mở đầu tác phẩm là hồi ức của Kiên về trận đánh - trận thảm sát xóa sổ cả một đơn vị vào “Mùa khô đầu tiên sau Hiệp định”. Cái chết của đồng đội, của địch trở thành những hồn ma ở Truông Gọi hồn, ở chốn rừng xanh núi thẳm, cứ ám ảnh Kiên mãi thời hậu chiến. “Chẳng biết đến bao giờ thì lòng mình mới có thể nguôi nổi, trái tim mình mới thoát khỏi gọng bàn tay xiết chặt của những kỉ niệm chiến tranh. Những kỉ niệm có thể là êm đềm, có thể lá ác hại nhưng đều để lại những vết thương mà tới bây giờ một năm đã qua, hay mười năm, hay hai mươi năm nữa vẫn còn đau, đau mãi” [39; 47].
Trong ký ức của Kiên, chiến tranh còn là những hình ảnh buồn bã về ngày chiến thắng trĩu nặng những dự cảm kinh hoàng về sự tổn hại của nhân tính trong nhà ga hàng không Tân Sơn Nhất với câu nói của một người chiến sĩ: “Liệu mà coi chừng nhân tính” khi chứng kiến cảnh một người lính cao xạ quẳng xác của một người phụ nữ bên địch ra giữa sân bê tông loáng nước mưa. Nguyễn Thị Yên Hà 15 Lớp CHVH - K58 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh dưới góc nhìn tự sự học Tình yêu, trong ký ức của Kiên, là mối tình tuyệt đẹp mà đau xót với cô bạn học Phương. Phương và Kiên ở tuổi 17, tuổi thanh niên mới chớm nở; hai tâm hồn lành mạnh yêu nhau đắm đuối, hồn nhiên. Ở Phương có “vẻ đẹp trời ban, vẻ đẹp rực cháy sân trường Bưởi”, và một cái nhìn tiên tri thiên phú.
Bị cuốn vào vòng xoáy nghiệt ngã của cuộc chiến, tình yêu cũng bị đày đọa, bị đẩy tới bờ vực của sự hủy diệt. Cảnh đôi tình nhân trên chuyến xe lửa và Phương bị làm nhục ngay trong những giờ khắc khởi đầu của cuộc chiến đã nói lên sức tàn phá ghê gớm của chiến tranh. Mối tình của họ mãi mãi là mối tình đau khổ, không thành với những vết thương không thể chữa lành trong thời bình. Thế nhưng cái duy nhất mà nàng không bao giờ đánh mất, cố gắng không để mất, là tình yêu dành cho Kiên.
Tình yêu cho dù bị đày đọa, vẫn tồn tại như một thách thức làm cho người ta mê đắm. Tình yêu của Kiên và Phương như là biểu tượng của cái đẹp, đối lập với chiến tranh khốc liệt. Giữa một vùng bom đạn xé toạc bầu trời Hà Nội trong những ngày đầu của cuộc chiến, Phương tắm bên hồ “ung dung”, “bình thản”, cái đẹp ngạo nghễ trước bạo lực. Tình yêu của Phương, sắc đẹp của Phương bị chiến tranh hủy hoại, chỉ còn lại ký ức mênh mông và huyền ảo, và “nỗi buồn” về thân phận tình yêu.
Ra khỏi cuộc chiến, Kiên trở thành “nhà văn cấp phường”, sống một thời hậu chiến đầy u buồn. Anh lao vào viết như một “Thiên mệnh” xa vời, tối tăm. Nhà văn của phường như người mộng du lang thang cả đêm khắp phố phường, đêm đêm viết hàng núi giấy. Những câu chữ xuất hiện trong “bóng đêm âm u” của tiềm thức, vô thức đã trở thành những hình tượng ảo giác trên trang bản thảo.
