Chương 1 sẽ trình bày quy định của pháp luật một số nước về điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi, tạo cơ sở cho việc so sánh, đánh giá và kiến nghị hoàn thiện quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam trong các chương tiếp theo. Một số khái niệm cơ bản 1. Xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi Trước tiên, để hiểu rõ hơn vấn đề xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi, cần tìm hiểu thế nào là người dưới 18 tuổi. Theo định nghĩa tại Điều 2.2(a) của Các quy tắc tiêu chuẩn tối thiểu của LHQ về hoạt động tư pháp đối với người chưa thành niên (Quy tắc Bắc Kinh): “Người chưa thành niên là trẻ em hay thanh thiếu niên.2 Thông qua quy định này, có thể hiểu, người chưa thành niên bao gồm hai nhóm đối tượng là trẻ em và thanh thiếu niên.
Đồng thời, tại Điều 1 Công ước của LHQ về Quyền trẻ em được thông qua ngày 20/11/1989 cũng quy định: “Trẻ em là những người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp luật pháp áp dụng với trẻ em đó quy định tuổi thành niên sớm hơn”. Khái niệm này chỉ áp dụng trong phạm vi Công ước, còn về thực chất đây là một quy định mở và các quốc gia thành viên có thể quy định độ tuổi của trẻ em ở mức thấp hơn 18 tuổi.3 Việt Nam đã tham gia ký kết, phê chuẩn Công ước của LHQ về Quyền trẻ em ngày 20/02/1990. Trải qua quá trình nội luật hóa quy định của pháp luật quốc tế vào pháp luật quốc gia, thủ tục tố tụng hình sự dành cho người chưa thành niên tham gia vào quá trình tư pháp hình sự lần đầu tiên được ghi nhận chính thức thành một chương riêng của BLTTHS năm 1988.4 Sau đó, BLTTHS 2 United Nations Standard Minimum Rules for the Administration of Juvenile Justice (“The Beijing Rules”), Adopted by General Assembly resolution 40/33 of 29 November 1985, Article 2.2(a): “A juvenile is a child or young person.” 3 Lê Huỳnh Tấn Duy (2018), Hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam đối với người dưới 18 tuổi trên cơ sở khung pháp lý của Liên Hợp Quốc, Nxb. Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, tr.
4 Chương 31: Thủ tục về những vụ án mà bị can, bị cáo là người chưa thành niên, BLTTHS 1988. 8 năm 2003 tiếp tục ghi nhận thủ tục đặc biệt dành cho đối tượng này.5 Tuy nhiên, người chưa thành niên mà hai Bộ luật này hướng đến bảo vệ chỉ bao gồm người bị buộc tội. Mãi đến khi BLTTHS năm 2015 ra đời, đối tượng được áp dụng thủ tục đặc biệt này được mở rộng bao gồm cả người bị hại và người làm chứng chưa thành niên. Đặc biệt, trong BLTTHS năm 2015, cụm từ “người chưa thành niên” được sử dụng trong các văn bản pháp lý trước đó đã được thay thế bằng cụm từ “người dưới 18 tuổi”,6 chấm dứt quá trình tranh cãi về các cách hiểu khác nhau liên quan đến khái niệm “người chưa thành niên”.
Do đó, có thể hiểu người dưới 18 tuổi trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam là tương đồng với khái niệm người chưa thành niên theo quy định trong các văn bản pháp lý của Liên Hợp Quốc. Thứ hai, về khái niệm xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi, theo Từ điển tiếng Việt – Nhà xuất bản Đà Nẵng: “Tình dục là nhu cầu tự nhiên của con người về quan hệ tính giao”7 và “Xâm hại là xâm phạm đến khiến cho bị tổn hại”. Tuy nhiên, đến nay, vẫn chưa có văn bản nào giải thích thuật ngữ “xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi”. Theo quy định tại Khoản 8 Điều 4 Luật Trẻ em năm 2016: “Xâm hại tình dục trẻ em là việc dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực, ép buộc, lôi kéo, dụ dỗ trẻ em tham gia vào các hành vi liên quan đến tình dục, bao gồm hiếp dâm, cưỡng dâm, giao cấu, dâm ô với trẻ em và sử dụng trẻ em vào mục đích mại dâm, khiêu dâm dưới mọi hình thức”.
Đồng thời tại Khoản 1 Điều 2 Nghị quyết số 06/2019/NQ-HĐTP ngày 01 tháng 10 năm 2019 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định tại các điều 141, 142, 143, 144, 145, 146, 147 của Bộ luật Hình sự và việc xét xử vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi cũng đưa ra định nghĩa: “Xâm hại tình dục người dưới 16 tuổi là việc dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực, ép buộc, lôi kéo, dụ dỗ người dưới 16 tuổi tham gia vào các hành vi liên quan đến tình dục, bao gồm hiếp dâm, cưỡng dâm, giao cấu, dâm ô với người dưới 16 tuổi và sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích mại dâm, khiêu dâm dưới mọi hình thức (ví dụ: hoạt động xâm hại tình dục được thực hiện do đồng thuận với người dưới 13 tuổi); do cưỡng bức, do hứa hẹn các lợi ích vật chất (tiền, tài sản) hay các lợi ích phi vật chất (ví dụ: cho điểm cao, đánh giá tốt, tạo cơ hội tiến bộ. Như vậy, có thể hiểu, xâm hại tình dục người dưới 16 tuổi hay xâm hại tình dục trẻ em là hành vi có khả năng gây tổn hại về thể chất, tình cảm, tâm lý, danh dự, và nhân phẩm của trẻ em. 5 Chương 32: Thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên, BLTTHS 2003. 6 Chương 28: Thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi, BLTTHS 2015.
