Văn hóa tộc người và giao thoa văn hóa ở miền Đông Lạng Sơn (1986 - 2020)

Luận văn: Văn hóa tộc người và giao thoa văn hóa ở miền đông Lạng Sơn (1986 - 2020) - ĐH Sư phạm Thái Nguyên

• Tác giả: Nguyễn Thị Thảo
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đàm Thị Uyên
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Văn hóa tộc người và giao thoa văn hóa ở miền Đông Lạng Sơn (1986 - 2020)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan văn hóa tộc người ở miền Đông Lạng Sơn 1986 2020

Miền Đông Lạng Sơn gồm các huyện Cao Lộc, Lộc Bình và Đình Lập. Khu vực này giữ vị trí địa chiến lược trọng yếu ở vùng biên giới Đông Bắc. Địa bàn là nơi cư trú lâu đời của các tộc người Tày, Nùng, Dao, Kinh và Hoa. Trong giai đoạn 1986 - 2020, chính sách Đổi mới mở ra thời kỳ chuyển dịch kinh tế sâu rộng. Văn hóa truyền thống của các tộc người phản ánh rõ nét qua sinh kế nông lâm nghiệp, y phục, nhà ở và tín ngưỡng dân gian. Người Tày và Nùng chiếm đa số với văn hóa canh tác lúa nước kết hợp nương rẫy. Người Dao sinh sống tập trung ở vùng núi cao Mẫu Sơn, giữ gìn bản sắc qua trang phục chàm thêu tay cầu kỳ và nghi lễ Cấp sắc. Sự phát triển của hệ thống giao thông và các cửa khẩu như Chi Ma, Hữu Nghị thúc đẩy giao thương. Điều này tạo nền tảng cho sự tiếp xúc văn hóa thường xuyên giữa các cộng đồng cư dân. Các nhóm dân cư vừa bảo lưu cốt cách bản địa, vừa chia sẻ nhiều yếu tố văn hóa chung.

1.1. Địa bàn cư trú và cơ cấu tộc người đặc trưng

Địa bàn miền Đông Lạng Sơn sở hữu địa hình đồi núi phức tạp xen kẽ thung lũng. Cơ cấu dân cư tại đây mang tính đa dân tộc rõ rệt. Người Tày và Nùng cư trú tập trung ở các vùng lòng chảo, ven thung lũng sông Kỳ Cùng. Họ có truyền thống trồng trọt trù phú và canh tác lúa nước lâu đời. Đồng bào Dao cư ngụ chủ yếu trên các sườn núi cao thuộc dải Mẫu Sơn. Người Kinh và người Hoa phân bố đông hơn ở các thị trấn, cửa khẩu và trục đường giao thông chính. Sự phân bố không gian cư trú tạo điều kiện hình thành mạng lưới liên kết kinh tế và văn hóa chặt chẽ giữa các nhóm cư dân.

1.2. Bối cảnh lịch sử xã hội giai đoạn 1986 2020

Công cuộc Đổi mới từ năm 1986 đã mang lại diện mạo mới cho miền Đông Lạng Sơn. Kinh tế chuyển đổi mạnh từ tự cung tự cấp sang sản xuất hàng hóa và thương mại dịch vụ cửa khẩu. Cơ sở hạ tầng giao thông liên tục được nâng cấp và bê tông hóa. Tỷ lệ xã có đường ô tô đến trung tâm đạt mức cao. Sự thông thương biên giới Việt - Trung tạo đòn bẩy phát triển kinh tế vùng biên. Đồng thời, quá trình đô thị hóa và giao lưu kinh tế làm thay đổi nhanh chóng lối sống sinh hoạt. Các tộc người đứng trước cả thời cơ phát triển lẫn thách thức bảo tồn giá trị truyền thống.

II. Phân tích diện mạo giao thoa văn hóa tại miền Đông Lạng Sơn

Giao thoa văn hóa ở miền Đông Lạng Sơn diễn ra trên nhiều bình diện trong giai đoạn 1986 - 2020. Sự tiếp xúc giữa người Tày và Nùng diễn ra tự nhiên do tương đồng về ngôn ngữ và phong tục. Giao thoa giữa người Kinh với Tày, Nùng thể hiện rõ qua sự thay đổi ngôn ngữ, trang phục và thị hiếu tiêu dùng. Y phục truyền thống dần nhường chỗ cho âu phục hiện đại trong đời sống thường nhật. Trang phục dân tộc như áo chàm, khăn thêu chỉ còn xuất hiện trong lễ hội hoặc dịp trang trọng. Kiến trúc nhà sàn truyền thống đang có xu hướng giảm dần, thay thế bằng nhà xây kiên cố bằng gạch và bê tông. Bên cạnh đó, hoạt động thương mại biên mậu đưa nhiều yếu tố văn hóa ngoại lai xâm nhập qua biên giới. Các nghi lễ vòng đời như cưới xin, ma chay cũng có sự giản lược và tiếp nhận các yếu tố mới. Một số hủ tục lạc hậu bị loại bỏ, nhưng một số nét đẹp cổ truyền cũng đứng trước nguy cơ mai một nhanh chóng.

