Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Các công trình nghiên cứu các vấn đề lý luận về mối quan hệ giữa độc lập, tự chủ và hội nhập quốc tế 1. Các công trình nghiên cứu về độc lập, tự chủ; hội nhập quốc tế *Về độc lập, tự chủ Độc lập, tự chủ là hai khái niệm riêng biệt nhưng có liên quan đến nhau, là hai phạm trù có ý nghĩa then chốt trong các lĩnh vực chính trị, luật pháp và quan hệ quốc tế, là một yêu cầu nội tại của mọi quốc gia, dân tộc với tính cách là một chủ thể chính trị - pháp lý. Bởi vậy, nó trở thành một trong những nguyên tắc căn bản nhất trong tổ chức và hoạt động của nhà nước, cả trên bình diện đối nội và đối ngoại.
Ở trong nước và nước ngoài đã có nhiều công trình nghiên cứu về độc lập, tự chủ. Đối với các học giả nước ngoài, đặc biệt là Mỹ như Paul Kennedy trong tác phẩm The Rise and Fall of Great Powers. Economic Change and Military Conflict from 1500 to 2000 (1987) trước đây và hiện nay là Joseph S. Nye trong The Paradox of American Power: Why the World Only Superpower Can not Go It Alone; hay Sammuel Hungtington trong The Clash Of Civilization and the Remarking of World Order.
Simon & Schuster,… vấn đề độc lập, tự chủ thường được xem xét dưới góc độ độc quyền theo đuổi các lợi ích toàn cầu bằng việc sử dụng trực tiếp sức mạnh áp đảo về chính trị, kinh tế, quân sự, khoa học, công nghê, hay gián tiếp thông qua các định chế kinh tế, chính trị, quân sự quốc tế nằm dưới sự kiểm soát chi phối của họ. Mối quan tâm hàng đầu của họ đều thống nhất ở mục tiêu duy trì sức mạnh vượt trội và địa vị bá quyền của Mỹ và phương tây trong quan hệ quốc tế, ngăn chặn bất cứ thế lực nào nổi lên tranh chấp địa vị đó. Hạn chế cơ bản của đa số các công 6 trình này là việc tuyệt đối hóa các lợi ích và gắn với chúng là địa vị độc tôn, lãnh đạo toàn cầu của Mỹ, bất chấp các định chế quốc tế cũng như lợi ích của các quốc gia khác. Kiểu tư duy theo chủ nghĩa quốc gia, dân tộc trung tâm, tuyệt đối hóa độc lập, tự chủ của một hay một nhóm quốc gia, điển hình như các công trình của Hennry Kissinger Diplomacy (1994); Kenneth N.
Waltz trong The Emerging Structure of International Politics (1993)… đưa đến nhiều nhận định không đầy đủ, thậm chí méo mó sai lệch với hiện thực. Kiểu tư duy này đang vấp phải thách thức lớn khi phải đối mặt với các nguy cơ, đe dọa phi truyền thống như chủ nghĩa khủng bố tôn giáo, cực đoan, vấn đề môi trường dịch bệnh, biến đổi khí hậu toàn cầu, khủng hoảng tài chính quốc tế… Các công trình của các học giả Trung Quốc như Kiệt Minh, Trương Tây Ninh, Trương Thao, Khúc Khắc Mẫn. Mười hai mối quan hệ lớn: Con đường cất cánh của Trung Quốc (bản dịch của Nhà xuất bản chính trị Quốc gia); Lý Như Bình. Sự lựa chọn chiến lược đối ngoại của Trung Quốc trong thời kỳ đầu thế kỷ XXI.
