MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Dƣờng nhƣ chƣa bao giờ vấn đề đạo đức kinh doanh lại trở nên nhạy cảm nhƣ hiện nay. Những vi phạm về đạo đức trong vấn đề này dƣờng nhƣ đang ngày một phổ biến và xuất hiện trên hầu hết mọi lĩnh vực, ở mọi loại mặt hàng kinh doanh, từ thực phẩm, thuốc men tới thiết bị gia dụng, kinh tế dịch vụ… theo các quy mô lớn - nhỏ khác nhau, khiến nhiều ngƣời cảm thấy quan. Vì vậy nhu cầu về một nhận thức đúng đắn và toàn diện hơn đối với vấn đề đạo đức trong kinh doanh dƣờng nhƣ đang trở thành một điểm nóng và đòi hỏi các nhà khoa học cần đào sâu tìm hiểu về vấn đề này.
Lật ngƣợc trở lại, có thể nhận thấy, những quan điểm về giá trị đạo đức cá nhân đóng vai trò quan trọng trong vấn đề ra quyết định hành động của một ngƣời - đây là một điều không thể phủ nhận. Việc một ngƣời quyết định sẽ có hay không thực hiện một hành vi nào đó trong kinh tế nhiều khi phụ thuộc vào việc họ đánh giá vấn đề đó là đúng hay là sai về mặt đạo đức, liệu có phù hợp hay không phù hợp để thực hiện nó trong một hoàn cảnh cụ thể? Bởi thế mà nghiên cứu về quan điểm, giá trị của các nhóm công dân về vấn đề đạo đức trong kinh doanh là điều rất quan trọng. Mặt khác, một trong nhiều yếu tố quyết định đến ý thức đạo đức cá nhân lại rất có thể là niềm tin tôn giáo của họ. Mostafa Emami, Kamran Nazari (2012) trong phần định nghĩa về đạo đức kinh doanh đã viết nhƣ sau: Dựa theo định nghĩa của Jone (1991) về các quyết định đạo đức thì, các doanh nhân, người cho rằng mối quan tâm của mình về tôn giáo chính là điều quan trọng nhất, và cả những doanh nhân, người có một niềm tin tôn giáo hết sức chính thống, sẽ thể hiện một sự nhạy cảm hơn trong những đánh giá về mặt đạo đức (trên ít nhất là 5/16 vấn đề đạo đức) so với các doanh nhân, người cho rằng mối quan tâm tôn giáo của họ chỉ ở mức thấp hoặc thậm chí không quan trọng chút nào.
Tuy nhiên, cũng có những ý kiến trái chiều, cho rằng không phải cứ những ngƣời có niềm tin tôn giáo mạnh mẽ thì đồng nghĩa với việc họ sẽ tuân thủ đạo đức kinh doanh một cách nghiêm ngặt; Không phải cứ là những tín đồ thƣờng xuyên đi 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghe thuyết giảng về tình thƣơng, luân lý thì sẽ ngập ngừng trong quyết định bán hàng với giá đắt cắt cổ; là ngƣời theo tôn giáo nào cũng đều nhƣ vậy. Vậy liệu chăng có tồn tại mối liên hệ nào giữa tôn giáo và đạo đức kinh doanh trên thực tế hay không? Nếu có, thì mối liên hệ ấy đƣợc biểu hiện ra nhƣ thế nào? Nói cách khác, đi tìm thực trạng quan điểm của các tín đồ tôn giáo cũng chính là đi tìm phần nào biểu hiện của mối liên hệ giữa tôn giáo và đạo đức kinh doanh. Riêng ở Việt Nam, một đất nƣớc phƣơng Đông coi Phật giáo là tôn giáo chủ đạo thì việc nghiên cứu tìm hiểu mối quan hệ giữa Phật giáo và đạo đức trong kinh doanh lại đặc biệt có ý nghĩa. Bởi mặc dù những tri thức về đạo đức kinh doanh cho tới thời điểm này đã đƣợc các học giả phƣơng Tây nghiên cứu một cách bài bản đến nửa thế kỷ, song khi đặt nó vào bối cảnh phƣơng Đông thì cách thức nào để truyền đạt hữu hiệu nhất những tri thức ấy lại là một vấn đề cần tìm hiểu.