2.1. Biến đổi trong trang phục kiến trúc và sinh kế

Trang phục truyền thống của người Tày, Nùng, Dao có sự cách tân và đơn giản hóa rõ rệt. Vải dệt thủ công nhuộm chàm dần được thay thế bởi các loại vải công nghiệp may sẵn. Phụ nữ trẻ ít mặc trang phục truyền thống khi đi làm hoặc đi chợ. Về kiến trúc, nhà sàn gỗ truyền thống giảm số lượng đáng kể do nguồn gỗ khan hiếm và chi phí bảo dưỡng cao. Người dân chuyển sang xây nhà ống, nhà tầng theo phong cách hiện đại. Sinh kế của người dân chuyển dịch mạnh mẽ từ thuần nông sang kinh doanh buôn bán dịch vụ tại các cửa khẩu và điểm du lịch như Mẫu Sơn.

2.2. Giao thoa trong tín ngưỡng lễ hội và giao lưu biên giới

Đời sống tâm linh và lễ hội phản ánh sự giao thoa văn hóa sâu sắc giữa các cộng đồng. Các lễ hội Lồng tồng, hát Then, hát Sli, Lượn thu hút đông đảo các tầng lớp dân cư tham gia. Đồng thời, sự giao thương xuyên biên giới Việt - Trung tác động mạnh đến lối sống cư dân vùng giáp ranh. Nhiều phong tục tập quán được người dân hai bên biên giới chia sẻ và giao lưu mật thiết. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các ấn phẩm và sản phẩm thương mại hiện đại đã làm giảm bớt tính thiêng liêng của một số nghi lễ dân gian cổ truyền.

III. Giải pháp bảo tồn văn hóa tộc người ở miền Đông Lạng Sơn

Công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa tộc người ở miền Đông Lạng Sơn đòi hỏi phương pháp tiếp cận đồng bộ. Trước hết, cần kết hợp hài hòa giữa việc giữ gìn bản sắc truyền thống và tiếp thu tinh hoa văn hóa hiện đại. Chính quyền địa phương cần đẩy mạnh công tác kiểm kê, số hóa các di sản văn hóa phi vật thể như then, sli, lượn, nghệ thuật thêu dệt và tri thức bản địa. Việc phát triển du lịch văn hóa cộng đồng gắn với danh thắng Mẫu Sơn và suối Long Đầu là hướng đi hiệu quả. Mô hình này vừa tạo sinh kế bền vững cho người dân, vừa nâng cao ý thức tự hào dân tộc. Ngoài ra, cần có chính sách tôn vinh, đãi ngộ nghệ nhân dân gian - những người nắm giữ kho tàng văn hóa sống. Việc đưa văn hóa truyền thống vào trường học giúp thế hệ trẻ duy trì tiếng nói, chữ viết và phong tục của cha ông. Sự tham gia chủ động của cộng đồng bản địa là chìa khóa quyết định thành công của mọi giải pháp bảo tồn.

3.1. Phát triển du lịch di sản gắn với sinh kế cộng đồng

Khai thác tiềm năng văn hóa phục vụ du lịch sinh thái và văn hóa là giải pháp trọng tâm. Khu du lịch Mẫu Sơn, thác Bản Khiếng và các bản làng người Dao, Tày sở hữu cảnh quan hùng vĩ cùng nét văn hóa độc đáo. Việc xây dựng các làng du lịch cộng đồng homestay giúp du khách trải nghiệm trực tiếp ẩm thực, trang phục và lễ hội địa phương. Mô hình này mang lại thu nhập trực tiếp cho đồng bào, tạo động lực kinh tế để họ tự giác bảo tồn kiến trúc nhà ở và trang phục dân tộc. Đồng thời, các sản phẩm thủ công truyền thống như vải chàm, đồ thêu trở thành hàng hóa lưu niệm có giá trị cao.

3.2. Số hóa di sản và nâng cao vai trò của nghệ nhân dân gian

Ứng dụng công nghệ thông tin vào lưu trữ và số hóa di sản văn hóa là yêu cầu cấp thiết. Cần ghi âm, ghi hình và tư liệu hóa các làn điệu dân ca, nghi lễ Cấp sắc, truyện cổ tích và bài thuốc Nam cổ truyền. Bên cạnh đó, chính quyền cần ban hành chính sách hỗ trợ thiết thực cho các nghệ nhân cao tuổi. Việc mở các lớp truyền dạy hát Then, đàn Tính, dệt thổ cẩm ngay tại thôn bản giúp nối liền sợi dây trao truyền văn hóa giữa các thế hệ. Thế hệ trẻ cần được khuyến khích sử dụng tiếng mẹ đẻ và trang phục dân tộc trong các sinh hoạt cộng đồng.

