Đổi mới cơ cấu chi ngân sách nhà nước thúc đẩy phát triển kinh tế giai đoạn 2016-2020

Chuyên khảo kinh tế phân tích Đổi mới cơ cấu chi ngân sách nhà nước thúc đẩy phát triển kinh tế giai đoạn 2016 2020, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu

• Tác giả: Nguyễn Hồng Sơn
• Người hướng dẫn: GS.TS Nguyễn Công Nghiệp
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Doanh Và Công Nghệ Hà Nội
• Chuyên ngành: Tài Chính - Ngân Hàng
• Đề tài: Đổi Mới Cơ Cấu Chi Ngân Sách Nhà Nước Để Thúc Đẩy Phát Triển Kinh Tế Giai Đoạn 2016-2020
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Kinh Tế
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ CƠ CẤU CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC
• 1.1. NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC
• 1.1.1. Khái niệm ngân sách Nhà nước
• 1.1.2. Khái niệm chi ngân sách Nhà nước
• 1.1.3. Đặc điểm chi ngân sách Nhà nước
• 1.2. CƠ CẤU CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC
• 1.2.1. Khái niệm cơ cấu chi ngân sách Nhà nước
• 1.2.2. Phân loại cơ cấu chi ngân sách Nhà nước
• 1.2.3. Những nhân tố ảnh hưởng đến cơ cấu chi ngân sách Nhà nước
• 1.3. VAI TRÒ CỦA ĐỔI MỚI CƠ CẤU CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TRONG VIỆC PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI
• 1.4. KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ ĐỔI MỚI CƠ CẤU CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC
• 1.4.1. Kinh nghiệm của một số quốc gia trên thế giới
• 1.4.2. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CƠ CẤU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN QUA (2011 – 2015)
• 2.1. THỰC TRẠNG CƠ CẤU NSNN VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN (2011 – 2015)
• 2.1.1. Thực trạng cơ cấu thu NSNN Việt Nam giai đoạn (2011 – 2015)
• 2.1.2. Kết quả cơ cấu thu NSNN Việt Nam giai đoạn 2011 – 2015 cho thấy
• 2.2. THỰC TRẠNG CƠ CẤU CHI NSNN Ở VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN QUA (2011 – 2015)
• 2.2.1. Thực trạng cơ cấu chi ngân sách nhà nước so với GDP
• 2.2.2. Thực trạng cơ cấu chi ngân sách Nhà nước theo lĩnh vực KT- XH
• 2.2.3. Chi NSNN theo cơ cấu ngành
• 2.2.4. Bội chi NSNN Việt Nam giai đoạn 2011 – 2015
• 2.3. NHẬN XÉT CHUNG VỀ CƠ CẤU CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN QUA (2011 – 2015)
• 2.3.1. Kết quả đạt được
• 2.3.2. Hạn chế, tồn tại và nguyên nhân
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP ĐỔI MỚI CƠ CẤU CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC THÚC ĐẨY PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2016 – 2020
• 3.1. ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI CỦA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2016 – 2020
• 3.1.1. Định hướng phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam đến năm 2020
• 3.1.2. Mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam đến năm 2020
• 3.2. PHƯƠNG HƯỚNG GIẢI PHÁP ĐỔI MỚI CƠ CẤU CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC THÚC ĐẨY NHIỆM VỤ PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI
• 3.2.1. Xác định khuôn khổ và phạm vi chi NSNN giai đoạn 2016 – 2020
• 3.2.2. Ổn định tỷ lệ chi ngân sách Nhà nước so với GDP
• 3.2.3. Kiểm soát bội chi ngân sách Nhà nước
• 3.2.4. Đổi mới cơ cấu chi cho một số lĩnh vực
• 3.3. YÊU CẦU ĐỐI VỚI VIỆC SỬ DỤNG KINH PHÍ NSNN TRONG QUÁ TRÌNH CƠ CẤU LẠI CHI NSNN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Đổi Mới Cơ Cấu Chi Ngân Sách Nhà Nước

Đổi mới cơ cấu chi ngân sách nhà nước là một trong những yếu tố quan trọng nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế Việt Nam giai đoạn 2016-2020. Trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu có nhiều biến động, việc điều chỉnh cơ cấu chi ngân sách không chỉ giúp tối ưu hóa nguồn lực mà còn đảm bảo sự phát triển bền vững. Cơ cấu chi ngân sách cần được xem xét và điều chỉnh để phù hợp với các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

1.1. Khái niệm và vai trò của cơ cấu chi ngân sách

Cơ cấu chi ngân sách nhà nước được hiểu là cách thức tổ chức và phân bổ các khoản chi tiêu trong ngân sách. Vai trò của nó là đảm bảo nguồn lực được sử dụng hiệu quả, phục vụ cho các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội.