Chiến lược phát triển kinh tế xã hội Trung Quốc 1996 – 2050. Nxb Bắc kinh (bản dịch Nxb Chính trị quốc gia, 1998) tiếp cận vấn đề độc lập, tự chủ chủ yếu từ quan điểm sự nổi lên của Trung Quốc và xử lý quan hệ Trung – Mỹ nhằm kiến tạo môi trường quốc tế thuận lợi cho sự trỗi dậy được quảng bá là hòa bình của họ. Tính hệ thống là điểm yếu của đa số các công trình này, tính giáo điều, rập khuôn điển hình cho giai đoạn trước cải cách mở cửa ít nhiều còn rơi rớt lại, đặc biệt trong việc xem xét vấn đề tranh chấp lãnh thổ, biển đảo với các nước láng giềng. Mặt mạnh của người Trung Quốc là cách tiếp cận lịch sử và các phân tích tình huống theo kiểu “Binh pháp Tôn tử” truyền thống khá sắc bén, mà hiện nay được gọi là lý thuyết trò chơi chiến lược Vấn đề độc lập, tự chủ của đất nước, đường lối, độc lập tự chủ của Đảng ta luôn có vị trí cực kỳ quan trong hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh, 7 Cương lĩnh và các văn kiện của Đảng.
Thông cáo của Trung Ương gửi các cấp bộ đảng ngày 21/12/1941 đã lưu ý “Ta có mạnh thì họ mới chịu đếm xỉa đến. Ta yếu thì ta chỉ là khí cụ trong tay của kẻ khác, dầu kẻ ấy là bạn của ta vậy”. Cụm từ “độc lập, tự chủ” lần đầu tiên xuất hiện trong văn kiện Đại hội Đảng lần thứ IV năm 1976 khi nhấn mạnh đến vai trò then chót của “đường lối chính trị, đường lối quân sự độc lập, tự chủ, đúng đắn và sáng tạo của Đảng ta” trong kháng chiến chống Mỹ thắng lợi và yêu cầu “giữ vững độc lập, tự chủ” trong giai đoạn mới. Đại hội Đảng lần thứ IX đã xác định nội hàm mới của độc lập tự chủ, lần đầu tiên chủ trương “gắn chặt việc xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ với chủ động hội nhập kinh tế quốc tế.
Độc lập tự chủ về kinh tế tạo cơ sở cho hội nhập kinh tế quốc tế có hiệu quả. Hội nhập kinh tế quốc tế có hiệu quả tạo điều kiện cần thiết để xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ”. Văn kiện đại hội Đảng lần thứ X tiếp tục khẳng định “thực hiện nhất quán đường lối đối ngoại độc lập tự chủ, hòa bình, hợp tác và phát triển; chính sách đối ngoại rộng mở, đa phương hóa, đa dạng hóa các quan hệ quốc tế. Chủ động và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế, đồng thời mở rộng hợp tác quốc tế trên các lĩnh vực khác”.
Văn kiện Đại hội XI nêu rõ: “Nhiệm vụ của công tác đối ngoại là giữ vững môi trường hòa bình, thuận lợi cho đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa; bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ; nâng cao vị thế của đất nước; góp phần tích cực vào cuộc đấu tranh vì hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội trên thế giới”. Văn kiện Đại hội XII khẳng định “Chủ động và tích cực hội nhập quốc tế trên cơ sở giữ vững đường lối đối ngoại độc lập tự chủ, vì lợi ích quốc gia, dân tộc vẫn là định hướng chiến lược lớn của Đảng nhằm thực hiện thắng lợi nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa”. Những bước chuyển biến trong tư duy, chủ trương đường lối độc lập tự chủ của Đảng ta qua các giai đoạn cho thấy sự kết tinh từng bước tư duy về độc lập, tự chủ của Đảng cũng như sự vận dụng linh hoạt, uyển chuyển của 8 các cặp phạm trù này nhằm phục vụ cho mục tiêu nhiệm vụ cách mạng trong từng thời kỳ cụ thể. Nghiên cứu lý luận về độc lập, tự chủ trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế của Việt Nam có các rất nhiều công trình.