IV. Kết luận về giao thoa văn hóa tộc người tại miền Đông Lạng Sơn

Giai đoạn 1986 - 2020 chứng kiến những biến đổi sâu sắc trong bức tranh văn hóa tộc người và giao thoa văn hóa ở miền Đông Lạng Sơn. Quá trình giao thoa vừa làm phong phú thêm đời sống tinh thần của nhân dân, vừa thúc đẩy kinh tế - xã hội vùng biên phát triển. Nghiên cứu văn hóa miền Đông Lạng Sơn mang lại những giá trị thực tiễn to lớn trong hoạch định chính sách dân tộc và quản lý văn hóa biên giới. Bài học rút ra là không thể áp đặt rập khuôn các biện pháp bảo tồn cứng nhắc. Văn hóa luôn mang tính vận động và thích ứng với điều kiện lịch sử mới. Việc kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế thương mại cửa khẩu với bảo tồn di sản là định hướng chiến lược. Sự hài hòa giữa tính thống nhất của văn hóa quốc gia và tính đa dạng của văn hóa tộc người đảm bảo ổn định chính trị và an ninh biên giới vững chắc.

4.1. Giá trị khoa học và ý nghĩa thực tiễn của công trình

Nghiên cứu cung cấp hệ thống tư liệu lịch sử xác thực và toàn diện về văn hóa các tộc người miền Đông Lạng Sơn giai đoạn Đổi mới. Công trình làm sáng tỏ quy luật tiếp biến văn hóa trong môi trường đa tộc người và kinh tế thị trường. Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo quý báu cho các nhà quản lý văn hóa, cơ quan hoạch định chính sách phát triển vùng đồng bào thiểu số. Đồng thời, tài liệu đóng góp nguồn cơ sở dữ liệu quan trọng cho công tác giảng dạy, nghiên cứu lịch sử địa phương và nhân học văn hóa tại các trường đại học, viện nghiên cứu.

4.2. Định hướng ứng dụng trong chính sách văn hóa và kinh tế biên mậu

Dữ liệu và phân tích từ công trình nghiên cứu mở ra hướng đi rõ ràng cho các chính sách phát triển vùng biên. Các cơ quan chức năng có thể xây dựng các quy hoạch phát triển kinh tế cửa khẩu gắn liền với bảo vệ không gian văn hóa truyền thống. Việc kiểm soát tác động tiêu cực của thương mại hóa đối với các giá trị di sản cần được thực hiện nghiêm ngặt. Hợp tác văn hóa qua biên giới cần được định hướng lành mạnh, góp phần xây dựng đường biên giới hòa bình, hữu nghị và thịnh vượng. Mỗi chính sách ban hành cần đặt cộng đồng cư dân bản địa làm chủ thể trung tâm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Miền Đông tỉnh Lạng Sơn bao gồm ba huyện Cao Lộc, Lộc Bình và Văn Lãng, trải dài dọc theo 253 km đường biên giới tiếp giáp với tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc. Địa bàn sở hữu vị trí chiến lược xung yếu và là nơi quần cư lâu đời của hơn 214.309 cư dân thuộc 26 thành phần tộc người khác nhau, trong đó người Nùng chiếm khoảng 43,9% và người Tày chiếm khoảng 35,3% dân số toàn tỉnh. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là nhận diện diện mạo văn hóa truyền thống và quá trình giao thoa văn hóa giữa các cộng đồng bản địa trong bối cảnh công cuộc Đổi mới diễn ra toàn diện từ năm 1986 đến năm 2020.

Mục tiêu cụ thể của công trình là làm rõ các thành tố văn hóa vật chất, văn hóa xã hội và đời sống tinh thần của các tộc người bản địa; từ đó phân tích các tầng mức giao thoa nội bộ tộc người, giao thoa liên tộc người giữa người Tày, Nùng với người Kinh, người Dao, người Hoa và sự giao lưu văn hóa qua biên giới. Phạm vi không gian được xác lập trên tổng diện tích tự nhiên hơn 2.172 km² của ba huyện miền Đông, với mốc thời gian khảo sát 34 năm nhằm nắm bắt những chuyển động xã hội từ nền kinh tế tự cung tự cấp sang kinh tế thị trường mở cửa. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc cung cấp hệ thống dữ liệu toàn diện về sự thích ứng văn hóa, giải quyết bài toán phát triển kinh tế cửa khẩu song hành với việc bảo vệ chủ quyền biên cương và giữ gìn bản sắc tộc người trong kỷ nguyên hội nhập quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý thuyết tiếp biến văn hóa (Acculturation Theory) và lý thuyết sinh thái nhân văn nhằm phân tích sự vận động của văn hóa bản địa dưới tác động của môi trường tự nhiên và hoàn cảnh lịch sử - xã hội. Luận văn xây dựng mô hình nghiên cứu đa diện, khảo sát văn hóa tộc người qua ba chiều kích tương tác mật thiết: văn hóa vật chất (sinh kế nông lâm nghiệp, kiến trúc nhà ở, trang phục), văn hóa xã hội (tổ chức dòng họ, quan hệ làng bản) và văn hóa tinh thần (nghi lễ then, then giải hạn hắt khoăn, dân ca sli, lượn và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên).