7 Từ điển tiếng Việt, Nxb. 9 Hành vi đó có thể tác động theo dạng cưỡng ép ý chí như việc dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực hoặc ép buộc; hoặc có sự đồng thuận ý chí từ phía nạn nhân. Người xâm hại sử dụng sức mạnh thể chất hoặc ngôn từ để bắt buộc nạn nhân phải tuân theo mong muốn của mình, chịu sự chi phối và kiểm soát của mình. Điều này đồng nghĩa với việc nạn nhân không có sự lựa chọn nào khác.
Tuy nhiên, có những trường hợp hành vi xâm hại tình dục có sự chấp thuận của nạn nhân, chẳng hạn như hành vi lôi kéo, dụ dỗ. Bởi lẽ, đối tượng là trẻ em vốn chưa có sự nhận thức đầy đủ và đúng đắn về những hành vi do mình hoặc người khác thực hiện nên dễ dàng bị thuyết phục về mặt tư tưởng, ý chí. Thế nhưng, đây vẫn là hành vi bị nghiêm cấm, trái với đạo đức xã hội và theo pháp luật. Hành vi xâm hại tình dục đối với nhóm nạn nhân này bao gồm 05 hành vi: hiếp dâm, cưỡng dâm, giao cấu, dâm ô và sử dụng trẻ em vào mục đích mại dâm, khiêu dâm dưới mọi hình thức.
Từ các phân tích nêu trên, có thể rút ra khái niệm: “Xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi là việc dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực, ép buộc, lôi kéo, dụ dỗ người dưới 18 tuổi tham gia vào các hành vi liên quan đến tình dục, bao gồm hiếp dâm, cưỡng dâm, giao cấu, dâm ô với người dưới 18 tuổi và sử dụng người dưới 18 tuổi vào mục đích mại dâm, khiêu dâm dưới mọi hình thức”. Điều tra vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi Điều tra các vụ án nói chung và các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi nói riêng là một giai đoạn độc lập trong quá trình tố tụng hình sự. Đây là một giai đoạn vô cùng quan trọng, giúp người tiến hành tố tụng và cơ quan tiến hành tố tụng có thể tìm hiểu và chứng minh hành vi phạm tội, người thực hiện hành vi phạm tội, quá trình thực hiện hành vi phạm tội cũng như các yếu tố khác liên quan đến việc xác định sự thật vụ án thông qua việc thu thập đầy đủ chứng cứ buộc tội, chứng cứ gỡ tội, chứng cứ xác định tình tiết tăng nặng và tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự và chứng cứ xác định các tình tiết khác của vụ án, để từ đó có thể giải quyết vụ án một cách hiệu quả, nhanh chóng, chính xác, xét xử đúng người đúng tội, tránh oan sai và bỏ lọt tội phạm. Nếu không có hoạt động điều tra, Viện kiểm sát không có cơ sở để truy tố, Toà án không có cơ sở để xét xử vụ án.
Bên cạnh đó, giai đoạn điều tra cũng là giai đoạn tố tụng hình sự mà quyền con người nói chung và những quyền đặc biệt của người dưới 18 tuổi nói riêng dễ bị xâm phạm nhất. Do đó các văn bản hướng dẫn của Liên Hợp Quốc cũng như pháp luật quốc gia luôn quan tâm và chú trọng đến vấn đề này. 10 Hoạt động điều tra vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi bao gồm các hoạt động như trưng cầu giám định, xem xét dấu vết trên thân thể, lấy lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi, đối chất, nhận dạng, thực nghiệm điều tra, nhận biết giọng nói,. Để tiến hành hiệu quả các hoạt động này đòi hỏi người tiến hành tố tụng nói chung và cơ quan điều tra nói riêng cần xây dựng cho người dưới 18 tuổi một môi trường điều tra thân thiện, gần gũi, nhằm tăng sự tin tưởng, hợp tác giữa bị hại và người tiến hành tố tụng, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại, góp phần nhanh chóng làm sáng tỏ vụ án, trả lại công bằng cho các nạn nhân của các vụ án này.
Đặc điểm điều tra vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi 1. Đặc điểm của các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi BLHS năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 quy định các tội xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi bao gồm: Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi (Điều 142); Tội cưỡng dâm người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi (Điều 144); Tội giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác với người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi (Điều 145); Tội dâm ô đối với người dưới 16 tuổi (Điều 146); Tội sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm (Điều 147); Tội mua dâm người dưới 18 tuổi (Điều 329). Các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi có những đặc điểm pháp lý sau: Về khách thể: người thực hiện hành vi phạm tội trong các vụ án này đã xâm phạm đến quyền bất khả xâm phạm về thân thể, ảnh hưởng đến quyền được bảo vệ về sức khỏe, danh dự, nhân phẩm của người dưới 18 tuổi, đặc biệt, xâm phạm trực tiếp đến quyền bất khả xâm phạm về tình dục của người dưới 18 tuổi, gây tác động đến sự phát triển bình thường về tâm lý và thể chất của nạn nhân.