Mở đầu thế kỷ 21 là thế kỷ bùng nổ các đô thị, đây là thế kỷ đô thị đầu tiên mà đến cuối thế kỷ này phần lớn dân cư sẽ sống trong các khu đô thị. Đô thị hóa là xu thế khách quan và là một trong các tiêu chí xác định quốc gia thuộc các nhóm nước phát triển hoặc đang phát triển. Hiện nay, Việt Nam có khoảng hơn 800 đô thị, trong đó có hai đô thị đặc biệt là Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. Ngân hàng Thế giới đánh giá Việt Nam là nước có tốc độ đô thị hóa cao nhất Đông Nam Á.
Nếu năm 1986, tỉ lệ dân cư sống tại đô thị Việt Nam mới 19% (khoảng 11,8 triệu người) thì đến năm 2010 đã tăng lên 30,5% (khoảng hơn 26 triệu người) [11]. Hiện Việt Nam đang ở giai đoạn đầu tiên của đô thị hóa và chuyển dần sang giai đoạn giữa. Tỉ lệ dân số đô thị trên toàn quốc tăng 3,4%/năm với 34% dân số Việt Nam sống ở đô thị, dự báo đến năm 2015 dân số đô thị cả nước khoảng 35 triệu người, năm 2020 tăng lên khoảng 44 triệu người và năm năm sau đó khoảng 52 triệu người, chiếm 50% dân số cả nước, tức là khoảng 20-30 năm nữa, một nữa dân số Việt Nam sẽ sinh sống ở các đô thị. Đối với cuộc sống của dân cư đô thị thì chợ là một trong 5 loại công trình dịch vụ cơ bản trong đô thị (4 loại khác là: giáo dục, y tế, thể dục thể thao, và văn hóa).
Các loại hình chợ trong đô thị thì có thể kể: Chợ tổng hợp, chợ đầu mối, chợ chuyên doanh, chợ dân sinh …Theo thống kê, hiện nay trên cả nước có hơn 8.000 chợ, 80% hàng hóa chuyển qua kênh phân phối này từ đó có thể thấy mức độ quan trọng của chợ trong hệ thống phân phối bán lẻ [11]. Tuy nhiên, do sự phát triển không đồng đều ở các chợ, chất lượng và 5 dịch vụ còn thấp nên chợ đang đánh mất dần bản sắc và thế mạnh phục vụ khách hàng, hầu hết các chợ đều xuống cấp, cả cơ sở hạ tầng lẫn môi trường kinh doanh, cộng thêm áp lực cạnh tranh, sức mua giảm sẽ dẫn đến sẽ tồn tại của chợ sẽ khó khăn về mặt lâu dài. Tuy chợ là hình thức xuất hiện rất lâu đời và có ảnh hưởng sâu rộng đến cuộc sống của người dân nhưng khái niệm về chợ cũng có nhiều cách hiểu khác nhau, cụ thể là: - Theo định nghĩa tại từ điển Tiếng Việt thì: “Chợ là nơi công cộng để đông người đến mua bán vào những ngày, buổi nhất định” [16, tr. - Theo Nghị định số 02/2003/NĐ-CP ngày 14/01/2003 của Chính Phủ về phát triển và quản lý chợ thì "Chợ là loại hình kinh doanh thương mại được hình thành và phát triển mang tính truyền thống, được tổ chức tại một địa điểm theo quy hoạch, đáp ứng nhu cầu mua bán, trao đổi hàng hoá và nhu cầu tiêu dùng của khu vực dân cư".
