Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHƢƠNG TRÌNH DẠY MÔN PHÁP LUẬT TRONG CÁC TRƢỜNG CAO ĐẲNG 1. Chƣơng trình dạy học và chƣơng trình dạy học trong các trƣờng cao đẳng 1. Chương trình dạy học Dạy học đƣợc hiểu là hình thức đặc biệt của giáo dục, trong đó giáo dục là hoạt động dạy học theo nghĩa rộng, dạy học đƣợc xem nhƣ trƣờng hợp riêng của giáo dục. Dạy học là con đƣờng đặc biệt quan trọng trong mối quan hệ biện chứng và phối hợp với các con đƣờng, hoạt động khác trong quá trình giáo dục để thực hiện các mục tiêu và nhiệm vụ đặt ra.
Nhƣ vậy dạy học là hoạt động có phạm vi hẹp hơn so với hoạt động giáo dục nói chung. Giáo trình Giáo dục học đƣa ra khái niệm Chƣơng trình dạy học nhƣ sau: “Chương trình dạy học là văn kiện do Nhà nước ban hành trong đó quy định một cách cụ thể: vị trí, mục đích môn học, phạm vi và hệ thống nội dung môn học, sô tiết dành cho môn học nói chung, cho từng phần, từng chương, từng bài nói riêng” [29, tr. Cũng theo đó khái niệm chƣơng trình dạy học nêu trên đƣợc hiểu là chƣơng trình dạy học của một môn học cụ thể. Theo quan điểm của một số tài liệu lí luận dạy học hiện nay, thì quan niệm về chƣơng trình dạy học còn đƣợc hiểu theo nghĩa rộng đó là thuật ngữ Curriculum (Chƣơng trình giáo dục) [29, tr.
Theo nghiên cứu của GS. Nguyễn Đức Chính, thuật ngữ chƣơng trình giáo dục xuất hiện từ năm 1820, tuy nhiên phải đến giữa thế kỉ 20, thuật ngữ này mới đƣợc sử dụng một cách chuyên nghiệp ở Hoa Kỳ và một số nƣớc có nền giáo dục phát triển. Curriculum có gốc Latinh là Currere, có nghĩa là “to run” (chạy, điều hành hoặc “to run a course” - điều hành một khoá học). Do 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vậy, định nghĩa truyền thống của chƣơng trình giáo dục là “một khoá học” (Course of Study) [14, tr.Frey, nhà nghiên cứu giáo dục hàng đầu của nƣớc Đức thì cho rằng: Curriculum - Chƣơng trình giáo dục là sự trình bày, diễn tả có hệ thống việc dạy - học đƣợc dự kiến trong một khoảng thời gian xác định mà sản phẩm của sự trình bày đó là một hệ thống xác định các thành tố khác nhau nhằm chuẩn bị, thực hiện và đánh giá một cách tối ƣu việc dạy - học [14, tr.
Một số học giả khác lại có quan niệm về chƣơng trình giáo dục, đó là: một bản thiết kế tổng thể cho một hoạt động đào tạo (có thể kéo dài một vài giờ, một ngày, một tuần hay vài năm). Nhƣ vậy một chƣơng trình giáo dục không chỉ cho ta biết nội dung cần đào tạo mà còn chỉ ra phƣơng pháp đào tạo và các cách thức kiểm tra đánh giá kết quả học tập và tất cả đƣợc sắp xếp theo một thời gian biểu chặt chẽ. Ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu cũng đã đƣa ra những định nghĩa, quan niệm về chƣơng trình giáo dục. Có thể kể đến quan điểm của PGS.TS Nguyễn Hữu Chí – cố vấn Ban tuyên giáo Trung ƣơng, ông cho rằng: Chƣơng trình giáo dục là sự trình bày có hệ thống một kế hoạch tổng thể các hoạt động giáo dục trong một thời gian xác định, trong đó nêu lên các mục tiêu học tập mà ngƣời học cần đạt đƣợc, đồng thời xác định rõ phạm vi, mức độ nội dung học tập, các phƣơng tiện, phƣơng pháp, cách thức tổ chức học tập, cách đánh giá kết quả học tập, nhằm đạt đƣợc các mục tiêu học tập đề ra [14, tr.