Ngày kia anh đốt bản thảo tác phẩm của mình, bên người con gái câm, một biểu tượng đẹp, một bản sao khác của Phương. Cô gái câm là người đọc có thể, người đọc tương lai tiểu thuyết của Kiên. Cô là người duy nhất chứng kiến một tiểu thuyết đang hình thành trong bóng đêm, trong cơn Nguyễn Thị Yên Hà 16 Lớp CHVH - K58 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh dưới góc nhìn tự sự học say, trong điên khùng và hoảng loạn, trong vô thức, tức là từ nỗi buồn tình yêu và nỗi buồn chiến tranh. Các sự kiện ở thời hiện tại rất ít mà chủ yếu là nằm trong những hồi ức và giấc mơ của nhân vật.
Chúng tôi thống kê được 25 sự kiện trong tác phẩm được Kiên hồi tưởng lại. Tất nhiên, sự thống kê này chỉ mang tính chất tương đối bởi trong mỗi sự kiện có rất nhiều những chi tiết nhỏ. Cụ thể: TT Sự kiện nằm trong hồi ức và giấc mơ của Kiên 1 Ký ức rùng rợn về tiểu đoàn 27 bị xóa sổ Cuộc sống của Kiên và những người lính trinh sát trước ngày hành 2 quân xuống cánh Nam tiến đánh Buôn Ma Thuột 3 Can bỏ trốn và bị chết 4 Cuộc tình vụng trộm của những người lính với 3 cô gái 5 Cuộc đụng độ với bọn thám báo trả thù cho 3 cô gái Nhớ lại lúc trung đội tập hợp trước mồ Thịnh “con” trước lúc rời 6 Cánh Bắc 7 Mơ đến Hòa - cô giao liên đã hi sinh để cứu Kiên và đồng đội 8 Kiên nhớ đến cha mẹ và lúc từ biệt Dượng Kỉ niệm giữa Kiên và Hạnh - người phụ nữ độc thân sống trong căn 9 phòng nhỏ sát chân cầu thang 10 Ký ức về Vĩnh và người bạn học cũ - Trần Sinh 11 Nhớ lại những phút giây sống gấp với Hiền ở những cây số cuối Nguyễn Thị Yên Hà 17 Lớp CHVH - K58 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh dưới góc nhìn tự sự học TT Sự kiện nằm trong hồi ức và giấc mơ của Kiên cùng còn vương lại của thời thanh xuân chiến hào 12 Nhớ lại cái chết khủng khiếp của Quảng 13 Ký ức về Tùng bị một viên bom bi lọt vào não và bị điên 14 Ký ức về người đàn bà câm 15 Ký ức về cha mẹ, lúc cha mất 16 Kỉ niệm về mối tình đầu trong sáng với Phương Những ám ảnh về Phương theo Kiên trong những ngày bị thương 17 nằm ở Điều trị 8 18 Nhớ lại thời ấu thơ khi Kiên cùng Phương, Toàn Sinh học cùng lớp 19 Gặp Phương trên chuyến tàu vào B 20 Kỉ niệm về Phương ở Đồ Sơn 21 Nhớ đến lúc cùng Phương trên chuyến tàu Hà Nội - Vinh 22 Ký ức đau thương về Hòa 23 Ký ức về Phương tuổi 17 24 Nỗi đau đến với Phương trên chuyến tàu vào B 25 Kiên quyết định ra đi bỏ lại Phương ở ga Thanh Hóa Các sự kiện ở đây không được sắp xếp rõ ràng, rành mạch mà rất lộn xộn, chảy theo dòng ký ức vô định của Kiên. Trên cơ sở chuỗi những hồi ức Nguyễn Thị Yên Hà 18 Lớp CHVH - K58 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh dưới góc nhìn tự sự học và giấc mơ được đánh số theo thứ tự trần thuật trong tác phẩm, chúng tôi có được tổng hợp như sau: - Hồi ức về cuộc sống thời thơ ấu (gắn với gia đình, bạn bè): 8, 9, 15, 18.
- Mơ về mối tình trong sáng với Phương thuở còn là học sinh trường Bưởi: 16, 20, 23. - Nhớ lại tình cảnh bất trắc với Phương trước thềm chiến tranh: 19, 21, 24, 25. - Hồi ức lại cuộc sống của người lính trong chiến tranh: 2, 4, 5, 6, 11, 17. - Hồi ức lại cuộc chiến và những cái chết thương tâm: 1, 3, 12, 13, 7, 22 - Ký ức về cuộc sống sau hòa bình: 10, 14.
