Luận án về vai trò của Nhà nước trong thực hiện chính sách an sinh xã hội ở Việt Nam hiện nay

Nghiên cứu vai trò của Nhà nước trong thực hiện chính sách an sinh xã hội ở Việt Nam hiện nay, làm rõ cơ sở lý luận, thực trạng và giải pháp hoàn thiện thể chế.

• Tác giả: Nguyễn Ngân Hà
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Lê Thị Thanh Hà
• Trường học: Học viện Báo chí và Tuyên truyền
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Vai trò của Nhà nước trong việc thực hiện chính sách an sinh xã hội ở Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2026
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về vai trò của Nhà nước trong an sinh xã hội ở Việt Nam

An sinh xã hội là trụ cột bảo đảm phát triển bền vững cho mỗi quốc gia. Tại Việt Nam, Nhà nước giữ vị trí trung tâm trong việc hoạch định và tổ chức hệ thống an sinh xã hội. Nhà nước mang bản chất giai cấp công nhân và đại diện cho quyền lợi của nhân dân lao động. Do đó, chức năng xã hội luôn gắn liền mật thiết với chức năng chính trị. Nhà nước không chỉ quản lý hành chính đơn thuần. Thiết chế công quyền này trực tiếp kiến tạo môi trường pháp lý, điều tiết các quan hệ phân phối và bảo vệ nhóm yếu thế. Thị trường tự do có xu hướng tạo ra bất bình đẳng sâu sắc. Khi kinh tế thị trường phát triển, khoảng cách giàu nghèo ngày càng gia tăng. Nhà nước xuất hiện như công cụ hữu hiệu nhất để khắc phục các khuyết tật thị trường đó. Thông qua các chính sách bảo hiểm, trợ giúp xã hội và dịch vụ công thiết yếu, Nhà nước san sẻ gánh nặng cuộc sống với người dân. Quá trình này góp phần củng cố niềm tin xã hội, duy trì ổn định chính trị và thúc đẩy kinh tế tăng trưởng toàn diện. Việc nhận thức đúng đắn vai trò chủ đạo của Nhà nước là cơ sở để hoàn thiện chính sách xã hội hiện nay.

1.1. Cơ sở lý luận về chức năng xã hội của Nhà nước

Theo học thuyết Mác - Lênin, Nhà nước thực hiện đồng thời chức năng chính trị và chức năng xã hội. Chức năng chính trị phản ánh bản chất của giai cấp cầm quyền. Chức năng xã hội đại diện cho việc quản lý các vấn đề chung của đời sống. Hai chức năng này gắn kết biện chứng và không tách rời. Chức năng xã hội là nền tảng để củng cố quyền lực chính trị. Ngược lại, chức năng chính trị định hướng cho việc thực thi các mục tiêu xã hội. Trong bối cảnh kinh tế thị trường, chức năng xã hội càng mang tính cấp thiết. Nhà nước bảo đảm sự công bằng thông qua việc phân phối lại tài nguyên. An sinh xã hội chính là công cụ trung tâm để Nhà nước hiện thực hóa chức năng này.

1.2. Bản chất và cấu trúc hệ thống an sinh xã hội

An sinh xã hội là hệ thống các cơ chế bảo vệ của cộng đồng đối với các cá nhân. Cơ chế này phòng ngừa những rủi ro làm suy giảm hoặc mất nguồn thu nhập. Cấu trúc an sinh xã hội hiện đại bao gồm bốn trụ cột then chốt. Trụ cột thứ nhất là bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế. Đây là cơ chế san sẻ rủi ro dựa trên sự đóng góp của các bên. Trụ cột thứ hai là trợ giúp xã hội dành cho những đối tượng đặc thù. Nhà nước cấp ngân sách trực tiếp cho người già, người khuyết tật và trẻ mồ côi. Trụ cột thứ ba là các chương trình giảm nghèo, hỗ trợ sinh kế và tạo việc làm. Trụ cột thứ tư là mạng lưới cung cấp dịch vụ xã hội cơ bản.