Ở góc độ pháp luật, Luật Giáo dục năm 2005, Điều 6 có đƣa ra định nghĩa về chƣơng trình giáo dục nhƣ sau: Chƣơng trình giáo dục thể hiện mục tiêu giáo dục; quy định chuẩn kiến thức, kỹ năng, phạm vi và cấu trúc nội dung giáo dục, 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phƣơng pháp và hình thức tổ chức hoạt động giáo dục, cách thức đánh giá kết quả giáo dục đối với các môn học ở mỗi lớp, mỗi cấp học hoặc trình độ đào tạo [33, tr. Điều 41 Luật Giáo dục năm 2005 cũng quy định: Chƣơng trình giáo dục đại học thể hiện mục tiêu giáo dục đại học; quy định chuẩn kiến thức, kỹ năng, phạm vi và cấu trúc nội dung giáo dục đại học, phƣơng pháp và hình thức đào tạo, cách thức đánh giá kết quả đào tạo đối với mỗi môn học, ngành học, trình độ đào tạo của giáo dục đại học; bảo đảm yêu cầu liên thông với các chƣơng trình giáo dục khác [3, tr. Theo Luật giáo dục nghề nghiệp 2014 có hiệu lực thi hành ngày 1/7/2015 cũng thể hiện quan điểm về chƣơng trình giáo dục đó là một văn bản trong đó quy định chuẩn kiến thức, kỹ năng của ngƣời học sau khi tốt nghiệp; phạm vi và cấu trúc nội dung, phƣơng pháp và hình thức đào tạo; cách thức đánh giá kết quả học tập đối với từng mô-đun, tín chỉ, môn học, từng chuyên ngành hoặc từng nghề và từng trình độ. Nhƣ vậy chƣơng trình dạy học theo quan niệm của khoa học giáo dục hiện đại pháp luật là theo nghĩa rộng bao gồm phƣơng diện cấu trúc thứ bậc của yếu tố nội dung và phƣơng diện phƣơng pháp khi thực hiện nội dung chƣơng trình dạy học cho từng ngƣời học xác định cụ thể.
Curriculum vừa phản ánh mặt cấu trúc thiết kế chƣơng trình vừa phản ánh mặt vận hành của bản thiết kế đó (quá trình). Nó vừa để chỉ cái phải lĩnh hội (nội dung) vừa lẫn phƣơng thức tổ chức, hỗ trợ hoạch định hoạt động (tiến trình). Khi đó cần hiểu chƣơng trình dạy học là một bản thiết kế tổng thể quá trình dạy học, nó không chỉ cho biết nội dung học vấn mà còn cho biết các phƣơng pháp dạy học và cách thức kiểm tra đánh giá kết quả học tập của sinh viên. Do đó, có thể đƣa ra một khái niệm chung về chƣơng trình dạy học nhƣ sau: 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chương trình dạy học là một văn bản thể hiện mục tiêu giáo dục; quy định chuẩn kiến thức, kỹ năng, phạm vi và cấu trúc nội dung giáo dục, phương pháp và hình thức tổ chức hoạt động giáo dục, cách thức đánh giá kết quả giáo dục đối với các môn học ở mỗi lớp, mỗi cấp học hoặc trình độ đào tạo.
Chương trình dạy học trong các trường cao đẳng Chƣơng trình dạy học trong các trƣờng cao đẳng là một loại hình chƣơng trình dạy học đƣợc xếp theo các cấp bậc giáo dục trong hệ thống giáo dục quốc dân. Tùy từng quốc gia, mà chƣơng trình dạy học trong các trƣờng cao đẳng đƣợc xây dựng với tính chất và vị trí không hoàn toàn giống nhau. Ở Việt Nam, vị thế của chƣơng trình dạy học hệ cao đẳng theo quy định của Luật giáo dục 2005 và Luật giáo dục nghề nghiệp năm 2014 đang có một sự thay đổi lớn. Theo Luật giáo dục 2005, hệ thống giáo dục quốc dân theo gồm các cấp nhƣ giáo dục mầm non, giáo dục phổ thông, giáo dục nghề nghiệp, giáo dục thƣờng xuyên, giáo dục đại học và sau đại học.