Bốn khái niệm then chốt được chuẩn hóa và xuyên suốt toàn bộ luận văn bao gồm: "văn hóa tộc người" - hệ thống giá trị biểu trưng phân định ranh giới tự nhận thức của cộng đồng; "giao thoa văn hóa" - quá trình tiếp xúc, dung hợp và làm giàu lẫn nhau giữa các hệ thống văn hóa độc lập; "tiếp biến văn hóa" - sự biến đổi về chất của các yếu tố nội sinh khi tiếp nhận yếu tố ngoại sinh; và "vùng văn hóa biên giới" - không gian địa bàn mang tính mở, tích hợp nhiều luồng giao lưu xuyên quốc gia.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp chặt chẽ giữa nguồn tư liệu thành văn (văn kiện Đảng, chính sách dân tộc, Địa chí Lạng Sơn, niên giám thống kê giai đoạn 1986 - 2020) và nguồn tư liệu thực địa điền dã được thu thập trực tiếp tại ba huyện nghiên cứu. Cỡ mẫu khảo sát thực địa bao gồm 18 điểm thôn bản tiêu biểu đại diện cho vùng cao, vùng thung lũng và khu vực cửa khẩu; thực hiện phỏng vấn sâu 45 đối tượng là các nghệ nhân ưu tú, thầy tào, già làng, trưởng bản và cán bộ văn hóa cơ sở (trong đó gồm 20 đại diện người Tày, 18 đại diện người Nùng, 4 đại diện người Dao và 3 đại diện người Hoa).

Phương pháp chọn mẫu phi xác suất có chủ đích (purposive sampling) kết hợp phương pháp quả cầu tuyết (snowball sampling) được áp dụng để tiếp cận đúng những chủ thể nắm giữ tri thức dân gian truyền thống và thực hành nghi lễ. Tác giả sử dụng phương pháp lịch sử kết hợp phương pháp logic nhằm tái hiện tiến trình biến đổi văn hóa theo trình tự thời gian 34 năm một cách khách quan. Việc lựa chọn phương pháp phân tích so sánh định tính và thống kê xã hội học cho phép bóc tách chính xác tỷ lệ các yếu tố truyền thống được bảo lưu so với các yếu tố mới du nhập, đảm bảo tính chuẩn xác và độ tin cậy khoa học của từng luận điểm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cơ cấu dân cư tạo nên thế cân bằng văn hóa đặc thù khi người Tày chiếm 57,46% dân số huyện Lộc Bình, trong khi người Nùng chiếm thế áp đảo tại huyện Cao Lộc với 46.281 người (khoảng 57,94%) và huyện Văn Lãng với 31.106 người (khoảng 62,59%). Sự phân bố đan xen này định hình mô hình giao thoa đồng tộc sâu sắc giữa hai nhánh Tày - Nùng.

Thứ hai, phương thức sinh kế truyền thống chuyển đổi mạnh mẽ từ tự cấp tự túc sang kinh tế hàng hóa chuyên canh. Hiện tượng du canh du cư được xóa bỏ hoàn toàn: đến năm 2018 toàn bộ ba huyện chỉ còn 2 hộ dân tại Lộc Bình thuộc diện này, và đến năm 2019 con số ghi nhận tại Cao Lộc và Văn Lãng đều đạt mức tuyệt đối là 0 hộ. Tỷ lệ hộ nghèo tại huyện Văn Lãng giảm ngoạn mục bình quân 4,1%/năm, từ mức 29,67% năm 2015 xuống còn 8,85% năm 2020 nhờ kinh tế cửa khẩu và cây đặc sản như hoa hồi, hồng vành khuyên.

Thứ ba, sự dung hợp kiến trúc và trang phục diễn ra với tốc độ nhanh. Nhà trình tường đất nện dày từ 10 cm đến 30 cm (nhà pháo đài phòng thủ) của người Nùng và nhà sàn 4 mái 7 hàng cột của người Tày dần được thay thế bằng nhà xây gạch kiên cố lợp ngói âm dương nhằm thích ứng với biến đổi khí hậu. Trong trang phục, vải chàm thủ công nhường chỗ cho vải công nghiệp tiện dụng, song các dấu hiệu nhận diện tộc người vẫn được giữ gìn nguyên vẹn: áo nữ người Tày giữ nguyên 5 hàng cúc cài bên phải, trong khi áo nam người Nùng kiên định cấu trúc 7 hàng cúc ngực (chất kháu).

Thứ tư, giao thoa liên tộc người và giao lưu xuyên biên giới bùng nổ mạnh mẽ dọc theo tuyến hành lang kinh tế và mạng lưới 2 cửa khẩu quốc tế, 1 cửa khẩu quốc gia và 9 cửa khẩu phụ, tạo ra năng lực song ngữ, đa ngữ Tày - Nùng - Kinh - Hoa trong đại bộ phận cư dân vùng biên mậu.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các biến đổi trên bắt nguồn từ tác động cộng hưởng của chính sách Đổi mới 1986, chương trình xây dựng nông thôn mới và sự hoàn thiện của hạ tầng giao thông huyết mạch như Quốc lộ 1A, 1B, 4A và 4B. Dữ liệu khảo sát có thể được hệ thống hóa trực quan thông qua bảng ma trận cơ cấu dân số 26 tộc người và biểu đồ đường thể hiện đà suy giảm của tình trạng du canh du cư giai đoạn 2015 - 2020.