II. Phân tích thực trạng vai trò của Nhà nước trong an sinh xã hội

Trong thời gian qua, Nhà nước Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu lớn trong điều hành an sinh xã hội. Hệ thống thể chế pháp luật ngày càng đồng bộ và hoàn thiện. Tỷ lệ bao phủ của bảo hiểm y tế đã vượt mốc 90% dân số. Các chương trình mục tiêu quốc gia về giảm nghèo bền vững mang lại kết quả rõ rệt. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng. Độ bao phủ của bảo hiểm xã hội tự nguyện còn rất khiêm tốn. Lực lượng lao động khu vực phi chính thức chưa được tiếp cận lưới an sinh một cách đầy đủ. Nguồn lực tài chính nhà nước dành cho an sinh xã hội vẫn phụ thuộc lớn vào ngân sách trung ương. Khả năng huy động vốn ngoài ngân sách còn hạn chế. Quy trình thủ tục hành chính trong xét duyệt trợ cấp nhiều nơi còn rườm rà. Chuyển đổi số trong dữ liệu dân cư và an sinh xã hội chưa thực sự đồng bộ giữa các địa phương. Hiện tượng trục lợi quỹ an sinh vẫn diễn ra ở một số lĩnh vực. Ngoài ra, tốc độ già hóa dân số nhanh chóng đang tạo áp lực khổng lồ lên hệ thống hưu trí. Biến đổi khí hậu và thiên tai cực đoan cũng đặt ra những thách thức mới cho quản lý công.

2.1. Những kết quả đạt được trong quản lý nhà nước

Nhà nước đã xây dựng khung khổ pháp lý tương đối hoàn chỉnh về an sinh xã hội. Hiến pháp năm 2013 ghi nhận quyền an sinh xã hội là quyền con người cơ bản. Luật Bảo hiểm xã hội và Luật Việc làm liên tục được sửa đổi theo hướng tiến bộ. Tỷ lệ hộ nghèo đa chiều giảm nhanh trên phạm vi cả nước. Đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số và vùng sâu vùng xa từng bước được cải thiện. Mạng lưới y tế cơ sở mở rộng giúp người dân tiếp cận dịch vụ khám chữa bệnh thuận tiện hơn. Các gói hỗ trợ khẩn cấp trong thiên tai và dịch bệnh được giải ngân kịp thời. Những nỗ lực này khẳng định cam kết bảo vệ nhân dân của Nhà nước.

2.2. Những hạn chế và thách thức thực tiễn đặt ra

Bên cạnh thành tựu, việc thực thi chính sách an sinh xã hội vẫn bộc lộ hạn chế. Khoảng trống an sinh vẫn tồn tại lớn ở khu vực lao động tự do. Nhóm này chiếm tỷ trọng cao nhưng ít tham gia bảo hiểm xã hội. Mức trợ cấp xã hội hiện hành còn thấp so với chi phí sinh hoạt thực tế. Nguồn ngân sách chi cho an sinh xã hội chịu áp lực lớn khi dân số già hóa nhanh. Cơ chế xã hội hóa nguồn lực chưa tạo đủ sức hút đối với khu vực tư nhân. Công tác thanh tra và xử lý vi phạm trốn đóng bảo hiểm còn thiếu quyết liệt. Sự liên thông dữ liệu giữa các bộ ngành còn rời rạc, làm giảm hiệu quả giám sát.

III. Giải pháp nâng cao vai trò của Nhà nước trong an sinh xã hội

Để phát huy vai trò của Nhà nước, việc đổi mới thể chế an sinh xã hội là nhiệm vụ tiên quyết. Nhà nước cần hoàn thiện khung pháp luật nhằm mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội bắt buộc. Các rào cản hành chính cần được dỡ bỏ nhanh chóng. Đồng thời, Nhà nước phải đổi mới phương thức quản lý tài chính công. Việc đa dạng hóa danh mục đầu tư quỹ bảo hiểm sẽ giúp bảo toàn và tăng trưởng nguồn vốn dài hạn. Cơ chế ngân sách cần ưu tiên hỗ trợ trực tiếp cho lao động tự do tham gia an sinh. Bên cạnh đó, việc số hóa thủ tục hành chính giữ ý nghĩa sống còn. Xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về an sinh xã hội giúp minh bạch hóa việc phân bổ nguồn lực. Cán bộ quản lý cần được đào tạo bài bản về năng lực điều hành và kỹ năng số. Nhà nước cũng cần đẩy mạnh mô hình hợp tác công tư trong cung ứng dịch vụ công. Cuối cùng, công tác thanh tra, giám sát phải được siết chặt để răn đe mọi hành vi vi phạm trục lợi chính sách.

3.1. Hoàn thiện thể chế và nâng cao năng lực thực thi

Nhà nước cần khẩn trương sửa đổi Luật Bảo hiểm xã hội nhằm hạ điều kiện thời gian đóng phí. Giải pháp này giúp người lao động dễ dàng thụ hưởng lương hưu khi hết tuổi lao động. Các quy định pháp luật cần bao quát toàn bộ nhóm lao động nền tảng và lao động công nghệ. Bộ máy quản lý nhà nước phải được tinh gọn và nâng cao hiệu năng. Việc chuẩn hóa quy trình phân cấp quản lý giữa trung ương và địa phương là rất quan trọng. Trách nhiệm của người đứng đầu chính quyền cơ sở cần được xác định rõ ràng. Đội ngũ cán bộ làm công tác an sinh phải được bồi dưỡng kiến thức pháp lý và đạo đức công vụ.