- Theo định nghĩa tại Thông tư số 15/TM-CSTTTN ngày 16/10/1996 của Bộ Thương Mại hướng dẫn tổ chức và quản lý chợ thì "Chợ là mạng lưới thương nghiệp được hình thành và phát triển cùng với sự phát triển của nền kinh tế xã hội". Khái quát từ các đặc điểm trên, có thể đưa ra khái niệm về chợ như sau: “Chợ là loại hình kinh doanh thương mại được hình thành và phát triển mang tính truyền thống, được tổ chức tại một địa điểm theo quy hoạch, có tính chất công cộng, tập trung nhiều người mua và bán nhằm đáp ứng nhu cầu mua bán, trao đổi hàng hoá và tiêu dùng của khu vực dân cư". Đặc điểm của chợ Theo phân tích ở trên thì chợ có những đặc điểm như sau: 6 - Là loại hình kinh doanh, thương mại được hình thành và phát triển mang tính truyền thống, có lịch sử lâu đời; - Đóng vai trò là một kênh phân phối, trao đổi hàng hóa và dịch vụ giữa những người có nhu cầu; - Là một địa điểm công cộng cho việc mua bán, trao đổi hàng hoá, dịch vụ của dân cư. Thường xuất hiện ở những nơi đông dân cư và nơi giao thông thuận tiện, thông thường là ở những giao lộ của nhiều tuyến đường hoặc ở những khu vực có nhiều tuyến đường; - Các hoạt động mua bán, trao đổi hàng hoá, dịch vụ tại chợ thường được diễn ra theo một chu kỳ nhất định.
Chu kỳ họp chợ hình thành do nhu cầu trao đổi hàng hoá, dịch vụ và tập quán của từng vùng, từng địa phương quy định; - Hình thành do yêu cầu khách quan của yêu cầu sản xuất và trao đổi hàng hóa. Chợ có thể được hình thành một cách tự phát hoặc do quy hoạch. Trên thực tế có nhiều chợ đã được hình thành từ việc quy hoạch, xây dựng, tổ chức, quản lý chặt chẽ của các cấp chính quyền, nhưng cũng có nhiều chợ được hình thành một cách tự phát do nhu cầu sản xuất và trao đổi hàng hoá của dân cư, chưa được quy hoạch, xây dựng, tổ chức, quản lý chặt chẽ. Phân loại chợ Chợ nước ta tồn tại ở nhiều các hình thức khác nhau, tùy vào từng tiêu chí cụ thể có thể phân loại chợ thành các dạng như sau: a) Theo tính chất mua bán Dựa theo tính chất này ta có thể phân loại chợ ra thành các loại là: - Chợ đầu mối: là chợ có phạm vi hoạt động rộng, tập trung với khối lượng hàng hoá lớn, có vai trò chủ yếu thu hút, tập trung lượng hàng hóa lớn từ các nguồn sản xuất, kinh doanh của khu vực kinh tế hoặc của ngành hàng để tiếp tục phân phối tới các chợ và các kênh lưu thông khác.
7 - Chợ bán lẻ: Là những chợ tại các khu dân cư, phường, xã, thị trấn nhằm phân phối và mua bán hành hóa nhỏ lẻ, phục vụ trực tiếp dân cư sinh sống. b) Theo loại mặt hàng chuyên doanh Theo tiêu chí này có thể phân loại chợ thành hai hình thức đó là: chợ chuyên doanh và chợ tổng hợp - Chợ chuyên doanh: là chợ kinh doanh chuyên biệt một ngành hàng hoặc một số ngành hàng có đặc thù và tính chất riêng. Hình thức chợ này có thể là chợ vải, chợ hoa tươi, chợ vật liệu xây dựng, chợ rau quả, chợ giống cây trồng… - Chợ tổng hợp: là chợ kinh doanh nhiều ngành hàng, trong chợ tồn tại nhiều loại mặt hàng như: hàng tiêu dùng (quần áo, giày dép, lương thực thực phẩm, hàng gia dụng…), công cụ lao động nông nghiệp (cuốc, xẻng, liềm búa…), cây trồng, vật nuôi…, chợ đáp ứng nhu cầu của nhiều loại khách hàng. c) Theo vị trí địa lý Các loại chợ tồn tại theo hình thức này là chợ biên giới, chợ nông thôn, chợ đô thị, chợ miền núi - Chợ biên giới: là chợ nằm trong khu vực biên giới trên đất liền (gồm xã, phường, thị trấn có một phần địa giới hành chính trùng hợp với biên giới quốc gia trên đất liền) hoặc khu vực biên giới trên biển (tính từ biên giới quốc gia trên biển vào hết địa giới hành chính xã, phường, thị trấn giáp biển và đảo, quần đảo); - Chợ nông thôn: là chợ xã của các huyện và ở khu vực ngoại thành, ngoại thị; - Chợ đô thị: là các loại chợ được tổ chức, tụ họp ở thành phố, thị xã, thị trấn.
