Chương 1 Với chương đầu tiên của đề tài, tác giả sẽ tập trung trình bày những nội dung tổng quan về việc tiếp nhận, giải quyết tin báo, tố giác về tội phạm trong các vụ án XHTD người dưới 18 tuổi. Cụ thể, nội dung bao gồm các khái niệm cơ bản và đặc điểm liên quan đến tiếp nhận, giải quyết tin báo, tố giác trong các vụ án này cũng như ý nghĩa và cơ sở của việc đưa ra các quy định về hoạt động, thủ tục, quy trình có liên quan. Đây cũng là những nội dung cốt lõi, tạo cơ sở và định hướng chung thống nhất cho toàn bộ các chương tiếp theo của đề tài này. Một số khái niệm cơ bản 1.
Xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi Về pháp luật quốc tế, Điều 1 Công ước quyền trẻ em năm 1989 (“CRC”)5 quy định “trẻ em là người dưới 18 tuổi trừ trường hợp pháp luật quy định một độ tuổi thành niên sớm hơn”.Việc luật hóa độ tuổi thành niên phụ thuộc vào quan điểm về đặc điểm thể chất, tinh thần, tâm sinh lý và điều kiện kinh tế - văn hóa - xã hội từng quốc gia, trong đó Việt Nam quy định “trẻ em là người dưới 16 tuổi” theo Điều 1 Luật Trẻ em 2016. So với pháp luật quốc tế, độ tuổi để một cá nhân không còn được coi là trẻ em ở Việt Nam là sớm hơn. Tuy vậy, người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi vẫn là người chưa thành niên theo khoản 1 Điều 21 Bộ luật dân sự 2015, tức họ không có đủ năng lực hành vi dân sự. Nói cách khác, họ chưa có sự phát triển toàn diện về thể chất lẫn tinh thần.
Xét thấy, cả hai đối tượng đang được nghiên cứu đều có thể chịu ảnh hưởng tiêu cực nếu họ trở thành nạn nhân của hành vi XHTD. Đối với định nghĩa về hành vi XHTD người dưới 18 tuổi, pháp luật hiện hành không có quy định riêng biệt. Tuy nhiên, Điều 2 Thông tư 43/2021/TT-BCA6 có quy định về hành vi xâm hại người dưới 18 tuổi, trong đó có hàm chứa định nghĩa về XHTD người dưới 18 tuổi. Cụ thể, đó là “hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm đối với người dưới 18 tuổi; hiếp dâm, cưỡng dâm, dâm ô đối với người dưới 18 tuổi, giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác đối với người dưới 16 tuổi, sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm;… hoặc các hành vi xâm hại khác đối với người dưới 18 tuổi theo quy định của BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ 5 Convention on the Rights of the Child 1989.
6 Thông tư 43/2021/TT-BCA quy định trách nhiệm của lực lượng Công an nhân dân trong việc thực hiện một số trình tự, thủ tục tố tụng hình sự thân thiện trong quá trình tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố, điều tra vụ án xâm hại người dưới 18 tuổi (“Thông tư 43/2021/TT-BCA”). Trước đó, khoản 1 Điều 2 Nghị quyết 06/2019/NQ-HĐTP7 và khoản 8 Điều 4.8 Luật Trẻ em 2016 đều quy định các khái niệm có liên quan như “XHTD trẻ em” hay “XHTD người dưới 16 tuổi”. Nhìn chung, bản chất của hành vi XHTD người dưới 18 tuổi được khái quát như sau:8 Thứ nhất, XHTD người dưới 18 tuổi là một hình thức xâm hại người chưa thành niên, từ đó có thể xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm đối với đối tượng này. Về hậu quả, hành vi XHTD nêu trên có thể gây tổn hại tới thể chất lẫn tinh thần của người dưới 18 tuổi.
Thứ hai, XHTD có nhiều dạng như cưỡng bức (dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực hoặc ép buộc); hoặc có sự đồng thuận ý chí từ người dưới 18 tuổi (do bị lôi kéo, dụ dỗ, hứa hẹn bởi các các lợi ích vật chất và phi vật chất) theo khoản 1 Điều 2.1 Nghị quyết 06/2019/NQ-HĐTP. Đối với dạng cưỡng bức, người XHTD dùng sức mạnh thể chất để buộc nạn nhân tuân theo ý muốn, chịu sự kiểm soát và chi phối của mình mà không có lựa chọn khác. Ngược lại, với dạng lôi kéo hay dụ dỗ, nạn nhân là người chấp thuận để tội phạm xảy ra. Dẫu sao họ cũng là người chưa trưởng thành về mặt sinh học và chưa có đầy đủ năng lực hành vi dân sự về mặt pháp luật.
Từ đó dẫn đến việc chưa nhận thức đầy đủ và đúng đắn nên dễ bị người khác thuyết phục tư tưởng và ý chí. Tuy nhiên, luật và đạo đức xã hội đều nghiêm cấm các hành vi XHTD nêu trên. Thứ ba, XHTD người dưới 18 tuổi có hình thức đa dạng. Tuy nhiên, những tội phạm đều có các đặc điểm chung như (i) đều là hành vi có tính chất tình dục, nhằm thỏa mãn nhu cầu tình dục (sinh lý); (ii) mức độ nguy hiểm của hành vi được cụ thể hóa ở từng tội danh theo quy định của BLHS hiện hành;9 và (iii) đối tượng xâm hại được phân thành 04 nhóm nhỏ là dưới 10 tuổi, từ 10 tuổi đến dưới 13 tuổi, từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi, và từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi.