Mỗi cấp giáo dục, lại có các loại hình cụ thể, nhƣ: Giáo dục mầm non gồm có giáo dục nhà trẻ và mẫu giáo: thực hiện việc nuôi dƣỡng, chăm sóc giáo dục trẻ em từ ba tháng tuổi đến sáu tuổi; Giáo dục phổ thông gồm có cấp tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông trong đó giáo dục tiểu học đƣợc thực hiện trong năm năm học, từ lớp một đến lớp năm. Giáo dục trung học cơ sở thực hiện trong bốn năm học, từ lớp sáu đến lớp chín, giáo dục trung học phổ thông đƣợc thực hiện trong ba năm học, từ lớp mƣời đến lớp mƣời hai; Giáo dục nghề nghiệp gồm có: trung cấp chuyên nghiệp và dạy nghề. Trung cấp chuyên nghiệp đƣợc thực hiện từ ba đến bốn năm học đối với ngƣời có bằng tốt nghiệp trung học phổ thông, dạy nghề đƣợc thực hiện dƣới một năm đối với đào tạo nghề trình độ sơ cấp, từ một đến ba năm đối với đào tạo nghề trình độ trung cấp, trình độ cao đẳng; Giáo dục thƣờng xuyên: Giúp cho đối tƣợng vừa học vừa làm, học liên tục, 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com học suốt đời nhằm hoàn thiện nhân cách, mở rộng hiểu biết, nâng cao trình độ học vấn, chuyên môn nghiệp vụ cải thiện chất lƣợng cuộc sống, tìm việc làm, tự tạo việc làm và thích nghi với xã hội; Giáo dục đại học và sau đại học (sau đây gọi chung là giáo dục đại học) đào tạo trình độ cao đẳng, trình độ đại học, trình độ thạc sĩ, trình độ tiến sĩ. Luật giáo dục đại học 2012 cũng quy định trƣờng cao đẳng là một trong những cơ sở đào tạo giáo dục đại học trong hê ̣ thố ng giáo du ̣c quố c dân (Điều 7).
Nhƣ vậy, có thể thấy, giáo dục bậc cao đẳng trƣớc thời điểm Luật giáo dục nghề nghiệp có hiệu lực (trƣớc ngày 01/7/2015), thuộc bậc giáo dục đại học. Theo đó, chƣơng trình dạy học bậc cao đẳng cũng sẽ thuộc hệ thống chƣơng trình dạy học đại học. Đây là loại hình chƣơng trình phục vụ việc đào tạo trình độ cao đẳng, với thời gian cụ thể đƣợc thực hiện từ hai đến ba năm học tùy theo ngành nghề đào tạo đối với ngƣời có bằng tốt nghiệp trung học phổ thông hoặc bằng tốt nghiệp trung cấp; từ một năm rƣỡi đến hai năm học đối với ngƣời có bằng tốt nghiệp trung cấp cùng chuyên ngành. Đào tạo trình độ cao đẳng giúp sinh viên có kiến thức chuyên môn và kỹ năng thực hành cơ bản để giải quyết những vấn đề thông thƣờng thuộc chuyên ngành đƣợc đào tạo, phải bảo đảm cho sinh viên có những kiến thức khoa học cơ bản và kiến thức chuyên môn cần thiết, chú trọng rèn luyện kỹ năng thực hành cơ bản và năng lực thực hiện công tác chuyên môn.
Tuy nhiên, khi Luật giáo dục nghề nghiệp 2014 có hiệu lực ngày 01/7/2015, thì giáo dục cao đẳng không thuộc bậc giáo dục đại học nữa, mà thuộc hệ thống giáo dục nghề nghiệp. Cụ thể, Điều 76 của Luật này quy định: “Giáo dục nghề nghiệp đào tạo trình độ sơ cấp, trung cấp, cao đẳng và các chương trình đào tạo nghề nghiệp khác; Giáo dục đại học và sau đại học (sau đây gọi chung là giáo dục đại học) đào tạo trình độ đại học, trình độ thạc sĩ, trình độ tiến sĩ” [36, tr. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Điều đó cho thấy, chƣơng trình dạy học bậc cao đẳng ở Việt Nam đã và sẽ có sự thay đổi rất lớn, từ tính chất cho đến vị trí của chƣơng trình.