Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT CỦA ĐỊNH TỘI DANH CÁC TỘI XÂM PHẠM SỨC KHỎE CỦA CON NGƯỜI TRONG PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Cơ sở lý luận của định tội danh các tội xâm phạm sức khỏe của con người 1. Khái niệm định tội danh Trong khoa học luật hình sự, việc áp dụng các quy phạm pháp luật hình sự được hiểu là một quá trình đa dạng, phức tạp được thực hiện ở nhiều giai đoạn với nhiều hoạt động khác nhau. Trong đó, định tội danh là một trong những hoạt động cơ bản, một nội dung quan trọng của quá trình áp dụng pháp luật hình sự và là một trong những biện pháp đưa các quy phạm pháp luật hình sự vào cuộc sống.
Định tội danh còn được coi là tiền đề, là cơ sở cho việc áp dụng các quy phạm pháp luật khác của pháp luật hình sự và pháp luật tố tụng hình sự, như quyết định hình phạt, thi hành án. Hiện nay, khi bàn về vấn đề định tội danh, vẫn còn có nhiều quan điểm khác nhau: Theo quan điểm của GS.TSKH Lê Cảm: “Định tội danh là một quá trình nhận thức lý luận có tính logic, là một trong những dạng của hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự cũng như pháp luật tố tụng hình sự, và được tiến hành trên cơ sở các chứng cứ, tài liệu thu thập được và các tình tiết thực tế của vụ án hình sự để xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện với các dấu hiệu của CTTP tương ứng do luật hình sự quy định, nhằm đạt được sự thật khách quan, tức là đưa ra sự đánh giá chính xác tội phạm về mặt pháp lý hình sự, làm tiền đề cho việc cá thể hóa và phân hóa trách nhiệm hình sự một cách công minh, có căn cứ và đúng pháp luật. 7 Tiến sĩ Lê Văn Đệ cho rằng: “Định tội danh là việc xác định và ghi nhận về mặt pháp lý sự phù hợp chính xác giữa các dấu hiệu của hành vi phạm tội cụ thể đã được thực hiện bởi các dấu hiệu của CTTP được pháp luật hình sự quy định”.TS Võ Khánh Vinh thì: “Định tội danh là một dạng hoạt động nhận thức, hoạt động áp dụng pháp luật hình sự nhằm đi tới chân lí khách quan được thực hiện, nhận thức đúng nội dung quy phạm pháp luật hình sự quy định CTTP tương ứng và mối liên hệ tương đồng giữa các dấu hiệu của CTTP với các tình tiết cụ thể của hành vi phạm tội bằng các phương pháp và thông qua các giai đoạn nhất định”. Mặc dù còn những điểm khác nhau, tuy nhiên, có thể thấy, điểm chung của các nhà khoa học, nhà luật học khi bàn về khái niệm định tội danh chính là việc thừa nhận hoạt động định tội danh là một hoạt động nhận thức, so sánh đối chiếu giữa giữa hành vi xảy ra trên thực tế với các quy định của Bộ luật hình sự về một tội phạm cụ thể.
Bởi vì, mỗi tội phạm bao giờ cũng có những dấu hiệu đặc trưng nhất định và được luật hình sự ghi nhận là dấu hiệu bắt buộc, giúp phân biệt tội phạm này với tội phạm khác. Sự tổng hợp của các dấu hiệu này trong khoa học luật hình sự gọi là CTTP (cơ bản). Để khẳng định một hành vi phạm tội người định tội danh phải chứng minh được hành vi thực tế đã có đầy đủ các dấu hiệu của CTTP cơ bản hay chưa. Nói cách khác, chỉ khi hành vi trên thực tế thỏa mãn các yếu tố cấu thành một tội phạm cụ thể thì khi đó mới có cơ sở xác định tội danh đối với hành vi đó.
Từ sự phân tích trên, có thể hiểu: Định tội danh là hoạt động nhận thức, hoạt động áp dụng pháp luật, trên cơ sở phân tích, đối chiếu, so sánh, kết luận các hành vi nguy hiểm cho xã hội trên thực tế với các yếu tố cấu thành tội phạm của một tội phạm cụ thể tương ứng được quy định trong Bộ luật hình sự.2 Khái niệm định tội danh các tội xâm phạm sức khỏe của con người Trước hết, cần nhận thức được rằng, định tội danh là một hoạt động nhận thức, hoạt động áp dụng pháp luật nhằm so sánh, đối chiếu, kết luận hành vi xảy ra trên thực tế và các quy định của BLHS về một tội phạm cụ thể. Nói cách khác, định tội danh chính là việc “gọi tên” tội danh cho hành vi đã xảy ra [43, tr7]. Từ cơ sở lý luận trên cũng như các quy định của BLHS có thể thấy định tội danh đối với các tội xâm phạm sức khỏe của con người là hoạt động áp dụng pháp luật hình sự, là hoạt động của các cơ quan THTT và người THTT có thẩm quyền trong tố tụng hình sự nhằm đối chiếu sự phù hợp giữa các dấu hiệu thực tế của hành vi nguy hiểm cho xã hội đã được thực hiện với các dấu hiệu pháp lý trong CTTP các tội xâm phạm sức khỏe của con người (từ Điều 134, BLHS năm 2015 đến Điều 140 BLHS năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017). Trên cơ sở các chứng cứ tài liệu thu thập được và các tình tiết thực tế của vụ án hình sự cụ thể, các chủ thể có thẩm quyền xem xét, kiểm tra xem các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội đó có thỏa mãn các dấu hiệu tương ứng của CTTP các tội xâm phạm sức khỏe của con người đã được quy định trong luật hình sự hay không, để trên cơ sở đó xác định vấn đề trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội.