Mỗi nhóm đối tượng có đặc điểm tương đối khác biệt. Hiện nay, các văn bản có quy định liên quan đến XHTD người dưới 18 tuổi còn những điểm thiếu sót nhất định. Cụ thể, Luật Trẻ em 2016 và Nghị quyết 06/2019/NQ-HĐTP chưa quy định hành vi “quan hệ tình dục khác” là XHTD trẻ em, điều này không phù hợp vì Điều 145 BLHS hiện hành đã quy định tội danh cho hành vi này. Trong khi đó, Thông tư 43/2021/TT-BCA đã có quy định về “thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác” và có sử dụng cụm từ “các hành vi xâm hại khác đối với người dưới 18 tuổi” để dẫn chiếu đến các tội danh trong BLHS.
Tuy nhiên, Thông tư 43/2021/TT-BCA tuy đang định nghĩa thuật ngữ “xâm hại người dưới 18 tuổi” dưới góc độ của BLHS hiện hành nhưng lại có những điểm chưa phù hợp. Cụ thể, Thông tư này (i) quy định trùng nội hàm giữa “hiếp dâm người dưới 18 tuổi” và “giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ tình dục 7 Nghị quyết 06/2019/NQ-HĐTP về hướng dẫn áp dụng quy định tại các Điều 141, 142, 143, 144, 145, 146, 147 của Bộ luật Hình sự và việc xét xử vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi. 8 Trần Ngọc Hoàng Quân, Hồ Thị Xuân Hoàng và Nguyễn Phạm Xuân Thy (2021), Thủ tục giải quyết các vụ án xâm hại tình dục người dưới 16 tuổi: Nghiên cứu so sánh và kinh nghiệm cho Việt Nam, Đề tài NCKH Trường Đại học Luật TP. 9 Điều 142, 144, 145, 146, 147, 327, 328 và 329 BLHS 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017).
3 khác đối với người dưới 16 tuổi”. Bởi lẽ, nếu “giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác đối với người dưới 13 tuổi” (đối tượng ở đây cũng là người dưới 16 tuổi) thì vẫn được coi là “hiếp dâm người dưới 18 tuổi”. Ngoài ra, Thông tư này coi (ii) “Dâm ô đối với người dưới 18 tuổi” là hành vi xâm hại người dưới 18 tuổi nhưng BLHS không có quy định “dâm ô đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi” là tội phạm. Xét thấy, hành vi trên không phải là tội phạm nhưng vẫn được coi là “xâm hại” nhưng hành vi khác như “sử dụng người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi” lại không được Thông tư này quy định minh thị là “xâm hại”.
Ngoài ra, Thông tư 43/2021/TT-BCA có phạm vi điều chỉnh đến nhiều hoạt động tố tụng của cơ quan công an nhưng lại quy định quy trình tố tụng cho một hành vi không phải là tội phạm. Do đó, định nghĩa về xâm hại người dưới 18 tuổi trong Thông tư 43/2021/TT-BCA chưa hợp lý và gây khó hiểu. Tổng kết lại, XHTD người dưới 18 tuổi có thể được hiểu là “các hành vi nhằm thỏa mãn nhu cầu tình dục, có nguy hiểm cho xã hội, xâm phạm và có khả năng gây tổn hại đến thể chất, tình cảm, tâm lý, danh dự và nhân phẩm của người dưới 18 tuổi, trong đó có các hành vi sau được BLHS hiện hành quy định là tội phạm, bao gồm (i) Hiếp dâm hoặc cưỡng dâm người dưới 18 tuổi; (ii) Giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác với người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi; (iii) Dâm ô đối với người dưới 16 tuổi; (iv) Sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm; và (iv) Các tội phạm liên quan đến mại dâm đối với người dưới 18 tuổi”. Tin báo về tội phạm và tố giác về tội phạm trong các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi Hiện nay, định nghĩa về tin báo và tố giác về tội phạm (sau đây gọi tắt là “tin báo, tố giác”) được quy định tại Điều 144 BLTTHS 2015 (sửa đổi bổ sung năm 2021).
Cụ thể, (i) tin báo về tội phạm là thông tin về vụ việc có dấu hiệu tội phạm do cơ quan, tổ chức, cá nhân thông báo với cơ quan có thẩm quyền hoặc thông tin về tội phạm trên phương tiện thông tin đại chúng; và (ii) tố giác về tội phạm là việc cá nhân phát hiện và tố cáo hành vi có dấu hiệu tội phạm với cơ quan có thẩm quyền. Trong đó, có những điểm sau cần lưu ý: Thứ nhất, tin báo và tố giác đều đem lại những nguồn thông tin để xác định dấu hiệu tội 11 phạm. Các thông tin này khi được cơ quan, tổ chức, cá nhân báo tin hoặc tố giác đều thể hiện ý thức chủ quan của những chủ thể này đối với hành vi phạm tội, thường là chưa chính xác và đầy đủ. Trên thực tế, những thông tin này sau khi được tiếp nhận sẽ được kiểm tra, xác minh để làm rõ các tình tiết nhằm đưa ra các biện pháp phù hợp, trong đó có việc khởi tố hoặc không khởi tố vụ án hình sự.
11 Điểm d khoản 1 Điều 4 BLTTHS 2015 (sửa đổi bổ sung năm 2021). 12 Nguyễn Ngọc Anh và Phan Trung Hoài (Đồng chủ biên) (2021), Bình luận khoa học Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 (sửa đổi bổ sung năm 2021) (Tái bản lần thứ 3), Nxb. Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, tr. 4 Ngoài ra, khoản 1 Điều 4 Thông tư 43/2021/TT-BCA đã cụ thể hóa các nguồn tin về tội phạm xâm hại người dưới 18 tuổi.