CHƯƠNG 1: MỘT SỐ LÝ LUẬN CƠ BẢN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ CHỢ 1. Một số khái niệm, vai trò và phân loại chợ 1.1 Khái niệm chợ Chợ đã tồn tại và phát triển bao đời nay, nó đã trở nên quen thuộc với mọi người. Chợ hình thành và phát triển gắn liền với sự phát triển không ngừng của nền sản xuất xã hội. Nhu cầu trao đổi hàng hóa ngày càng cao khi tính chất xã hội ngày càng sâu sắc, chợ - nơi trao đổi hàng hóa, dịch vụ sẽ ngày càng phát triển.
Có nhiều cách hiểu khác nhau về chợ, nhưng có thể khẳng định rằng chợ là một loại hình thương nghiệp truyền thống. Theo cách hiểu thông thường thì chợ là nơi gặp gỡ, mua bán và trao đổi giữa người mua và người bán sản phẩm hàng hóa và dịch vụ. Theo từ điển tiếng Việt thì chợ là nơi mọi người tập trung để mua bán trong những ngày, những buổi nhất định. Như vậy, chợ được cấu thành bởi các yếu tố cơ bản đó là: Không gian (là nơi), thời gian (ngày, buổi nhất định), chủ thể (nhiều người), và mục đích là mua bán.
Trong từ điển Bách Khoa Việt Nam thì chợ là nơi gặp nhau giữa cung và cầu hàng hóa, dịch vụ, vốn, là nơi tập trung hoạt động mua bán hàng hóa giữa người sán xuất, người buôn bán và người tiêu dùng.[TLTK] Cùng với quá trình phát triển của chợ, cách hiểu về chợ cũng ngày càng được hoàn thiện hơn, các bộ phận, thành phần cơ bản của chợ theo đó cũng được phát triển lên trình độ cao hơn, mở rộng hơn. Chẳng hạn, không gian họp chợ là địa điểm xác định theo quy hoạch thống nhất, hoặc chủ thể tham gia chợ bao gồm các nhà sản xuất lớn, các thương nhân lớn chứ không đơn thuần là những người mua bán nhỏ lẻ như trước đây. Các phương thức mua bán ở chợ cũng ngày càng đa dạng hơn, vai trò của chợ cũng ngày càng to lớn hơn, nó không chỉ là nơi trao đổi mua, bán, hàng hóa mà còn là nơi giải trí, thăm quan du lịch. Theo Văn bản hợp nhất số 11/VBHN-BCT ngày 23/11/2014 của Bộ Công Thương, hợp nhất Nghị định về phát triển và quản lý chợ (hợp nhất Nghị định 02/2003/NĐ-CP ngày 14/01/2003 của Chính phủ ( gọi tắt là Nghị định 02) về phát triển và quản lý chợ và Nghị định số 114/2009/NĐ-CP ngày 23/12/2009 của Chính phủ gọi tắt là Nghị định 114) sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 02) thì Luan van 10 khái niệm về chợ được điều chỉnh trong Văn bản hợp nhất này là “Loại chợ mang tính truyền thống, được tổ chức tại một điểm theo quy hoạch, đáp ứng nhu cầu mua bán, trao đổi hàng hóa và nhu cầu hàng hóa và nhu cầu tiêu dùng của dân cư”.