So sánh với các nghiên cứu trước đây tại khu vực Tây Bắc hay vùng miền Tây Cao Bằng, giao thoa văn hóa ở miền Đông Lạng Sơn mang tính chủ động, cởi mở hơn nhờ xung lực mạnh mẽ từ hoạt động thương mại cửa khẩu. Tuy nhiên, sự phát triển quá nhanh của kinh tế thị trường cũng đặt ra nguy cơ mai một nghề dệt vải thủ công, suy giảm người biết hát sli, lượn cổ và làm mờ nhạt không gian văn hóa nhà sàn truyền thống.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, đẩy mạnh số hóa di sản văn hóa phi vật thể: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lạng Sơn chủ trì triển khai dự án lập hồ sơ dữ liệu số cho 100% các làn điệu Then, Sli, Lượn và kho tàng truyện kể dân gian tại 61 xã, thị trấn thuộc ba huyện miền Đông, hoàn thành trước quý IV năm 2027.

Thứ hai, phục dựng không gian kiến trúc truyền thống gắn với du lịch cộng đồng: Ủy ban nhân dân các huyện Cao Lộc, Lộc Bình và Văn Lãng tiến hành quy hoạch, hỗ trợ kinh phí bảo tồn ít nhất 15 cụm bản nhà sàn và nhà trình tường tiêu biểu; phát triển mô hình du lịch sinh thái nông nghiệp đạt tiêu chuẩn OCOP 3 sao trở lên trong giai đoạn 2025 - 2030.

Thứ ba, đưa tri thức bản địa vào chương trình giáo dục phổ thông: Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Lạng Sơn biên soạn và tích hợp tài liệu giảng dạy tiếng Tày - Nùng và thực hành văn hóa trang phục truyền thống vào hoạt động ngoại khóa cho 100% trường học vùng biên giới, duy trì tần suất tối thiểu 2 tiết/tháng từ năm học 2025 - 2026.

Thứ tư, thương hiệu hóa các sản phẩm sinh kế mang chỉ dẫn địa lý: Ban Quản lý Khu kinh tế cửa khẩu Đồng Đăng - Lạng Sơn kết hợp cùng Sở Công Thương hỗ trợ chuẩn hóa quy trình sản xuất, đóng gói nhãn mác cho ít nhất 20 sản phẩm bản địa chủ lực như hồng không hạt Bảo Lâm, tinh dầu hồi Văn Lãng nhằm gia tăng giá trị xuất khẩu tiểu ngạch sang thị trường Quảng Tây trước năm 2028.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhà nghiên cứu dân tộc học và nhân học văn hóa: Tìm thấy nguồn dữ liệu điền dã phong phú, chân xác về phương thức biến đổi sinh kế và sự chuyển dịch ranh giới tộc người vùng Đông Bắc Việt Nam trong suốt 34 năm chuyển đổi kinh tế.

Cán bộ quản lý nhà nước và hoạch định chính sách địa phương: Sử dụng công trình như một luận cứ khoa học tin cậy để xây dựng các đề án an sinh xã hội, giải quyết mối quan hệ giữa an ninh biên giới và chính sách bảo tồn bản sắc văn hóa tại 3 huyện biên cương.

Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Lịch sử, Văn hóa học: Khai thác khung phương pháp luận điền dã kết hợp đối chiếu lịch sử - logic cùng hệ thống số liệu dân tộc học được kiểm chứng làm tài liệu giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu.

Doanh nghiệp du lịch và các nhà phát triển dự án di sản: Nắm bắt bức tranh toàn cảnh về kiến trúc nhà ở, lễ hội và phong tục ẩm thực để định hình các sản phẩm tour du lịch trải nghiệm di sản văn hóa cộng đồng bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Cơ cấu dân cư miền Đông Lạng Sơn có đặc điểm nổi bật nào chi phối sự giao thoa văn hóa? Địa bàn là nơi sinh sống của 26 tộc người, trong đó hai tộc người Tày và Nùng chiếm trên 80% tổng dân số của ba huyện, tạo nên trục giao thoa song hành bền chặt về ngôn ngữ, phong tục và nghi lễ tín ngưỡng xuyên suốt lịch sử định cư.

Nhà pháo đài của người Nùng tại miền Đông Lạng Sơn có đặc trưng gì về kỹ thuật? Nhà pháo đài là dạng nhà đất trình tường độc đáo với lớp tường đất nện dày từ 20 cm đến 30 cm, xung quanh có lũy đá hoặc hàng rào tre dày đặc. Kiến trúc này vừa giúp chống chịu mùa đông giá rét vừa đảm bảo an ninh phòng thủ bản làng trước nạn giặc cướp vùng biên trước đây.

Giao thoa văn hóa giữa người Tày, Nùng và người Kinh thể hiện rõ nét nhất ở khía cạnh nào? Hiện tượng giao thoa thể hiện sâu sắc qua việc tiếp nhận ngôn ngữ phổ thông, cải tiến kỹ thuật canh tác lúa nước hai vụ, sử dụng trang phục vải âu hiện đại và sự hòa trộn trong phong tục cưới xin, lễ tết tại các trung tâm thị trấn như Đồng Đăng, Na Sầm và Lộc Bình.

Hoạt động kinh tế cửa khẩu tác động ra sao đến sinh kế truyền thống của cư dân? Hệ thống cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị, Ga Đồng Đăng cùng 9 cửa khẩu phụ đã chuyển đổi mạnh mẽ sinh kế từ tự cung tự cấp sang dịch vụ vận tải, logistics, thương mại biên mậu và xuất khẩu nông đặc sản, giúp giảm nhanh tỷ lệ hộ nghèo tại Văn Lãng xuống 8,85% năm 2020.

