặt chủ quan này góp phần làm cho lối sống của các cá nhân, các tầng lớp, các giai cấp. có sự khác nhau dẫu trong cùng một phương thức sản xuất và cùng những điều kiện sống.
Vậy, lối sống biểu hiện trong những lĩnh vực nào? Nếu quan niệm lối sống như một hệ thống các đặc điểm cơ bản về hoạt động sống của con người thì rõ ràng, lao động phải là lĩnh vực đầu tiên của lối sống. Trong bất kì xã hội nào, những hình thức hoạt động sống chủ yếu của con người đều là hoạt động lao động, lao động như là phương thức sinh sống. Tính chất và trình độ của lao động qui định mối quan hệ giữa con người với tự nhiên và xã hội. Vì vậy, lối sống biểu hiện trước hết trong lĩnh vực lao động, con người sử dụng thời gian lao động của mình như thế nào, thái độ lao động ra sao? Bên cạnh lao động, lối sống còn được biểu hiện ra trong những lĩnh vực hoạt động khác của con người: sinh hoạt hàng ngày, hoạt động chính trị - xã hội, hoạt động giáo dục, hoạt động trong lĩnh vực văn hóa tinh thần, trong sử dụng thời gian rỗi, những quan hệ qua lại giữa người với người tiêu biểu cho một xã hội nhất định, những tập quán và những quy tắc xử thế đã ăn sâu vào đời sống hàng ngày.
Tính chất của những lĩnh vực này, từ hoạt động lao động đến hoạt động chính trị - xã hội, quan hệ qua lại giữa người với người trong các chế độ xã hội là khác nhau. Điều này góp phần làm nên sự khác nhau căn bản giữa các lối sống, trong khi không loại trừ một vài nét chung, chẳng hạn trong các hình thức tổ chức hoạt động lao động, trong các kiểu nhà ở, trong các phương tiện thông tin liên lạc.