3.2. Ứng dụng chuyển đổi số và bảo đảm tài chính bền vững

Ứng dụng công nghệ thông tin là giải pháp đột phá để nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước. Cơ sở dữ liệu quốc gia về bảo hiểm cần tích hợp với dữ liệu dân cư căn cước. Sự kết nối này giúp chi trả chế độ an sinh không dùng tiền mặt nhanh gọn và minh bạch. Việc kiểm soát dòng tiền chi trả qua tài khoản ngân hàng hạn chế tối đa thất thoát. Về mặt tài chính, Nhà nước phải cơ cấu lại chi ngân sách cho an sinh xã hội. Cần mở rộng chính sách khuyến khích khu vực tư nhân thành lập các quỹ từ thiện hợp pháp. Sự kết hợp giữa ngân sách công và vốn xã hội hóa sẽ bảo đảm tính vững bền lâu dài.

IV. Kết luận về vai trò của Nhà nước với an sinh xã hội Việt Nam

Vai trò của Nhà nước trong thực hiện chính sách an sinh xã hội là nhân tố quyết định sự ổn định và phát triển của Việt Nam. Một hệ thống an sinh xã hội vững mạnh không thể thiếu sự dẫn dắt của Nhà nước. Quyền lực công bảo đảm cho chính sách an sinh luôn hướng tới mục tiêu nhân văn cao cả. Việc kết hợp hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế và bảo đảm công bằng xã hội là kim chỉ nam cho sự phát triển dài hạn. Khi Nhà nước thực thi tốt vai trò kiến tạo và điều tiết, người dân sẽ có điểm tựa vững chắc để vượt qua mọi biến cố. Trong giai đoạn phát triển mới, các giá trị an sinh cần được áp dụng linh hoạt vào thực tiễn quản lý địa phương. Các chính sách an sinh phải thích ứng kịp thời với cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và xu hướng chuyển đổi xanh. Sự thành công của chính sách an sinh sẽ nâng cao vị thế và uy tín của Nhà nước trước nhân dân. Nhà nước kiến tạo một xã hội thịnh vượng, bao trùm và không để ai bị bỏ lại phía sau.

4.1. Khẳng định vai trò trung tâm và định hướng tương lai

Nhà nước tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt toàn diện hệ thống an sinh xã hội quốc gia. Định hướng phát triển tương lai lấy con người làm trung tâm của mọi chính sách. Mục tiêu tổng quát là tiến tới bao phủ an sinh toàn dân. Nhà nước cam kết duy trì mạng lưới an toàn xã hội đa tầng và linh hoạt. Mô hình này kết hợp hài hòa giữa sự bảo trợ nhà nước và đóng góp tự nguyện. Quá trình hoạch định chính sách sẽ dựa trên bằng chứng khoa học và thực tiễn đời sống. Đây là bảo chứng vững chắc cho sự ổn định chính trị và phát triển xã hội bền vững.

4.2. Ứng dụng thực tiễn trong công tác quản trị xã hội

Các cơ quan quản lý cần chuyển đổi tư duy từ hỗ trợ bị động sang đầu tư xã hội chủ động. Chính quyền các cấp phải chủ động rà soát đối tượng khó khăn để trợ cấp kịp thời. Hệ thống dịch vụ việc làm công cần kết nối chặt chẽ với nhu cầu của doanh nghiệp. Việc phổ biến kiến thức pháp luật an sinh giúp người dân tự giác bảo vệ quyền lợi cá nhân. Các địa phương cần ứng dụng triệt để công nghệ số vào giải quyết thủ tục bảo hiểm. Doanh nghiệp thực hiện tốt trách nhiệm xã hội cần được biểu dương và khen thưởng xứng đáng. Cách tiếp cận đồng bộ này sẽ nâng cao tối đa chất lượng cuộc sống người dân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan những công trình khoa học liên quan đến đề tài luận án 1. Những công trình nghiên cứu liên quan đến cơ sở lý luận về vai trò của Nhà nước trong việc thực hiện chính sách an sinh xã hội 1. Các nghiên cứu lý luận về Nhà nước và vai trò của Nhà nước Các nghiên cứu về Nhà nước và vai trò của Nhà nước có thể chia thành ba hướng chủ yếu: Hướng thứ nhất tập trung luận giải bản chất, chức năng và vai trò của Nhà nước.