1.2. Tình hình ngân sách nhà nước giai đoạn 2016 2020

Trong giai đoạn này, ngân sách nhà nước đã có những điều chỉnh quan trọng nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển. Tình hình thu chi ngân sách phản ánh sự nỗ lực của chính phủ trong việc cân đối ngân sách và thúc đẩy tăng trưởng.

II. Những Thách Thức Trong Đổi Mới Cơ Cấu Chi Ngân Sách

Mặc dù đã có những nỗ lực trong việc đổi mới cơ cấu chi ngân sách, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Các vấn đề như bội chi ngân sách, hiệu quả sử dụng nguồn lực và sự phân bổ không đồng đều giữa các lĩnh vực vẫn đang là những trở ngại lớn.

2.1. Bội chi ngân sách và nguyên nhân

Bội chi ngân sách là một trong những vấn đề nghiêm trọng, ảnh hưởng đến khả năng phát triển kinh tế. Nguyên nhân chủ yếu đến từ việc chi tiêu vượt quá khả năng thu ngân sách.

2.2. Hiệu quả sử dụng nguồn lực ngân sách

Việc sử dụng nguồn lực ngân sách chưa đạt hiệu quả cao, dẫn đến lãng phí và không đáp ứng được nhu cầu phát triển. Cần có các biện pháp cải cách để nâng cao hiệu quả sử dụng.

III. Phương Pháp Đổi Mới Cơ Cấu Chi Ngân Sách Nhà Nước

Để thúc đẩy phát triển kinh tế, cần áp dụng các phương pháp đổi mới cơ cấu chi ngân sách một cách đồng bộ và hiệu quả. Các giải pháp này bao gồm việc cải cách chính sách chi tiêu, tăng cường quản lý ngân sách và nâng cao năng lực thực thi.

3.1. Cải cách chính sách chi tiêu ngân sách

Cải cách chính sách chi tiêu là cần thiết để đảm bảo ngân sách được phân bổ hợp lý, tập trung vào các lĩnh vực ưu tiên như giáo dục, y tế và hạ tầng.

3.2. Tăng cường quản lý ngân sách

Quản lý ngân sách cần được cải thiện thông qua việc áp dụng công nghệ thông tin và các phương pháp quản lý hiện đại, nhằm nâng cao tính minh bạch và hiệu quả.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu

Việc áp dụng các giải pháp đổi mới cơ cấu chi ngân sách đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Các nghiên cứu cho thấy rằng, việc điều chỉnh cơ cấu chi đã giúp tăng trưởng kinh tế và cải thiện đời sống người dân.

4.1. Kết quả đạt được từ đổi mới cơ cấu chi

Đổi mới cơ cấu chi ngân sách đã giúp tăng cường đầu tư cho các lĩnh vực thiết yếu, từ đó thúc đẩy phát triển kinh tế và xã hội.

4.2. Bài học kinh nghiệm từ các quốc gia khác

Nghiên cứu kinh nghiệm từ các quốc gia khác cho thấy rằng, việc đổi mới cơ cấu chi ngân sách cần phải được thực hiện một cách đồng bộ và linh hoạt để đạt hiệu quả cao nhất.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Đổi Mới Cơ Cấu Chi Ngân Sách

Đổi mới cơ cấu chi ngân sách nhà nước là một quá trình liên tục và cần thiết để thúc đẩy phát triển kinh tế. Tương lai của việc này phụ thuộc vào khả năng điều chỉnh và cải cách của chính phủ trong việc sử dụng nguồn lực ngân sách một cách hiệu quả.

5.1. Tương lai của cơ cấu chi ngân sách

Cơ cấu chi ngân sách trong tương lai cần phải linh hoạt và thích ứng với các thay đổi của nền kinh tế toàn cầu, nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững.

5.2. Đề xuất giải pháp cho giai đoạn tiếp theo

Cần có các giải pháp cụ thể để tiếp tục đổi mới cơ cấu chi ngân sách, bao gồm việc tăng cường sự tham gia của cộng đồng và các tổ chức xã hội trong quá trình lập kế hoạch ngân sách.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Giai đoạn 2011–2015, nền kinh tế Việt Nam đối mặt với nhiều biến động kinh tế vĩ mô phức tạp hậu khủng hoảng tài chính toàn cầu. Tổng chi ngân sách nhà nước trong thời kỳ này duy trì ở mức bình quân 28,3% GDP, tạo áp lực lớn lên cán cân tài khóa khi tỷ lệ bội chi ngân sách leo thang lên mức 5,7% GDP, vượt xa mức 4,9% của giai đoạn 2006–2010. Thực trạng này dẫn đến tình trạng nợ công chạm ngưỡng 63,2% GDP vào cuối năm 2015, đặt an ninh tài chính quốc gia trước những thách thức nghiêm trọng.