Cuốn tiểu thuyết bao gồm rất nhiều sự kiện, trong đó những sự kiện được Kiên nhớ lại (nằm trong hồi ức của Kiên) chiếm gần như trọn vẹn trong tác phẩm. Những sự kiện ở thời hiện tại chiếm số lương rất ít (chỉ khoảng 1/3). Như vậy, nhà văn đã cho người đọc tiếp cận với một cốt truyện mới mẻ. Ở đây, không chỉ là tiếng nói của ý thức, mà còn là tiếng nói của tiềm thức, của giấc mơ, của cả hiện tại đang vận động và không hề khép kín.
Tuy nhiên, không phải vì thế mà cuốn tiểu thuyết này mất đi tính hợp lý, chặt chẽ của nó. Ngược lại, thông qua dòng ý thức của nhân vật, người đọc vẫn tìm được sợi dây liên kết vô hình kết dính các mảng vỡ của ký ức lại với nhau. Kiểu cốt truyện được xây dựng bởi những hồi ức và giấc mơ nối tiếp nhau làm toát lên nỗi buồn miên man, kéo dài bất tận không một phút bình yên, ngơi nghỉ, cứ mãi đeo đẳng trong suốt cuộc đời nhân vật. Kiên muốn thoát ra khỏi nỗi buồn ấy nhưng mỗi lần như thế, những ký ức ám ảnh lại hiện về và dằn vặt cả thể xác lẫn tâm hồn anh.
Chỉ có kiểu cốt truyện theo dòng ý thức mới thể hiện được sự đau buồn mà chiến tranh đem lại cho người lính. Điều này vừa giữ được mạch câu chuyện, vừa tránh được sự nhàm chán cũ kỹ. Nguyễn Thị Yên Hà 19 Lớp CHVH - K58 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh dưới góc nhìn tự sự học Bảo Ninh đã cho thấy ý thức cách tân nghệ thuật, đổi mới tư duy, lạ hóa cách viết của mình. Với Nỗi buồn chiến tranh, Bảo Ninh đã xây dựng cốt truyện theo dòng tâm trạng nhân vật, bao gồm cả ý thức lẫn vô thức.
Sáng tạo dựa trên trực giác, linh cảm “để ngòi bút phiêu lưu trong thế giới tâm linh của con người”. Cuốn tiểu thuyết hình thành từ những mảng vụn trong ký ức của Kiên, với quá khứ và thực tại đan xen, hòa lẫn vào nhau. Bằng những ký ức chắp nối, tác phẩm như là những độc thoại của Kiên về thân phận con người. Tình yêu và chiến tranh, hai chủ đề, hai nỗi buồn thấm vào nhau, hòa lẫn nhau, da diết, xót xa, hủy diệt.
Cốt truyện phân mảnh Ở Nỗi buồn chiến tranh, cốt truyện vẫn tồn tại song bắt đầu bị biến dạng và phân rã. Thay vì duy trì tính thống nhất trong trình tự thời gian và nhân quả của chuỗi sự kiện gắn với hành động của nhân vật chính như truyền thống, tự sự “tan vỡ” thành một chuỗi lắp ghép các phân đoạn, các “mảnh vỡ” của cuộc đời nhân vật chính. Thay vì triển khai tự sự bám vào hành trình của nhân vật, nhà văn lại biến tự sự trở thành một “cuộc phiêu lưu của cái viết”, một sự chắp ghép ngẫu nhiên những mảnh vỡ - những sự kiện phân tán và rời rạc ở xuyên suốt tác phẩm. Những hồi ức của cựu chiến binh Kiên bị cắt vụn và phân tán trong các phần của văn bản.
Có những hồi ức xuất hiện ngay từ trong phần đầu tiên (hồi ức về cái chết của người nữ giao liên tên Hoà, về nhà ga Thanh Hoá và Phương) như là những khúc mở ra báo hiệu những chủ đề chính của tác phẩm (cái chết của những người lính và sự huỷ diệt tình yêu.) và chỉ được tái hiện trọn vẹn trong những phần cuối cùng của thiên truyện.