Hướng thứ hai nghiên cứu Nhà nước pháp quyền và tổ chức quyền lực Nhà nước. Hướng thứ ba tiếp cận Nhà nước từ phương diện kiến tạo phát triển và thực hiện chức năng xã hội Về bản chất, chức năng và vai trò của Nhà nước Các nghiên cứu đã tập trung làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về nhà nước, bao gồm nguồn gốc, bản chất, chức năng, vai trò và phương thức tổ chức quyền lực nhà nước, tạo nền tảng lý luận quan trọng cho việc nghiên cứu vai trò của Nhà nước trong các lĩnh vực quản lý và phát triển xã hội. Tiêu biểu như: Cuốn sách ““Nhà nước và cách mạng” của V. Lênin với vấn đề xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay”do Lê Trọng Tuyến và Hà Đức Long đồng chủ biên (2017) [144] đã nghiên cứu và làm rõ giá trị lý luận của tư tưởng V.

Lênin về nhà nước trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Công trình tập trung phân tích bản chất giai cấp của nhà nước, chức năng tổ chức và quản lý xã hội của nhà nước xã hội chủ nghĩa, đồng thời luận giải những yêu cầu đối với việc nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước trong bối cảnh đổi mới. Tác giả Nguyễn Bằng Tường (2022) trong cuốn sách “Giới thiệu tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, chế độ tư hữu và của nhà nước”” [146], đã 9 khái quát những luận điểm cốt lõi của Ph. Ăngghen về sự ra đời của nhà nước trên cơ sở sự xuất hiện của chế độ tư hữu và sự phân hóa giai cấp.

Công trình góp phần làm rõ nguồn gốc lịch sử, bản chất giai cấp và tính tất yếu khách quan của sự hình thành nhà nước theo quan điểm duy vật lịch sử, đồng thời khẳng định sự biến đổi của vai trò nhà nước gắn với sự vận động của các hình thái kinh tế - xã hội. Cuốn sách “Thường thức về nhà nước và pháp luật - Quyển 1: Chủ nghĩa Mác -Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật” của Hội đồng Chỉ đạo sách xã, phường, thị trấn (2023) [69] đã hệ thống hóa một cách toàn diện các quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về nguồn gốc, bản chất, chức năng, nhiệm vụ và vai trò của nhà nước. Công trình không chỉ khái quát những vấn đề lý luận nền tảng mà còn làm rõ chức năng xã hội của Nhà nước trong bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân, qua đó cung cấp khung lý luận có giá trị để luận án kế thừa trong việc xây dựng cơ sở lý luận về vai trò của Nhà nước đối với thực hiện chính sách an sinh xã hội. Tác giả Bùi Thị Ngọc Lan (2018) trong bài viết “Lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin về nhà nước và những vấn đề cần tiếp tục làm sáng tỏ” [88], đã hệ thống hóa những luận điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin về nguồn gốc, bản chất và chức năng của nhà nước, đồng thời chỉ ra một số vấn đề lý luận cần tiếp tục nghiên cứu trong bối cảnh đổi mới và hội nhập quốc tế.

Trên cơ sở phân tích những nguyên lý của chủ nghĩa Mác - Lênin về nhà nước, tác giả nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục phát triển và vận dụng sáng tạo lý luận về nhà nước trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Công trình góp phần củng cố cơ sở lý luận về chức năng và vai trò của Nhà nước từ lập trường của chủ nghĩa Mác - Lênin, đồng thời cung cấp những luận cứ có giá trị tham khảo cho việc nghiên cứu vai trò của Nhà nước trong thực hiện các chính sách xã hội ở Việt Nam hiện nay. Tác giả Lê Thị Thanh Hà (2019) với bài viết “Ph. Ăng-ghen bàn về chức năng xã hội của Nhà nước và ý nghĩa đối với Việt Nam hiện nay” [59] 10 đã tiếp cận từ quan điểm của chủ nghĩa Mác để luận giải bản chất, nội dung và sự vận động của chức năng xã hội của Nhà nước trong những điều kiện lịch sử cụ thể.

Trên cơ sở phân tích tư tưởng của Ph. Ăng-ghen, tác giả khẳng định chức năng xã hội là thuộc tính khách quan của Nhà nước, có sự phát triển gắn với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và các điều kiện kinh tế - xã hội. Đồng thời, bài viết phân tích quá trình đổi mới nhận thức về chức năng xã hội của Nhà nước ở Việt Nam, làm rõ sự chuyển biến từ mô hình Nhà nước bao cấp sang Nhà nước kiến tạo phát triển, tăng cường vai trò tổ chức, điều tiết và bảo đảm các hoạt động xã hội. Công trình có ý nghĩa trong việc bổ sung cơ sở lý luận về chức năng xã hội của Nhà nước từ lập trường của chủ nghĩa Mác, đồng thời cung cấp những luận cứ tham khảo quan trọng cho việc nghiên cứu vai trò của Nhà nước trong lĩnh vực chính sách xã hội và an sinh xã hội ở Việt Nam hiện nay.