[TLTK] Trong giai đoạn hiện nay, các loại hình thương mại hiện đại như hệ thống các siêu thị , đại siêu thị, các trung tâm thương mại, các cửa hàng bách hóa tồng hợp, các cửa hàng tiện dụng…đã được hình thành và phát triển khá mạnh. Chính sự hình thành và phát triển này đã làm phong phú hơn diện mạo của nền thương nghiệp xã hội. Một cách khác, chợ có thể hiểu là một loại hình thương nghiệp mang tính truyền thống, một bộ phận cấu thành thị trường, là nơi diễn ra các hoạt động trao đổi, mua bán hàng hóa và dịch vụ giữa những người sản xuất, người tiêu dùng và người buôn bán , với nhịp độ tương đối thường xuyên, có tình tập trung từ phạm vi làng xã đến vùng, miền rộng lớn và được tổ chức, quản lý theo quy định của Nhà nước. Như vậy, dù ở góc độ nào thì khái niệm chợ cũng được biểu hiện thông qua các thành phần như : Không gian họp chợ, thời gian họp chợ, chủ thể tham gia mua bán, các hoạt động trao đổi mua bán và các điều kiện hạ tầng trong chợ.2 Vai trò của hệ thống chợ Một là, chợ là nơi diễn ra hoạt động mua bán trao đổi hàng hóa giữa người sản xuất, người kinh doanh và người tiêu dùng.
Hàng hóa, dịch vụ được mua bán, trao đổi diễn ra tại chợ góp phần thỏa mãn nhu cầu người tiêu dung, thúc đẩy sản xuất. Chợ là một kênh quan trọng, đặc biệt đối với sản xuất hàng hóa nhỏ, không tập trung, nhiều người sản xuất ( hàng nông sản, thủ công, hàng tiêu dùng …), phân phối hàng hóa đến các tầng lớp nhân dân, đặc biệt là khu vực nông thôn miền núi, khu vực miền sâu, miền xa. Đối với vùng nông thôn: Chợ chủ yếu vừa là nơi tiêu thụ nông sản hàng hoá. Chợ là nơi tập trung thu gom các sản phẩm, hàng hoá phân tán, nhỏ lẻ để cung ứng cho các thị trường tiêu thụ lớn trong và ngoài nước.
Chợ cũng là nơi cung ứng hàng công nghiệp tiêu dùng cho nông dân và một số loại vật tư cho sản xuất nông nghiệp ở nông thôn. Ở khu vực thành thị: Chợ cũng là nơi cung cấp hàng hoá tiêu dùng, lương thực thực phẩm chủ yếu cho các khu vực dân cư. Tuy nhiên hiện nay chợ đang bị Luan van 11 cạnh tranh trực tiếp bởi nhiều hình thúc thương mại mới xuất hiện. Vì thế nên đầu tư nâng cấp chất lượng hoạt động của chợ và đầu tư nâng cấp chất lượng dịch vụ của chợ bên cạnh việc mở rộng và tăng số lượng chợ Hai là, chợ đóng góp vào việc giải quyết vấn đề lao động việc làm Hệ thống chợ góp phần vào việc giải quyết vấn đề lao động việc làm tại các địa phương.
Số lượng các hộ kinh doanh nhỏ trực tiếp kinh doanh tại chợ, những người tham gia lao động phục vụ hoạt động của chợ như vận chuyển hàng hóa, sản xuất và cung cứng hàng hóa, dịch vụ bảo vệ trông giữ hàng hóa, trông giữ xe, dịch vụ bốc dỡ và sắp xếp hàng hóa…tại các chợ. Hệ thống chợ càng phát triển về số lượng và quy mô các chợ, hoạt động hiệu quả càng thu hút và tạo ra số lượng lớn lao động tham gia. Việc này sẽ góp phần giải quyết vấn đề lao động việc làm, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Hiện nay, tốc độ đô thị hóa tại các địa phương tăng lên làm cho một bộ phận người nông dân bị thu hồi đất nông nghiệp phục vụ cho các dự án kinh tế - xã hội chuyển thành các hộ tiểu thương tại các chợ đang có xu hướng ngày càng tăng, việc phát triển hệ thống chợ góp phần giải quyết công ăn việc làm góp phẩn phát triển kinh tế - xã hội tại các địa phương trong cả nước.