Vấn đề cốt lõi nảy sinh từ sự chuyển dịch mất cân đối trong cơ cấu chi ngân sách nhà nước: tỷ trọng chi thường xuyên tăng mạnh lên mức bình quân 65% tổng chi, lấn át nguồn lực dành cho chi đầu tư phát triển vốn bị thu hẹp xuống còn khoảng 22,2% vào năm 2015. Mô hình tăng trưởng kinh tế truyền thống dựa chủ yếu vào gia tăng quy mô vốn đầu tư và khai thác lao động giá rẻ bộc lộ rõ sự suy giảm hiệu quả.

Luận văn thạc sĩ kinh tế chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng của tác giả Nguyễn Hồng Sơn, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS Nguyễn Công Nghiệp tại Trường Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội, tập trung giải quyết yêu cầu cấp thiết về tái cấu trúc chi tiêu công. Mục tiêu của nghiên cứu là phân tích thực trạng cơ cấu thu - chi ngân sách giai đoạn 2011–2015, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp đổi mới cơ cấu chi ngân sách nhà nước giai đoạn 2016–2020 nhằm thúc đẩy mô hình tăng trưởng kinh tế bền vững, kiềm chế bội chi dưới 4% GDP và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực tài khóa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên ba trụ cột lý thuyết kinh tế kinh điển và hiện đại:

• Lý thuyết cấu tạo hữu cơ của tư bản (Karl Marx): Mác chỉ rõ cấu tạo hữu cơ của tư bản biểu hiện mối quan hệ biện chứng giữa cấu tạo kỹ thuật và cấu tạo giá trị. Việc gia tăng cấu tạo hữu cơ thông qua phân bổ hợp lý nguồn lực tài chính cho tư liệu sản xuất và sức lao động sẽ thúc đẩy năng suất lao động xã hội, tạo ra thặng dư kinh tế vượt trội.
• Lý thuyết tài chính công và số nhân chi tiêu (John Maynard Keynes): Khẳng định chi tiêu chính phủ đóng vai trò điều tiết vĩ mô tối quan trọng. Việc thay đổi quy mô và cơ cấu chi đầu tư phát triển có tác động khuếch đại tổng cầu, kích thích tăng trưởng thu nhập quốc dân qua từng chu kỳ kinh tế.
• Mô hình tăng trưởng kinh tế tân cổ điển và năng suất các yếu tố tổng hợp (TFP): Nhấn mạnh rằng bên cạnh yếu tố vốn và lao động thuần túy, việc chi ngân sách cho vốn con người (giáo dục chiếm khoảng 20% chi thường xuyên) và đổi mới công nghệ là nhân tố quyết định tốc độ tăng trưởng theo chiều sâu.

Nghiên cứu chuẩn hóa bốn khái niệm trọng tâm: Ngân sách Nhà nước, Chi ngân sách Nhà nước, Cơ cấu chi ngân sách Nhà nước và Bội chi ngân sách.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp được thu thập chính thức từ hệ thống báo cáo quyết toán ngân sách của Bộ Tài chính, Tổng cục Thống kê và Ủy ban Tài chính - Ngân sách Quốc hội qua các niên độ 2011–2015.
• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Nghiên cứu lựa chọn mẫu toàn bộ chuỗi số liệu tài khóa quốc gia trong giai đoạn 5 năm (2011–2015) với hơn 20 nhóm chỉ tiêu định lượng chi tiết về cơ cấu chi thường xuyên, chi đầu tư phát triển và chi theo ngành kinh tế. Việc chọn mẫu toàn diện theo chu kỳ kế hoạch tài chính 5 năm đảm bảo tính đại diện tuyệt đối cho không gian tài chính công Việt Nam.
• Phương pháp phân tích: Áp dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp số liệu, phương pháp so sánh số tuyệt đối và tương đối, phân tích cân đối ngân sách và tính toán hệ số ICOR. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm phản ánh khách quan biến động cơ cấu chi, lượng hóa mối quan hệ giữa phân bổ ngân sách với tốc độ tăng trưởng kinh tế, loại bỏ nhận định chủ quan và cung cấp căn cứ vững chắc cho việc dự báo giai đoạn 2016–2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