Từ những phân tích trên, có thể hiểu: Định tội danh các tội xâm phạm sức khỏe của con người là hoạt động nhận thức, hoạt động áp dụng pháp luật do các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng tiến hành, trên cơ sở phân tích, đối chiếu, so sánh, kết luận các hành vi nguy hiểm cho xã hội trên thực tế với các yếu tố cấu thành tội phạm của các tội xâm phạm sức khỏe của con người được quy định trong Bộ luật hình sự.3 Phân loại định tội danh các tội xâm phạm sức khỏe của con người Như đã phân tích ở trên, bản chất hoạt động định tội danh nói chung và định tội danh các tội xâm phạm sức khỏe của con người nói riêng chính là việc các chủ thể định tội danh tiến hành hoạt động so sánh, đối chiếu nhằm làm rõ sự phù hợp của các hành vi xảy ra trên thực tế với các quy định của Bộ luật hình sự 9 về một tội phạm cụ thể. Thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự, quá trình định tội danh các tội xâm phạm sức khỏe của con người thường do các cơ quan THTT, những người THTT thực hiện, tuy nhiên các nhà khoa học, các tác giả các công trình nghiên cứu, tác giả bài báo.trong quá trình nghiên cứu của mình cũng tiến hành định tội danh đối với các tội phạm này [43, tr23]. Căn cứ vào chủ thể tiến hành hoạt động định tội danh, có thể phân chia định tội danh các tội xâm phạm sức khỏe của con người thành hai dạng: Thứ nhất, định tội danh chính thức Định tội danh chính thức là sự đánh giá về mặt nhà nước tính chất pháp lý hình sự của một hành vi phạm tội cụ thể do các chủ thể được nhà nước ủy quyền thực hiện, cụ thể đó chính là người có thẩm quyền trực tiếp tiến hành hoạt động tố tụng hình sự. Chủ thể thực hiện hình thức định tội danh này là các cơ quan THTT (Cơ quan điều tra, Viện Kiểm sát và Tòa án) mà trực tiếp là những người THTT.
Các cơ quan này đại diện cho Nhà nước đánh giá về mặt pháp lý hình sự đối với hành vi được thực hiện trên thực tế có phải là tội phạm hay không, nếu là tội phạm thì là tội gì, theo điều luật nào của BLHS; kết quả định tội danh của các cơ quan mang tính chất pháp lý đối với người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội, trên cơ sở đó làm phát minh quyền và nghĩa vụ tương ứng giữa người phạm tội với các cơ quan THTT. Thứ hai, định tội danh không chính thức Định tội danh không chính thức là sự đánh giá không có tính chất pháp lý hình sự của về một hành vi phạm tội cụ thể. Chủ thể thực hiện định tội danh này không nhất thiết phải là những người nhất định nào nhưng thông thường họ là các nhà khoa học, các luật gia trong lĩnh vực tư pháp hình sự như các tác giả của các công trình nghiên cứu khoa học, giáo trình, bài báo… Một đặc điểm nổi bật của dạng định tội danh này là sau khi định tội danh không phát sinh quyền hoặc nghĩa vụ trong các quan hệ pháp luật hình sự và tố tụng hình sự mà chỉ là sự thể hiện các quan điểm hay ý kiến riêng của các tác giả.4 Ý nghĩa định tội danh các tội xâm phạm sức khỏe của con người Như đã phân tích ở trên, định tội danh là hoạt động có vai trò hết sức quan trọng trong quá trình tố tụng, là tiền đề cơ sở để các cơ quan THTT, người THTT thực hiện các hoạt động tố tụng tiếp theo nhằm làm rõ sự thật khách quan vụ án, truy cứu đúng người đúng tội, tránh oan sai trong giải quyết các vụ án. Có thể khái quát ý nghĩa của hoạt động định tội danh nói chung và định tội danh các tội xâm phạm sức khỏe của con người trên những phương diện sau: Thứ nhất, định tội danh đúng các tội xâm phạm sức khỏe của con người là tiền đề cho việc quyết định hình phạt chính xác, là cơ sở để áp dụng đúng các quy định tố tụng hình sự, đảm bảo việc truy cứu trách nhiệm hình sự đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không bỏ lọt tội phạm hay làm oan người vô tội, từ đó bảo vệ được quyền lợi hợp pháp và tự do của công dân.
Chỉ khi xác định đúng người đó đã phạm tội xâm phạm sức khỏe của con người, các chủ thể có thẩm quyền mới có thể áp dụng chính xác các quy phạm pháp luật tố tụng hình sự về tạm giam, thời hạn tạm giam, khởi tố vụ án hình sự, thẩm quyền điều tra, thẩm quyền xét xử,… và bằng cách đó, góp phần hữu hiệu cho việc bảo vệ quyền và tự do của công dân trong lĩnh vực tư pháp hình sự [20, tr30].