Ba là, chợ góp phần đảm bảo lưu thông hàng hóa thông suốt Chợ là một bộ phận quan trọng trong cấu thành mạng lưới thương nghiệp xã hội. Chợ được hình thành do yêu cầu khách quan của sản xuất và trao đổi hàng hoá, dịch vụ của dân cư.Chợ có thể được hình thành một cách tự phát hoặc do quá trình nhận thức tự giác của con người. Trên thực tế việc quy hoạch, xây dựng, tổ chức, quản lý chặt chẽ của các cấp chính quyền và các ngành quản lý kinh tế kỹ thuật đã dẫn đến việc hình thành hệ thống chợ. Như vậy, chợ hình thành và phát triển chủ yếu để phục vụ nhu cầu trao đổi mua bán hàng hóa, cung cứng dịch vụ.
Đó chính là chức năng lưu thông hàng hóa của hệ thống chợ. Do chức năng lưu thông hàng hóa của hệ thống chợ, giúp hàng hóa được lưu thông, vận chuyển từ nơi sản xuất đến người tiêu dùng, từ thành thị đến nông thôn, miền núi và ngược lại, đặc biệt đối với hàng nông sản phục vụ nhu cầu thực phẩm của dân cư khu vực thành thị. Thông qua chợ đầu mối, hàng hóa được tập trung và phân phối đi các chợ trong hệ thống, các vùng miền khác, địa phương khác trong cả nước. Bốn là, kinh doanh chợ đóng góp vào ngân sách nhà nước Luan van 12 Các khoản thu từ hệ thống chợ như các khoản thu từ thuế, phí chợ, phí trông xe, phí môi trường, vệ sinh…góp phần đóng góp vào ngân sách nhà nước.
Từ đó góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế- xã hội, giữ vững an ninh – quốc phòng địa phương nói riêng và đất nước nói chung. Năm là, chợ góp phần giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống Từ xa xưa người Việt đã hình thành các chợ làm điểm giao thương, phục vụ trao đổi hàng hóa nhưng cũng đồng thời chợ còn là nơi giao lưu văn hóa của các tầng lớp dân cư trong khu vực chợ và khu vực lân cận. Chợ là nơi thể hiện một cách khá rõ nét những phong tục tập quán và thói quen sinh hoạt của người dân địa phương, thể hiện rõ nét văn hóa truyền thống của mỗi vùng miền, mỗi dân tộc nhất là đối với các đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, vùng sâu vùng xa. Chợ là nơi bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống của các dân tộc đặc sắc của mỗi vùng miền.
Hiện nay, chợ còn là địa điểm thăm quan du lịch đối với du khách trong nước và quốc tế, giới thiệu về nét đẹp văn hóa của dân tộc, đất nước, con người Việt Nam.3 Phân loại chợ a, Phân loại theo địa lý Chợ nông thôn Chợ nông thôn là chợ thường diễn ra các hoạt động trao đổi và mua bán hàng hóa trực tiếp giữa người mua và người bán theo thỏa thuận về giá cả trên địa bàn khu vực nông thôn. Chợ xã, cụm thôn: Được hình thành nhằm đáp ứng nhu cầu trao đổi mua bán hàng hóa của dân cư trong khu vực xã, cụm thôn. Chợ có quy mô nhỏ, chủng loại hàng hóa không nhiều, giá trị hàng hóa ở mức thấp. Chợ liên xã: Được hình thành nhằm đáp ứng nhu cấu trao đổi mua bán của dân cư trong phạm vi xã và khu vực lân cận các xã có không gian, vị trí địa lý liền kề.
Chợ liên xã có quy mô lớn hơn chợ xã, cụm thôn. Số lượng và chủng loại hàng hóa cũng phong phú và đa dạng hơn. Chợ liên huyện: Hình thành nhằm đáp ứng nhu cầu mua bán hàng hóa của dân cư trong huyện và các huyện lân cận. Chợ liên huyện có quy mô lớn và chủng loại hàng hóa đa dạng, phong phú do hàng hóa lưu thong được tập hợp từ các địa phương trong và ngoài huyện.
Luan van 13 Chợ đô thị là chợ xây dựng trong các khu đô thị, tại các chợ này diễn ra hoạt động mua bán, trao đổi hàng hóa và phục vụ nhu cầu của số lượng lớn người tiêu dung tại thành thị.