• Quy mô chi ngân sách tăng trưởng vượt bậc: Tổng chi ngân sách nhà nước tăng gần 2 lần từ mức 648.833 tỷ đồng năm 2011 lên hơn 1.200.000 tỷ đồng vào năm 2015. Tỷ lệ chi ngân sách so với GDP luôn duy trì ở mức cao, đạt bình quân 28,3% đến trên 29% mỗi năm.
• Chi thường xuyên tăng cao và chiếm tỷ trọng áp đảo: Quy mô chi thường xuyên tăng hơn 2 lần từ 180.069 tỷ đồng (2011) lên 389.840 tỷ đồng (2015). Tỷ trọng chi thường xuyên trong tổng chi ngân sách tăng mạnh từ mức 54% giai đoạn trước lên mức 65,4% vào năm 2015. Trong đó, chi sự nghiệp văn hóa - xã hội chiếm tỷ trọng cao nhất (từ 39,7% năm 2011 lên 48,2% năm 2015), riêng giáo dục - đào tạo duy trì ổn định quanh mức 20% chi thường xuyên (khoảng 37.332 tỷ đồng năm 2011).
• Cơ cấu chi đầu tư phát triển đối mặt với nguy cơ suy giảm tỷ trọng: Tổng chi đầu tư phát triển tăng từ 88.341 tỷ đồng (2011) lên 125.500 tỷ đồng (2015), nhưng tỷ trọng trong tổng chi ngân sách lại suy giảm từ mức đỉnh 31,76% (năm 2012) xuống còn 22,2% (năm 2015). Trong đó, chi đầu tư xây dựng cơ bản luôn chiếm trên 91% đến 95% tổng chi đầu tư phát triển.
• Áp lực bội chi và gánh nặng nợ công gia tăng: Bội chi ngân sách bình quân 2011–2015 ở mức 5,7% GDP. Nghĩa vụ chi trả nợ gốc và lãi tăng nhanh từ mức 3,8% giai đoạn 2006–2010 lên chiếm 7,7% tổng chi ngân sách vào năm 2015.

Thảo luận kết quả

Trên các đồ thị trực quan và bảng số liệu ma trận chi tiêu, cơ cấu chi ngân sách phản ánh sự đánh đổi rõ rệt giữa mục tiêu duy trì hoạt động bộ máy xã hội và mục tiêu tích lũy vốn đầu tư phát triển. Chi quản lý hành chính chiếm khoảng 10,1% đến 13,8% chi thường xuyên, kết hợp với các gói cải cách tiền lương (chiếm trên 9% chi thường xuyên, tương đương 35.490 tỷ đồng năm 2015) đã tạo ra sự cứng hóa trong cấu trúc chi ngân sách.

Chi cho khoa học công nghệ vẫn ở mức rất khiêm tốn, chỉ dao động từ 1,18% đến 1,95% tổng chi thường xuyên (khoảng 2.540 tỷ đồng năm 2011). Điều này giải thích tại sao mức đóng góp của năng suất các yếu tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng kinh tế của Việt Nam còn hạn chế so với các nước trong khu vực.

So sánh quốc tế cho thấy kinh nghiệm sâu sắc: Trung Quốc đã giảm tỷ trọng vốn đầu tư từ ngân sách nhà nước trong tài sản cố định từ 50% xuống 36% để kích hoạt vốn tư nhân và FDI (đạt 67,82 tỷ USD năm 2005), đồng thời tăng ngân sách khoa học công nghệ gấp 23,1 lần để TFP đóng góp tới 30–40% vào tăng trưởng GDP. Tương tự, Ấn Độ dành tới 16% ngân sách nhà nước cho nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ cao. Tại Việt Nam, hệ số ICOR duy trì ở mức cao thể hiện tình trạng đầu tư dàn trải, thời gian xây dựng cơ bản kéo dài làm giảm hiệu quả dòng vốn công.