Trong khi việc giảng dạy đạo đức đối với các giảng viên phƣơng Tây để sinh viên của mình hiểu vẫn đƣợc coi là một “thử thách” (Laura P. Hartman, Joe Desjardins: vi), thì việc áp dụng cách thức truyền bá đạo đức kinh doanh nhƣ vậy vào đất nƣớc ta lại càng khó. Với số lƣợng ngƣời kinh doanh nhỏ lẻ lớn (năm 2013, số lƣợng chợ hạng 3 của cả nƣớc là 7.375 chợ, ở Hà Nội là 418 chợ - Tổng cục Thống kê) và trình độ học vấn khác nhau thì việc tập trung tập huấn đạo đức kinh doanh rất khó. Ngƣợc lại, với số lƣợng ngƣời theo và tin vào đạo Phật tƣơng đối lớn (năm 2009 cả nƣớc có 6.318 ngƣời xác nhận theo đạo Phật – Tổng điều tra dân số và nhà ở, chiếm 43,5% trong tổng số ngƣời theo các tôn giáo), những tƣ tƣởng cốt lõi của đạo Phật lại dễ dàng truyền đƣợc đến với số đông ngƣời Việt Nam.
Vậy những tƣ tƣởng cốt lõi của đạo Phật rất gần gũi với nguyên lý của đạo đức trong kinh doanh? Tƣ tƣởng Phật giáo ấy tạo ra hiệu ứng nhƣ thế nào lên quan điểm của những ngƣời có hiểu biết về nó? Con đƣờng tìm kiếm câu trả lời cho những câu hỏi này cũng chính là con đƣờng giúp tìm kiếm một giải pháp có tính ứng dụng để giải quyết các vấn đề thuộc về đạo đức trong kinh doanh ngày nay. Vì những lý do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài tìm hiểu về “Quan điểm của Phật tử Hà Nội về giá trị đạo đức trong kinh doanh hiện nay”, với mục đích vừa 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com là đáp ứng nhu cầu tìm hiểu thực tế sự đánh giá tính đạo đức trong kinh doanh, vừa là sự đáp ứng cho việc mở ra một chủ đề học thuật chƣa mấy đƣợc bàn đến ở Việt Nam dƣới góc độ xã hội học là chủ đề về đạo đức kinh doanh. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Xung quanh vấn đề nghiên cứu về quan điểm của Phật tử Hà Nội về vấn đề giá trị đạo đức trong kinh doanh, có thể điểm đến các nghiên cứu trong và ngoài nƣớc có liên quan đến lĩnh vực đạo đức trong kinh doanh và các nghiên cứu về sự tham gia Phật giáo. Những nghiên cứu về sự tham gia Phật giáo Những nghiên cứu xã hội học về mảng đề tài Phật giáo có ở cả trong và ngoài nƣớc.
Ở ngoài nƣớc, luận án của Buster G. Smith (2009) đã kiểm chứng mối quan hệ giữa đạo Phật và Xã hội học tôn giáo bằng cách đƣa ra các con đƣờng mà việc nghiên cứu về Phật giáo Hoa Kỳ có thể giúp làm sáng tỏ các giả thuyết của Xã hội học tôn giáo, cũng nhƣ khả năng áp dụng các kỹ thuật và phƣơng pháp Xã hội học vào chủ đề này. Ví dụ, chƣơng 1 miêu tả những khó khăn liên quan đến nghiên cứu thực nghiệm Phật giáo Hoa kỳ, xem xét các cuộc điều tra hiện thời về chủ đề Phật giáo, gợi ý định hƣớng cho các nghiên cứu tƣơng lai. Các chƣơng khác lần lƣợt tìm hiểu về các vấn đề nhƣ làm thế nào tốt nhất để phân biệt các dạng thức đặc trƣng của tôn giáo Phật giáo Hoa Kỳ; Vấn đề quan điểm chính trị của ngƣời di cƣ vẫn mang theo tôn giáo truyền thống của đất nƣớc họ là Phật giáo; Những cách thức mà toàn cầu hóa và hiện đại hóa đã dẫn đến sự thay đổi của đạo Phật; Phân tích hiệu ứng ngày một đa dạng các giáo đoàn.