Căn cứ vào chi tiết nào trên y phục cổ truyền để phân biệt nam giới Tày và Nùng? Điểm phân biệt trực quan nằm ở kết cấu khuy áo ngực: áo ngắn truyền thống của nam giới người Tày có xẻ tà đính 5 hàng cúc vải đơn, trong khi áo ngắn của nam giới người Nùng luôn có hàng xẻ chít eo trang bị 7 hàng cúc khuy bấm gọi là chất kháu.

Kết luận

• Luận văn tái hiện toàn diện bức tranh văn hóa vật chất, xã hội và tinh thần của các tộc người tại 3 huyện miền Đông Lạng Sơn qua 34 năm công cuộc Đổi mới (1986 - 2020).
• Hệ thống hóa các quy luật giao thoa văn hóa nội tộc, liên tộc người và giao lưu xuyên biên giới, chứng minh sự dung hợp tích cực giữa truyền thống và hiện đại.
• Cung cấp cơ sở dữ liệu thực địa có độ tin cậy cao với 18 địa bàn khảo sát, phản ánh sự chấm dứt của tập quán du canh du cư và sự nâng cao mức sống cộng đồng.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính khả thi cao nhằm gắn kết hài hòa công tác bảo tồn di sản với chiến lược phát triển kinh tế thương mại biên mậu đến năm 2030.
• Xác định lộ trình nghiên cứu tiếp theo cần mở rộng phân tích tác động của chuyển đổi số và thương mại điện tử xuyên biên giới tới căn tính tộc người vùng biên.

Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý hãy khai thác toàn bộ tư liệu khoa học của công trình này để triển khai hiệu quả các đề án bảo tồn văn hóa và phát triển bền vững vùng biên cương Đông Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ MIỀN ĐÔNG LẠNG SƠN 1. Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên Lạng Sơn là một tỉnh miền núi thuộc khu vực Đông Bắc của Việt Nam, có đường biên giới dài 253km giáp ranh với nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Phía bắc giáp tỉnh Cao Bằng, phía nam giáp tỉnh Bắc Giang, phía đông giáp tỉnh Quảng Tây (Trung Quốc), phía đông nam giáp tỉnh Quảng Ninh, phía tây và phía tây nam giáp tỉnh Bắc Kạn và Thái Nguyên. Tỉnh Lạng Sơn có đuờng quốc lộ 1A, 1B, 4A, 4B 279 đi qua, là điểm nút của sự giao lưu các tỉnh phía tây như Cao Bằng, Thái Nguyên; Bắc Kạn, mặt khác có đường sắt liên vận quốc tế - đây điều kiện rất thuận lợi cho việc giao lưu kinh tế, khoa học - công nghệ với các tỉnh phía nam trong cả nuớc, với Trung Quốc và qua đó sang các nuớc vùng Trung Á.

Lạng Sơn có 02 cửa khẩu quốc tế (cửa khẩu Ga đường sắt Đồng Đăng ở huyện Cao Lộc và cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị, thị trấn Đồng Đăng, huyện Cao Lộc), 01 cửa khẩu quốc gia (cửa khẩu Chi Ma xã Yên Khoái, huyện Lộc Bình) và 9 cửa khẩu phụ là Cốc Nam (xã Tân Mỹ, huyện Văn Lãng) Tân Thanh (bản Nà Lầu xã Tân Thanh, huyện Văn Lãng), Nà Nưa (xã Quốc Khánh, huyện Tràng Định), Co Sâu (thị xã Cao Lâu, huyện Cao Lộc), Na Hình (xã Thụy Hùng, Văn Lãng), Bản Chắt (xã Bính Xá, huyện Đình Lập), Bình Nghi (xã Đào Viên, huyện Tràng Định), Pò Nhùng (xã Bảo Lâm, huyện Cao Lộc) với Trung Quốc. Đến nay, tỉnh Lạng Sơn có 11 đơn vị hành chính cấp huyện, gồm 10 huyện và 01 thành phố loại II; 200 đơn vị hành chính cấp xã (181 xã, 05 phường và 14 thị trấn). Tính đến tháng 6/2020, trên địa bàn tỉnh có 1.850 thôn, tổ dân phố. Trong đó có 31 xã khu vực I, 57 xã khu vực II, 112 xã khu vực III; có 107 xã đặc biệt khó khăn, 04 xã an toàn khu, 03 xã biên giới, 83 thôn đặc biệt khó khăn của 24 xã khu vực II thuộc diện đầu tư Chương trình 135 [22; tr.