Đề xuất và khuyến nghị

• Xác lập kỷ luật tài khóa và ổn định tỷ lệ chi ngân sách so với GDP: Chính phủ và Bộ Tài chính cần duy trì tỷ lệ chi ngân sách ở mức 25%–26% GDP trong giai đoạn 2016–2020. Thiết lập cơ chế kiểm soát chặt chẽ nhằm kéo giảm tỷ lệ bội chi ngân sách xuống dưới 4% GDP, đảm bảo an toàn trần nợ công không vượt quá 65% GDP.
• Cơ cấu lại chi thường xuyên theo hướng tinh gọn và tự chủ: Đẩy mạnh tinh giản biên chế và sắp xếp lại bộ máy hành chính nhà nước nhằm giảm tỷ trọng chi thường xuyên xuống dưới 60% tổng chi ngân sách vào năm 2020. Đẩy nhanh lộ trình giao quyền tự chủ tài chính cho các đơn vị sự nghiệp công lập thuộc lĩnh vực y tế, giáo dục đại học và dạy nghề, giảm áp lực cấp phát trực tiếp từ ngân sách khoảng 10% mỗi năm.
• Tái cơ cấu chi đầu tư phát triển và nâng cao hiệu quả vốn đầu tư công: Nâng dần tỷ trọng chi đầu tư phát triển lên mức 25%–28% tổng chi ngân sách nhà nước giai đoạn 2016–2020. Tập trung nguồn vốn xây dựng cơ bản cho các công trình hạ tầng giao thông liên vùng trọng điểm, kiên quyết cắt giảm các dự án phân tán, phấn đấu giảm hệ số ICOR của khu vực nhà nước xuống dưới ngưỡng 5,0.
• Đổi mới cơ cấu chi thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao chỉ số TFP: Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với Bộ Tài chính nâng dần tỷ trọng chi cho khoa học công nghệ lên tối thiểu 2% tổng chi ngân sách hàng năm. Sử dụng vốn ngân sách như nguồn vốn mồi để hình thành các quỹ tài trợ nghiên cứu ứng dụng theo hình thức hợp tác công tư (PPP), thu hút mạnh mẽ các nguồn lực xã hội đầu tư vào công nghệ chế biến, chế tạo và công nghệ cao.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan hoạch định chính sách tài khóa và quản lý vĩ mô: Cán bộ chuyên trách tại Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ủy ban Tài chính - Ngân sách Quốc hội cần nguồn dữ liệu thực chứng để xây dựng kế hoạch tài chính công trung hạn và tái cơ cấu đầu tư công.
• Các viện nghiên cứu kinh tế và chuyên gia phân tích chính sách: Các nhà nghiên cứu quan tâm đến mô hình tăng trưởng kinh tế, tác động của chi tiêu chính phủ đến hệ số ICOR và chỉ số TFP tại các quốc gia đang phát triển.
• Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh: Người học thuộc khối ngành Kinh tế, Tài chính - Ngân hàng, Quản lý công sử dụng làm tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận phân tích cơ cấu tài khóa.
• Lãnh đạo doanh nghiệp và ban quản lý dự án hạ tầng: Doanh nghiệp tham gia các dự án đối tác công tư (PPP) và đầu tư xây dựng nắm bắt xu hướng điều chỉnh dòng vốn ngân sách nhà nước để đón đầu cơ hội hợp tác đầu tư.

Câu hỏi thường gặp

• Tại sao chi thường xuyên giai đoạn 2011–2015 lại tăng mạnh lên tới 65,4% tổng chi ngân sách? Chi thường xuyên tăng mạnh do thực hiện chính sách cải cách tiền lương (chiếm trên 9% chi thường xuyên), điều chỉnh phụ cấp công vụ và ban hành nhiều chính sách an sinh xã hội cho khu vực miền núi, vùng đồng bào khó khăn. Đồng thời, bộ máy quản lý hành chính và mạng lưới đơn vị sự nghiệp công lập chưa được tinh gọn triệt để.
• Tỷ lệ bội chi ngân sách 5,7% GDP giai đoạn 2011–2015 gây ra rủi ro gì cho nền kinh tế? Bội chi cao kéo dài buộc Chính phủ phải gia tăng vay nợ trong và ngoài nước qua phát hành trái phiếu, đẩy nợ công chạm mức 63,2% GDP và nợ Chính phủ lên 50,3% GDP vào năm 2015. Điều này làm tăng áp lực trả nợ lên 7,7% tổng chi ngân sách, đe dọa trực tiếp đến an toàn tài chính quốc gia.
• Việt Nam có thể vận dụng bài học kinh nghiệm gì từ Trung Quốc trong việc đổi mới chi ngân sách? Việt Nam nên học tập Trung Quốc trong việc chủ động giảm dần tỷ trọng đầu tư trực tiếp từ ngân sách nhà nước, sử dụng vốn công làm vốn mồi để thu hút vốn FDI và vốn tự tích lũy của khu vực tư nhân, đồng thời tập trung ngân sách cho phát triển khoa học công nghệ nhằm tối ưu hóa năng suất TFP.
• Giải pháp nào giúp kiểm soát tỷ trọng chi xây dựng cơ bản trong chi đầu tư phát triển? Cần đổi mới quy trình thẩm định dự án, áp dụng nghiêm Luật Đầu tư công, chấm dứt tình trạng bố trí vốn dàn trải. Nhà nước chỉ tập trung vốn ngân sách vào các công trình kết cấu hạ tầng then chốt không thể thu hồi vốn, đồng thời chuyển giao các dự án có khả năng sinh lời cho khối kinh tế tư nhân thực hiện.
• Chi ngân sách cho khoa học công nghệ đóng vai trò như thế nào trong đổi mới mô hình tăng trưởng? Chi cho khoa học công nghệ (hiện chỉ chiếm dưới 2% ngân sách) giúp tạo ra các bước đột phá về năng suất lao động và giá trị gia tăng sản phẩm. Đầu tư đúng trọng điểm vào nghiên cứu ứng dụng sẽ chuyển đổi nền kinh tế từ mô hình thâm dụng vốn sang mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức và công nghệ.