Do ở đây, đời sống và trình độ văn hoá có phần cao hơn ở nông thôn, 8 cho nên các chợ thành phố có tốc độ hiện đại hoá nhanh hơn, văn minh thương mại trong chợ cũng được chú trọng, cơ sở vật chất ngày càng được tăng cường, bổ sung và hoàn chỉnh. Phương tiện phục vụ mua bán, hệ thống phương tiện truyền thông và dịch vụ ở các chợ này thường tốt hơn các chợ ở khu vực nông thôn. - Chợ miền núi: là chợ xã thuộc các huyện miền núi; d) Theo số lƣợng hộ kinh doanh, vị trí và mặt bằng của chợ Theo quy định tại Điều 3 Nghị định số 02/2003/NĐ-CP của Chính phủ về phát triển và quản lý chợ (sửa đổi bởi Nghị định số 114/2009/NĐ-CP ngày 23 tháng 12 năm 2009) thì chợ được chia thành 3 loại như sau: chợ hạng 1, chợ hạng 2 và chợ hạng 3 - Chợ hạng 1: Là chợ có trên 400 điểm kinh doanh, được đầu tư xây dựng kiên cố, hiện đại theo quy hoạch; Được đặt ở các vị trí trung tâm kinh tế thương mại quan trọng của tỉnh, thành phố hoặc là chợ đầu mối của ngành hàng, của khu vực kinh tế và được tổ chức họp thường xuyên; Có mặt bằng phạm vi chợ phù hợp với quy mô hoạt động của chợ và tổ chức đầy đủ các dịch vụ tại chợ: trông giữ xe, bốc xếp hàng hóa, kho bảo quản hàng hóa, dịch vụ đo lường, dịch vụ kiểm tra chất lượng hàng hóa, vệ sinh an toàn thực phẩm và các dịch vụ khác. - Chợ hạng 2: Là chợ có từ 200 điểm kinh doanh đến 400 điểm kinh doanh, được đầu tư xây dựng kiên cố hoặc bán kiên cố theo quy hoạch; Được đặt ở trung tâm giao lưu kinh tế của khu vực và được tổ chức họp thường xuyên hay không thường xuyên; 9 Có mặt bằng phạm vi chợ phù hợp với quy mô hoạt động chợ và tổ chức các dịch vụ tối thiểu tại chợ: trông giữ xe, bốc xếp hàng hóa, kho bảo quản hàng hóa, dịch vụ đo lường, vệ sinh công cộng.
- Chợ hạng 3: Là các chợ có dưới 200 điểm kinh doanh hoặc các chợ chưa được đầu tư xây dựng kiên cố hoặc bán kiên cố; Chủ yếu phục vụ nhu cầu mua bán hàng hóa của nhân dân trong xã, phường và địa bàn phụ cận. e) Theo tính chất và quy mô xây dựng Theo tiêu chí này, chợ được chia thành chợ kiên cố, chợ bán kiên cố và chợ tạm - Chợ kiên cố: là chợ được xây dựng bảo đảm có thời gian sử dụng trên 10 năm. Chợ kiên cố thường là chợ loại 1 có diện tích đất hơn 10.000 m2 và chợ loại 2 có diện tích đất từ 6000-9000 m2. Các chợ kiên cố lớn thường nằm ở các tỉnh, thành phố lớn, các huyện lỵ, trị trấn và có thời gian tồn tại lâu đời, trong một thời kỳ dài và là trung tâm mua bán của cả vùng rộng lớn.
- Chợ bán kiên cố: là chợ được xây dựng bảo đảm có thời gian sử dụng từ 5 đến 10 năm. Bên cạnh những hạng mục xây dựng kiên cố (tầng lầu, cửa hàng, sạp hàng) còn có những hạng mục xây dựng tạm như lán, mái che, quầy bán hàng…, độ bền sử dụng không cao (dưới 10 năm) và thiếu tiện nghi cần thiết.