Tác giả Đỗ Chí Hiếu (2019) trong bài viết “Những chức năng cơ bản của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn hiện nay” [65], đã phân tích các chức năng cơ bản của Nhà nước Việt Nam trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội, quốc phòng, an ninh và đối ngoại, đồng thời làm rõ sự phát triển của các chức năng này trước yêu cầu đổi mới và hội nhập quốc tế. Công trình góp phần làm sáng tỏ nội hàm và sự vận động của chức năng Nhà nước trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, cung cấp cơ sở tham khảo cho việc nghiên cứu vai trò của Nhà nước trong thực hiện chính sách xã hội và an sinh xã hội. Tác giả Trần Thị Bích Huệ (2020) trong bài viết “Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về nhà nước và sự vận dụng ở Việt Nam” [73], đã làm rõ những nội dung cốt lõi của học thuyết Mác - Lênin về nhà nước, đồng thời phân tích quá trình vận dụng sáng tạo những quan điểm đó trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Bài viết góp phần làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của việc phát huy vai trò quản lý, điều tiết và phục vụ của Nhà nước trong điều kiện phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

11 Tác giả Nguyễn Huỳnh Như (2022) trong bài viết “Từ khế ước xã hội đến sự hình thành quyền lực nhà nước theo quan điểm của Thomas Hobbes, John Locke và Jean Jacques Rousseau” [108], đã phân tích những quan điểm tiêu biểu của học thuyết khế ước xã hội về nguồn gốc quyền lực nhà nước, tính chính danh của quyền lực và mối quan hệ giữa nhà nước với công dân. Bài viết góp phần mở rộng cách tiếp cận lý luận về nhà nước từ góc độ triết học chính trị phương Tây, qua đó cung cấp thêm cơ sở tham khảo để luận án nhìn nhận vai trò của Nhà nước trong bảo đảm quyền con người và thực hiện các chức năng xã hội trong bối cảnh hiện đại. Bên cạnh đó, Tác giả Lê Thị Thủy (2006) với đề tài cấp Bộ “Chức năng xã hội của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay” [131] đã đặt nền tảng lý luận cho việc nhận diện vai trò xã hội của Nhà nước trong giai đoạn đầu đổi mới. Công trình hệ thống hóa quan điểm Mác - Lênin về chức năng xã hội của Nhà nước, được khái quát là: “là những phương hướng, biện pháp của Nhà nước nhằm tác động đến các vấn đề xã hội có liên quan tới cộng đồng.

nhằm đảm bảo, duy trì cho xã hội trong vòng trật tự và thỏa mãn ở mức độ nhất định nhu cầu của cộng đồng. Đó chính là “những giá trị về mặt xã hội của Nhà nước đó thực hiện” [131, tr. Trên cơ sở đó, tác giả xác định chức năng xã hội của Nhà nước ở hai cấp độ: thực hiện chức năng phục vụ xã hội thông qua tác động đến các lĩnh vực xã hội vì lợi ích cộng đồng; bảo đảm xã hội bằng việc hỗ trợ các nhóm yếu thế, góp phần thực hiện công bằng và tiến bộ xã hội [131, tr. Công trình cũng khẳng định, trong nền kinh tế thị trường, vai trò và chức năng của Nhà nước là tất yếu khách quan; Nhà nước không đứng ngoài thị trường mà giữ vai trò tổ chức, điều tiết và định hướng phát triển, với phương thức thực hiện linh hoạt theo điều kiện kinh tế - xã hội.

Đối với Việt Nam, Nhà nước giữ vai trò định hướng phát triển, kết hợp hài hòa giữa hiệu quả kinh tế và mục tiêu xã hội [131, tr. Các công trình đã cung cấp cơ sở lý luận quan trọng để nghiên cứu về nhà nước và vai trò của nhà nước từ cả góc độ chủ nghĩa Mác - Lênin và các 12 học thuyết chính trị hiện đại. Tuy nhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống vai trò của Nhà nước trong thực hiện chính sách an sinh xã hội ở Việt Nam hiện nay. Trên cơ sở kế thừa những kết quả nghiên cứu trước, luận án tiếp tục làm rõ nội dung này.