Kết luận

• Luận văn đã khái quát hóa toàn diện bức tranh tài chính công Việt Nam giai đoạn 2011–2015 với quy mô chi ngân sách bình quân đạt 28,3% GDP và bội chi ở mức 5,7% GDP.
• Chỉ rõ sự mất cân đối nghiêm trọng khi chi thường xuyên phình to lên mức 65,4%, làm suy giảm không gian tài khóa dành cho chi đầu tư phát triển (còn 22,2% năm 2015).
• Chứng minh tính tất yếu của việc chuyển dịch cơ cấu chi ngân sách từ mô hình tăng trưởng theo chiều rộng dựa vào vốn vay sang mô hình theo chiều sâu dựa vào khoa học công nghệ và vốn con người.
• Đề xuất lộ trình giải pháp trung hạn 2016–2020: kiềm chế bội chi dưới 4% GDP, giảm chi thường xuyên xuống dưới 60%, nâng chi đầu tư phát triển lên 25%–28% và tăng ngân sách khoa học công nghệ lên trên 2%.
• Đóng góp hệ thống luận cứ khoa học thực tiễn vững chắc, định hình khung chính sách quản lý tài chính công hiệu quả, an toàn và bền vững cho Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ CƠ CẤU CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1. NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1. Khái niệm ngân sách Nhà nước Thuật ngữ “Ngân sách” xuất phát từ tiếng la tinh “budget” có nghĩa là cái ví đựng tiền, cái ví tiền này thời phong kiến trực thuộc nhà vua được dùng cho các mục đích công cộng như: đắp đê phòng chống lũ lụt, xây dựng đường xá và chi tiêu cho hoàng gia. Ngân sách là một khái niệm quan trọng trong kinh tế vi mô trong đó dùng NS để minh họa cho sự đánh đổi giữa hai hay nhiều hàng hóa.

Khi xã hội phát triển qua các giai đoạn phong kiến, tư bản cho đến ngày nay khái niệm NS được hiểu mở rộng hơn là tổng số thu chi của một đơn vị trong một thời gian nhất định. Nếu chủ thể đó là Nhà nước thì được gọi là NSNN. Theo Luật NSNN thì “Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu chi của Nhà nước đã được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”. Chủ thể duy nhất có quyền quyết định việc tạo lập và sử dụng quĩ NSNN là Nhà nước.

Bằng quyền lực chính trị của mình, Nhà nước tập trung một bộ phận của cải của xã hội vào quĩ tiền tệ chung của Nhà nước thông qua các hoạt động thu NSNN như thuế, phí, lệ phí, gọi là các nguồn lực vốn. Để thực hiện các chức năng nhiệm vụ của mình, Nhà nước cần thiết phải phân bổ các nguồn lực vốn nói trên để cung cấp cho xã hội những hàng hoá dịch vụ công cộng như: giáo dục, y tế, văn hoá, an ninh, quốc phòng và các công trình hạ tầng phục vụ cho phát triển kinh tế xã hội như đường xá, cầu cống, cảng biển,v.v… Các hoạt động đó hình thành chi tiêu NSNN. Tuy nhiên, các nguồn lực vốn luôn ở trạng thái khan hiếm, trong khi nhu cầu chi tiêu, cung cấp hàng hóa công cộng ngày càng tăng nhanh thì việc tìm kiếm các cách thức phân bổ nguồn lực vốn trở nên quan trọng. Mỗi phương thức, cách thức phân bổ các nguồn lực vốn khác nhau, đưa đến các tác động KT - XH theo các kết quả khác nhau, hình thành phạm trù NSNN.