8 Nùng Tày Kinh Dao Dân tộc khác 3.1: Cơ cấu dân tộc tỉnh Lạng Sơn hiện nay (Nguồn: Tác giả tổng hợp, vẽ biểu đồ từ tài liệu [22],[23]) Lạng Sơn là điểm đầu tiên của Việt Nam trên 2 tuyến hành lang kinh tế Nam Ninh (Trung Quốc) - Lạng Sơn - Hà Nội - Hải Phòng và Lạng Sơn - Hà Nội - Thành phố Hồ Chí Minh - Mộc Bài (tham gia hành lang xuyên Á: Nam Ninh - Singapore), là cửa ngõ quan trọng kết nối Trung Quốc và các nước trong khu vực ASEAN. Lạng Sơn có đường biên giới dài trên 231km giáp với tỉnh Quảng Tây - Trung Quốc. Địa hình khá phức tạp, chủ yếu là núi thấp và đồi chiếm hơn 80% diện tích toàn tỉnh, độ cao trung bình 252m so với mực nước biển, nơi thấp nhất là 2m ở phía nam huyện Hữu Lũng và nơi cao nhất là đỉnh Mẫu Sơn cao 1. Về khí hậu, tỉnh Lạng Sơn tuy thuộc khu vực nhiệt đới gió mùa nhưng mang đặc thù của khí hậu á nhiệt đới, nền nhiệt không quá cao, có mùa đông tương đối ké dài và khá lạnh.

Nhiệt độ trung bình từ 21 - 220C, lượng mưa từ 90 - 132mm, độ ẩm từ 83 - 85%. Về cơ cấu đất đai, trong tổng số 8.310,09 km2 có 13,40% đất sản xuất nông nghiệp, 69,13% đất lâm nghiệp, 3,46% đất chuyên dụng, 0,98% đất ở.513ha chưa đưa vào sử dụng, chủ yếu là núi đá chưa có rừng [23; tr. “Tổng sản phẩm nội tỉnh (GRDP) bình quân giai đoạn 2016 - 2020 tăng 5,06%. Trong mức tăng trưởng chung của toàn nền kinh tế, khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản tăng 1,72%; khu vực công nghiệp và xây dựng tăng 10,90%; khu vực dịch vụ tăng 5,06%” [23; tr.

Năm 2020, toàn tỉnh có 74/207 xã đạt chuẩn nông thôn mới (65/181 xã sau sáp nhập), tăng 61 xã so với năm 2015; số tiêu chí nông thôn mới bình quân toàn tỉnh đạt 9 12,7 tiêu chí/xã, tăng 5,3 tiêu chí/xã; có 07 xã được công nhận danh hiệu đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao; xây dựng được 30 khu dân cư kiểu mẫu; thành phố Lạng Sơn được Thủ tướng Chính phủ công nhận hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới. Kinh tế cửa khẩu tiếp tục khẳng định vai trò là động lực thúc đẩy tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế của tỉnh, thu hút được nhiều dự án đầu tư quy mô lớn. Miền Đông Lạng Sơn bao gồm các huyện Cao Lộc, Lộc Bình và Văn Lãng. Huyện Cao Lộc nằm ở phía đông bắc tỉnh Lạng Sơn, nằm trong khoảng từ 220°01' đến 210°46' vĩ Bắc và từ 1060°37' đến 1070°04' kinh Đông.

Phía bắc là ranh giới quốc gia với nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, phía tây bắc giáp với huyện Văn Lãng, phía tây và tây nam giáp với các huyện Văn Quan và Chi Lăng, phía nam và đông nam giáp với các huyện Chi Lăng, Lộc Bình. Theo điều kiện địa lý niện tại, huyện Cao Lộc có hình thế bao bọc lấy thành phố Lạng Sơn, là trung tâm kinh tế, chính trị, là vùng kinh tế động lực của tỉnh. Huyện có 23 đơn vị hành chính gồm hai thị trấn là Đồng Đăng và thị trấn huyện lỵ Cao Lộc, 21 xã (Tân Thành, Xuân Long, Yên Trạch, Tân Liên, Gia Cát, Công Sơn, Mẫu Sơn, Xuất Lễ, Cao Lâu, Hải Yến, Lộc Yên, Thanh Lòa, Hòa Cư, Hợp Thành, Thạch Đạn, Bảo Lâm, Thụy Hùng, Song Giáp, Phú Xá, Bình Trung, Hồng Phong). Huyện Cao Lộc có trên 75 km đường biên giới giáp với Trung Quốc, có 02 cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị và cửa khẩu Ga Đồng Đăng.

Tổng diện tích tự nhiên là 619,09km2. Khí hậu được phân chia thành bốn mùa, nhiệt độ trung bình hàng năm là 210oC, lượng mưa trung bình năm tương đối thấp đạt 1.320mm, mùa đông thường xảy ra hiện tượng sương muối ảnh hưởng xấu đến sản xuất nông nghiệp, độ ẩm trung bình cả năm là 82%. Mật độ sông suối tương đối dày, lớn nhất là con sông Kỳ Cùng chảy qua 4 xã Gia Cát, Tân Liên, Song Giáp, Bình Trung, về mùa mưa lượng nước khá lớn, nhưng vào mùa khô lượng nước giảm mạnh không đáp ứng được nhu cầu sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp. Huyện Lộc Bình ở phía Đông Nam tỉnh Lạng Sơn, huyện lỵ đặt ở thị trấn Lộc Bình, cách thành phố Lạng Sơn 22km.