Tiêu biểu là: Chương trình Khoa học và Công nghệ trọng điểm cấp nhà nước – Nghiên cứu khoa học lý luận chính trị giai đoạn 2006 – 2010, đề tài “Quan hệ giữa độc lập, tự chủ và hội nhập kinh tế quốc tế trong bối cảnh mới của Việt Nam” năm 2010 và “Độc lập,tự chủ và hội nhập quốc tế của Việt Nam trong bối cảnh mới”, Nxb Khoa học xã hội, năm 2011 của tác giả Nguyễn Xuân Thắng; “Mối quan hệ giữa độc lập, tự chủ và hội nhập quốc tế ở Việt Nam hiện nay. Những vấn đề lý luận và thực tiễn”, Nxb Lý luận chính trị, năm 2015 của các tác giả Nguyễn Tất Giáp, Nguyễn Thị Quế và Mai Hoài Anh “Định hướng chiến lược đối ngoại Việt Nam đến 2020”, Nxb Chính trị Quốc gia – Sự thật, năm 2011, của tác giả Phạm Bình Minh – chủ biên;; “Giữ vững chủ quyền an ninh quốc gia trong nền kinh tế toàn cầu hóa”; Tạp chí Lý luận Chính trị, số 7, năm 2003, của tác giả Hoàng Chí Bảo; “Đảm bảo mối quan hệ giữa độc lập, tự chủ và hội nhập quốc tế”, Tạp chí Lý luận Chính trị, số 5, năm 2011 của tác giả Nguyễn Viết Thảo; Từ điển Bách Khoa toàn thư Việt Nam; …. Đề cập đến khái niệm độc lập, tự chủ trong Từ điển Bách khoa toàn thư Việt Nam định nghĩa: “Tự chủ” là loại quyền đặc biệt để có thể kiểm soát được một khu vực về quyền cai trị về con người hay bản thân một ai đó. Các học giả nước ngoài như David Held (2002) cho rằng “Tự chủ là việc không phân chia và không ngăn trở quyền lực hình thành và củng cố luật pháp và đặc điểm này xác định đặc tính của mỗi quốc gia”.
Theo định nghĩa của Jonh Austin (1955) thì “Một quốc gia tự chủ khi có một bộ máy điều khiển xã hội một cách có hiệu quả và không bị chỉ huy/ điều hành bởi bất cứ một lực lượng bên ngoài nào”. “Độc lập” là chế độ tự trị của một đất nước, một quốc gia bởi chính người dân sinh sống ở đó, nghĩa là có chủ quyền tối cao. 9 Trong các công trình “Quan hệ giữa độc lập, tự chủ và hội nhập kinh tế quốc tế trong bối cảnh mới của Việt Nam” năm 2010 và công trình “Độc lập, tự chủ và hội nhập quốc tế của Việt Nam trong bối cảnh mới”, Nxb Khoa học xã hội, năm 2011 của tác giả Nguyến Xuân Thắng đã rút ra vấn đề cốt lõi của khái niệm độc lập, tự chủ. Đó là hai khái niệm thống nhất nhưng không đồng nhất.
Độc lập và tự chủ là những phạm trù then chốt trong các lĩnh vực chính trị, pháp luật và quan hệ quốc tế. Tác giả đã nhận định, Độc lập là trạng thái không phụ thuộc vào bất cứ thế lực nào ở bên ngoài; tự chủ là năng lực kiểm soát, chủ động đưa ra những chính sách phù hợp với mục tiêu của mình. Khái niệm độc lập, tự chủ ra đời cùng phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc. Độc lập, tự chủ là quyền mọi dân tộc được tự quyết định vận mệnh của mình; trước hết là giải phóng khỏi sự áp bức, bóc lột của các nước đế quốc, quyết định chế độ chính trị - xã hội bằng cách thiết lập một nhà nước - dân tộc, xây dựng hệ thống pháp luật phù hợp với thể chế chính trị - xã hội và một nền kinh tế dân tộc được định hướng theo những mục tiêu của từng nước.
Tác giả còn khẳng định rằng độc lập không phải là một quyền đơn nhất, mà là một tập hợp gồm nhiều quyền và nghĩa vụ khác nhau.