Vậy NSNN là phương thức hay cách thức phân bổ nguồn lực vốn khan hiếm của 5 Nhà nước nhằm thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình. Khái niệm chi ngân sách Nhà nước Việc phân bổ nguồn lực vốn của Nhà nước bao gồm 2 quá trình: huy động tập trung nguồn lực vốn, gọi là thu NSNN và phân phối, sử dụng vốn, gọi là chi NSNN. Chi NSNN là quá trình phân phối, sử dụng các nguồn tài chính đã tập trung được vào NSNN để đáp ứng các nhu cầu chi giúp bộ máy Nhà nước vận hành và thực hiện các nhiệm vụ của mình, do đó chi NSNN là những việc cụ thể không chỉ dừng lại trên các định hướng mà phân bổ ra các mục trên từng hoạt động thuộc chức năng của Nhà nước. Chi NSNN bao gồm các khoản chi phát triển KT - XH, bảo đảm quốc phòng, an ninh, bảo đảm hoạt động của bộ máy nhà nước; chi trả nợ của Nhà nước; chi viện trợ và các khoản chi khác theo quy định của pháp luật.

Chính phủ sử dụng chi NSNN như một công cụ hữu hiệu để điều tiết nền kinh tế theo các mục tiêu nhất định ở các giai đoạn phát triển kinh tế khác nhau. Qui mô, phạm vi chi NSNN phụ thuộc vào nhiệm vụ phát triển KT – XH của quốc gia trong thời kỳ đó. Đặc điểm chi ngân sách Nhà nước Chi NSNN có những đặc điểm sau: Nguồn hình thành chi tiêu NSNN Xét về nội dung vật chất, NSNN là quỹ tiền tệ tập trung thuộc quyền chi phối và sử dụng của Nhà nước. Nguồn hình thành quỹ tiền tệ đó được tập trung từ một bộ phận nhất định các nguồn lực tài chính của toàn xã hội tập trung vào tay nhà nước, hình thành quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất của Nhà nước – quĩ NSNN.

Nguồn lực tài chính được sử dụng để chi tiêu NSNN có thể được lấy từ nhiều nguồn khác nhau, cả trong nước và ngoài nước; từ nhiều lĩnh vực hoạt động khác nhau, cả sản xuất, lưu thông và phân phối, nhưng có nét đặc trưng nổi bật là luôn gắn chặt với kết quả của hoạt động kinh tế trong nước và sự vận động của các phạm trù giá trị khác như: giá cả, thu nhập, lãi suất,v. Nhận thức đầy đủ đặc điểm trên có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định nguồn hình thành chi tiêu NSNN là nguồn thu trong nước, trong đó nguồn thu cơ bản và lâu dài là lượng của cải mới được tạo ra trong các ngành sản xuất và dịch vụ. Do 6 đó, để tăng chi tiêu NSNN, con đường chủ yếu phải là khuyến khích mở rộng sản xuất, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế và nâng cao hiệu quả của nền sản xuất xã hội. Tính chủ thể: Nhà nước là chủ thể lớn nhất của NSNN, do đó nhà nước cũng là chủ thể duy nhất quyết định việc tạo lập và sử dụng các quỹ tiền tệ của Nhà nước, nhằm duy trì sự tồn tại và thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của mình trong việc phát triển kinh tế và cung cấp hàng hóa, dịch vụ công cộng cho xã hội.

Nhận thức đầy đủ đặc điểm về tính chủ thể của chi NSNN có ý nghĩa quan trọng trong việc đảm bảo quyền lãnh đạo tập trung thống nhất của nhà nước, loại trừ sự chia xẻ, phân tán quyền lực trong việc phân phối, sử dụng các quỹ tiền tệ tập trung của nhà nước. Trên cơ sở đó, cho phép xác định đúng đắn quan điểm định hướng trong việc sử dụng tài chính làm công cụ điều chỉnh các quan hệ KT - XH nảy sinh trong quá trình phân phối các nguồn tài chính vì lợi ích quốc gia. Tính mục đích: Chi NSNN luôn gắn với các nhiệm vụ kinh tế, chính trị, xã hội mà Nhà nước đảm nhận. Mức độ và phạm vi chi NSNN phụ thuộc vào nhiệm vụ của Nhà nước trong từng giai đoạn phát triển KT - XH.