Phía bắc giáp huyện Cao Lộc; phía bắc - đông bắc giáp Trung Quốc; phía đông giáp huyện Đình Lập; phía tây giáp huyện Chi Lăng; phía nam giáp huyện Đình Lập và huyện Lục Ngạn tỉnh Bắc Giang. Huyện Lộc Bình có tổng diện tích tự nhiên 98.643ha, chiếm 11,87% diện tích toàn tỉnh, có 21 đơn vị hành chính gồm 2 thị trấn (Lộc Bình, Na Dương) và 19 xã (Ái Quốc, Khánh Xuân, Đồng Bục, Đông Quan, Minh Hiệp, Hữu Khánh, Hữu Lân, Khuất Xá, Lợi Bác, Mẫu Sơn, Nam Quan, Sàn Viên, Tam Gia, Tĩnh Bắc, Tú Đoạn, Tú Mịch, Xuân Dương, Thống Nhất, Yên Khoái) với 220 thôn bản, khu phố. Trên địa bàn huyện có đường Quốc lộ 4B đi qua huyện nối liền Lạng Sơn với Quảng Ninh và các tuyến tỉnh lộ trên địa bàn có 05 tuyến với tổng chiều dài trên 10 115km nối liền với những huyện xung quanh và còn có tuyến đường tỉnh ĐT. Hệ thống đường huyện với 08 tuyến có tổng chiều dài 134km và hệ thống đường liên xã có 104 tuyến với tổng chiều dài 365,8 km, cùng với hệ thống đường Quốc lộ và đường liên tỉnh đã tạo nên một hệ thống đường thuận tiện và tạo cơ hội thúc đẩy hoạt động giao thương, đi lại và vận chuyển hàng hoá giữa người dân trên địa bàn huyện và những xã phụ cận.

Tổng dân số trên địa bàn huyện Lộc Bình đến năm 2020 là 85467 người, mật độ dân số 86 người/km2 [22; tr. Huyện Lộc Bình có 06 dân tộc là Tày, Nùng, Dao, Hoa, Sán Chỉ, Kinh; trong đó dân tộc Tày chiếm 57,46%, dân tộc Nùng 27,41%; dân tộc Kinh 6,62%, dân tộc Dao 4,59%, Sán Chỉ 3,3%, dân tộc Hoa chiếm 0,5%, còn lại các dân tộc khác chiếm 0,12% dân số toàn huyện [22; tr. Người Tày và người Nùng đến lập nghiệp ở Lộc Bình từ sớm, trải qua nhiều giai đoạn khai khẩn, định cư đã hình thành nên các bản, làng tập trung đông đúc ở ven sông, ven suối của nhiều xã trong huyện. Người Kinh và người Hoa chủ yếu tập trung ở trung tâm các thị trấn, ven trục đường quốc lộ.

Người Dao sinh sống tập trung ở 02 xã Mẫu Sơn và Ái Quốc; người Sán Chỉ sống tập trung ở xã Thống Nhất và một phần ở xã Minh Hiệp. Huyện Văn Lãng có diện tích 567,41km2; nằm cách trung tâm tỉnh 30km, có đường quốc lộ 4A đi qua dài 32km. Đường biên giới giáp với nước Cộng hoà nhân dân Trung Hoa dài 36km. Phía bắc giáp huyện Tràng Định; phía nam giáp huyện Cao Lộc và huyện Văn Quan; phía đông giáp Quảng Tây, Trung Quốc; phía tây giáp huyện Bình Gia.

Tổng dân số trên địa bàn huyện đến năm 2020 là 49.925 người, mật độ dân số 87,99 người/km2 [22; tr. Huyện Văn Lãng có 17 đơn vị hành chính cấp xã trực thuộc, bao gồm thị trấn Na Sầm (huyện lỵ) và 16 xã: Bắc Hùng, Bắc La, Bắc Việt, Gia Miễn, Hoàng Văn Thụ, Hoàng Việt, Hội Hoan, Hồng Thái, Nhạc Kỳ, Tân Mỹ, Tân Tác, Tân Thanh, Thành Hòa, Thanh Long, Thụy Hùng, Trùng Khánh. Địa hình bị chia cắt mạnh, có nhiều núi cao, xen kẽ là các cánh đồng ở thung lũng hẹp ven sông, suối và núi đá vôi. Dạng địa hình chủ yếu là núi đất, có độ dốc trên 250 chiếm 88% diện tích tự nhiên.

Dạng địa hình núi đá chủ yếu có ở xã Tân Thanh, Tân Mỹ, Bắc Hùng, Hoàng Văn Thụ, Hoàng Việt, thị trấn Na Sầm với diện tích khoảng 1. Các dải thung lũng hẹp, cánh đồng phục vụ sản xuất nông nghiệp có diện tích khoảng 7. 11 Huyện Văn Lãng nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, thể hiện 4 mùa rõ ràng. Mùa hạ nóng ẩm, mưa nhiều; mùa đông lạnh, khô hanh và ít mưa.

Nhiệt độ trung bình hàng năm là 240C. Lượng mưa bình quân hàng năm 1.540 mm, có 134 ngày có mưa trong năm. Do phân bố lượng mưa không đồng đều gây ra khó khăn cho sản xuất nông nghiệp và giao thông. Hạn hán kéo dài vào mùa khô.

Độ ẩm không khí bình quân từ 82% trở lên. Văn Lãng có nguồn tài nguyên khá phong phú.