Luận án đƣợc viết dựa trên số liệu rút ra từ cuộc điều tra cấp quốc gia Mỹ với 231 trung tâm Phật giáo (National Survey of Buddhist Organizations). Cuộc điều tra này bao gồm các thông tin nhƣ: những hình thức Phật giáo nào đƣợc thực hành ở Mỹ, tính sắc tộc và ngôn ngữ của các giáo phái, số lƣợng, tuổi và tình trạng kết hôn của các thành viên, những hoạt động và định hƣớng của trung tâm… Bảng hỏi này của cuộc điều tra chính là một tƣ liệu tham khảo tốt cho những nghiên cứu về sau về các tín đồ đạo Phật. Đóng góp vào việc xây dựng thang đo cho một bảng 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hỏi thực trạng tôn giáo, bên cạnh một thang câu hỏi thể hiện mức độ gắn bó với giáo phái với những câu hỏi bao trùm vấn đề gia nhập, hội viên hay về việc tham gia vào các hoạt động nhƣ bảng hỏi bên trên, còn một kiểu thang đo khác đó là thông qua tìm hiểu niềm tin tín ngƣỡng. Kerry Ferris và Jill Stein (2008) trong cuốn The Real World – An Introduction to Sociology đã đề nghị một thang đo gồm 16 chỉ báo dẫn theo Lewis (2001).
Tuy nhiên, nhìn chung, do Phật giáo là tôn giáo phổ biến ở các nƣớc phƣơng Đông hơn là phƣơng Tây nên xã hội học phƣơng Tây chƣa thực sự đi sâu nghiên cứu tôn giáo này nhƣ nghiên cứu những tôn giáo phổ biến hơn. Ở Việt Nam, có thể tạm chia các nghiên cứu về Phật giáo thành hai nhóm lớn, một là những nghiên cứu tìm hiểu nội dung của Phật giáo dƣới nhiều khía cạnh, góc nhìn khác nhau và thứ hai là những nghiên cứu giải thích, thể hiện mối quan hệ hai chiều giữa Phật giáo và đời sống ngƣời Việt. Những cuốn sách dù không thuộc nhóm nghiên cứu ảnh hƣởng mà thuộc nhóm miêu tả nội dung giáo lý thì nhiều cuốn vẫn gắn với đời sống của các tu sĩ, Phật tử tại gia hoặc với dân chúng bình thƣờng nhƣ cuốn: Chuyển khổ đau thành an vui, Kết một tràng hoa,… Hiện số lƣợng của những cuốn sách này trên thị trƣờng là rất nhiều gần nhƣ khó để có thể thống kê đƣợc, tuy nhiên hầu hết vẫn là sách dịch. Những nghiên cứu thuộc chủ đề ảnh hƣởng của Phật giáo đến đời sống Phật tử thì đƣợc nhiều khoa học khác nhau khai thác, từ văn hóa học, lịch sử học, tới chính trị học, v.v… Trần Hồng Liên (1995) đã đề cập đến ảnh hƣởng của đạo Phật đối với ngƣời Việt ở Nam Bộ, thể hiện ở tục lệ đến chùa trong ngày lễ hội và ngày rằm, mồng một, tập tục ặp chay, bố thí cho ngƣời nghèo khổ, hay ở nhu cầu cầu thầy cầu an khi đau ốm và cầu siêu khi qua đời.
Tác giả cho rằng Phật giáo có tác động góp phần duy trì, phát triển bản sắc dân tộc và dẫn chứng điều này ở: Một là sự chuyển đổi thích nghi của đạo Phật khi du nhập vào nền văn hóa Việt, có nhiều hoạt động song hành với tín ngƣỡng thờ cũng tổ tiên, thể hiện lòng hiếu kính với cha mẹ của ngƣời Việt; Hai là ở tinh thần nhập thế của Phật giáo Việt Nam qua hình ảnh tăng ni Phật tử cùng tham gia đấu tranh giành độc lập. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cuốn sách đƣợc viết dƣới góc độ tiếp cận lịch sử - văn hóa, những nhận định có khi đƣợc minh chứng bởi các câu ca dao, tục ngữ, hoặc là sự thuần miêu tả của ngƣời viết.