Trong nền kinh tế thị trường, Nhà nước có nhiệm vụ đảm bảo tính hiệu quả, khuyến khích công bằng, tăng trưởng bền vững và ổn định kinh tế vĩ mô. Nhà nước sử dụng tài chính công nói chung và chi NSNN nói riêng như một công cụ quan trọng để đảm bảo được các nhiệm vụ đó. Thông qua chi NSNN, Nhà nước cung cấp cho nền KT - XH những hàng hoá công cộng; đầu tư vào các ngành then chốt để đảm bảo duy trì các hoạt động kinh tế một cách hiệu quả; đảm bảo nhu cầu tài chính cho các lĩnh vực xã hội, đặc biệt thực hiện chính sách xoá đói giảm nghèo; hỗ trợ tài chính để giải quyết việc làm, thực hiện ổn định và công bằng xã hội. Mức độ chi tiêu NSNN phụ thuộc chặt chẽ vào nhu cầu thực hiện các nhiệm vụ phát triển KT - XH của Nhà nước trong từng giai đoạn.

Trong thời kỳ kinh tế phát triển hưng thịnh, chi NSNN tập trung chủ yếu để đầu tư phát triển kinh tế, tạo ra nhiều hơn giá trị tăng thêm cho nền kinh tế. Nhưng trong giai đoạn kinh tế suy thoái, bên cạnh nhiệm vụ ngăn chặn sự suy giảm của nền kinh tế, chi tiêu của Chính phủ còn phải đảm bảo kích thích các hoạt động KT - XH, thông qua các gói hỗ trợ NS để kích cầu 7 đầu tư và tiêu dùng, nhằm đưa nền kinh tế thoát dần ra khỏi khủng hoảng và tiếp tục phát triển. Tính hiệu quả KT - XH tổng hợp Tính hiệu quả của các khoản chi NSNN xuất phát từ tính công cộng của NSNN, theo đó, các khoản chi NSNN nhằm duy trì sự tồn tại của bộ máy Nhà nước và cung cấp các dịch vụ công cộng cho xã hội mà các chủ thể khác trong nền kinh tế không muốn làm. Do đó, hiệu quả của chi NSNN mang tính tổng hợp và toàn diện trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, an ninh quốc phòng và các hoạt động sự nghiệp văn hóa, giáo dục, y tế, xã hội và mang lại lợi ích cho nhiều đối tượng trong nền KT – XH.

Tính không hoàn trả trực tiếp Chi NSNN chủ yếu là những khoản chi có tính chất cấp phát không hoàn lại. Chi NSNN cho bộ máy Nhà nước, cho các đơn vị sự nghiệp thực hiện cung ứng các dịch vụ công cộng cho nền KT - XH, chi đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng cho nền kinh tế,v.v…các khoản chi này đều mang tính cấp phát và không hoàn trả trực tiếp. Tuy nhiên, trong điều kiện nền kinh tế thị trường Nhà nước vận dụng hợp lý nguyên tắc Nhà nước và nhân dân cùng làm, xã hội hoá một số các hoạt động cung ứng các dịch vụ công cộng không thuần tuý như: giáo dục, y tế, văn hoá, thể thao để giảm bớt gánh nặng cho NSNN. Bên cạnh đó, đầu tư của NSNN chỉ nên giữ vai trò định hướng, để thu hút các nguồn lực đầu tư từ các thành phần kinh tế khác.

CƠ CẤU CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1. Khái niệm cơ cấu chi ngân sách Nhà nước Theo từ điển tiếng Việt “cơ cấu” là danh từ chỉ cách tổ chức sắp xếp các thành phần, bộ phận trong nội bộ nhằm thực hiện chức năng chung của chủ thể. Như vậy, có thể hiểu cơ cấu là mối tương quan tỉ lệ giữ các phần trong một hệ thống. Hay cơ cấu là các bộ phận cấu thành của một tổng thể hoàn chỉnh, các bộ phận này được phân chia theo một số các tiêu chí nhất định (về lượng hoặc về chất) và giữa các bộ phận bao giờ cũng có những mối quan hệ mật thiết với nhau.

Xét theo khái niệm về cơ cấu như trên thì cơ cấu chi NSNN được hiểu là cách thức tổ chức, sắp xếp các khoản mục chi trong tổng thể chi NSNN, có phân biệt thứ tự ưu tiên, tỷ trọng cao hay thấp, số tuyệt đối nhiều hay ít, trong từng thời gian và điều kiện hoàn cảnh nhất định nhằm góp phần thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà 8 nước. Nếu coi chi NSNN là một tổng thể thì cơ cấu chi NSNN sẽ là các bộ phận, các thành phần trong tổng thể đó.