Pháp Luật Về Điều Chỉnh Quan Hệ Lao Động Đối Với Công Việc Không Tiêu Chuẩn

Bài viết phân tích pháp luật điều chỉnh quan hệ lao động cho công việc không tiêu chuẩn, cung cấp cái nhìn sâu sắc về quyền lợi và nghĩa vụ.

• Tác giả: Trần Phương Hiên My
• Người hướng dẫn: Tiến Sĩ Bùi Kim Hiếu
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Pháp Luật Về Điều Chỉnh Quan Hệ Lao Động Đối Với Công Việc Không Tiêu Chuẩn
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• PHẦN TÓM TẮT
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÔNG VIỆC KHÔNG TIÊU CHUẨN VÀ SỰ ĐIỀU CHỈNH CỦA PHÁP LUẬT
• 1.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG VIỆC KHÔNG TIÊU CHUẨN
• 1.1.1. Khái niệm công việc không tiêu chuẩn
• 1.1.2. Đặc điểm của công việc không tiêu chuẩn
• 1.1.3. Vai trò của công việc không tiêu chuẩn
• 1.1.4. Nhu cầu của xã hội đối với công việc không theo tiêu chuẩn
• 1.1.5. Sự cần thiết của việc điều chỉnh pháp luật đối với công việc không tiêu chuẩn
• 1.2. CÔNG VIỆC KHÔNG TIÊU CHUẨN THEO QUY ĐỊNH CỦA MỘT SỐ QUỐC GIA TRÊN THẾ GIỚI VÀ BÀI HỌC CHO VIỆT NAM
• 1.2.1. Nhận định về công việc không tiêu chuẩn của một số quốc gia
• 1.2.2. Công việc không tiêu chuẩn theo quy định pháp luật của một số quốc gia
• 1.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ CÔNG VIỆC KHÔNG TIÊU CHUẨN VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN
• 2.1. TÌNH HÌNH SỬ DỤNG NGƯỜI LAO ĐỘNG LÀM CÔNG VIỆC KHÔNG TIÊU CHUẨN
• 2.2. THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ CÔNG VIỆC KHÔNG TIÊU CHUẨN
• 2.2.1. Thực trạng pháp luật về bảo vệ quyền lợi người lao động làm công việc không chuẩn trong các mô hình kinh tế chia sẻ tại Việt Nam hiện nay
• 2.2.2. Thực trạng pháp luật về việc xác định đối tượng áp dụng Bộ luật Lao động, và một số quan điểm khác nhau khi áp dụng quy định pháp luật Việt Nam điều chỉnh quan hệ về lái xe công nghệ
• 2.2.3. Thực trạng pháp luật về thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi
• 2.2.4. Thực trạng pháp luật về hợp đồng theo quy định Bộ Luật Lao Động
• 2.2.5. Thực trạng pháp luật về chế độ bảo hiểm xã hội
• 2.3. MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT LAO ĐỘNG ĐIỀU CHỈNH QUAN HỆ LAO ĐỘNG KHÔNG TIÊU CHUẨN
• 2.3.1. Một số kiến nghị bảo vệ quyền lợi người lao động đối với công việc không tiêu chuẩn
• 2.3.2. Một số kiến nghị khác
• 2.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Điều Chỉnh Quan Hệ Lao Động Trong Công Việc Không Tiêu Chuẩn

Điều chỉnh quan hệ lao động trong công việc không tiêu chuẩn là một vấn đề ngày càng được quan tâm trong bối cảnh phát triển kinh tế và xã hội hiện nay. Pháp luật lao động Việt Nam cần có những quy định cụ thể để bảo vệ quyền lợi của người lao động (NLĐ) trong các công việc không theo tiêu chuẩn. Việc này không chỉ giúp đảm bảo quyền lợi hợp pháp cho NLĐ mà còn tạo ra một môi trường làm việc công bằng và bền vững.

1.1. Khái Niệm Về Công Việc Không Tiêu Chuẩn

Công việc không tiêu chuẩn được hiểu là những công việc không được quy định rõ ràng trong Bộ luật lao động. Những công việc này thường có tính chất linh hoạt, không ổn định và không có hợp đồng lao động chính thức.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Việc Điều Chỉnh Pháp Luật

Việc điều chỉnh pháp luật là cần thiết để bảo vệ quyền lợi của NLĐ, đồng thời tạo ra một khung pháp lý rõ ràng cho người sử dụng lao động (NSDLĐ) trong việc quản lý và điều hành công việc không tiêu chuẩn.

II. Những Thách Thức Trong Quan Hệ Lao Động Không Tiêu Chuẩn

Mặc dù có nhiều lợi ích, nhưng quan hệ lao động trong công việc không tiêu chuẩn cũng đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề như thiếu bảo vệ pháp lý, không có hợp đồng lao động rõ ràng và sự bất bình đẳng trong quyền lợi là những vấn đề cần được giải quyết.

2.1. Thiếu Bảo Vệ Quyền Lợi Người Lao Động

Nhiều NLĐ trong công việc không tiêu chuẩn không được hưởng các quyền lợi cơ bản như bảo hiểm xã hội, nghỉ phép hay chế độ đãi ngộ. Điều này dẫn đến sự bất công trong quan hệ lao động.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Xác Định Trách Nhiệm

Việc xác định trách nhiệm của NSDLĐ trong các công việc không tiêu chuẩn thường gặp khó khăn do thiếu quy định rõ ràng trong pháp luật. Điều này có thể dẫn đến tranh chấp và xung đột giữa NLĐ và NSDLĐ.

III. Phương Pháp Điều Chỉnh Quan Hệ Lao Động Không Tiêu Chuẩn

Để điều chỉnh quan hệ lao động trong công việc không tiêu chuẩn, cần có những phương pháp cụ thể nhằm bảo vệ quyền lợi của NLĐ và tạo ra một môi trường làm việc công bằng.

3.1. Xây Dựng Khung Pháp Lý Rõ Ràng

Cần xây dựng một khung pháp lý rõ ràng cho các công việc không tiêu chuẩn, bao gồm các quy định về hợp đồng lao động, quyền lợi và nghĩa vụ của NLĐ và NSDLĐ.

3.2. Tăng Cường Giám Sát Và Thực Thi Pháp Luật

Cần tăng cường công tác giám sát và thực thi pháp luật để đảm bảo quyền lợi của NLĐ được bảo vệ và thực hiện đúng theo quy định của pháp luật.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Pháp Luật Lao Động Trong Công Việc Không Tiêu Chuẩn

Việc áp dụng pháp luật lao động trong công việc không tiêu chuẩn cần được thực hiện một cách linh hoạt và hiệu quả. Các mô hình kinh tế chia sẻ đang ngày càng phát triển, tạo ra nhiều cơ hội việc làm mới cho NLĐ.

4.1. Mô Hình Kinh Tế Chia Sẻ Và Quyền Lợi Người Lao Động

Mô hình kinh tế chia sẻ như Grab hay Go Viet đã tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho NLĐ. Tuy nhiên, cần có quy định rõ ràng để bảo vệ quyền lợi của NLĐ trong các mô hình này.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Về Ứng Dụng Pháp Luật

Nghiên cứu cho thấy việc áp dụng pháp luật lao động trong công việc không tiêu chuẩn có thể giúp bảo vệ quyền lợi của NLĐ và tạo ra một môi trường làm việc công bằng hơn.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Quan Hệ Lao Động Không Tiêu Chuẩn

Tương lai của quan hệ lao động trong công việc không tiêu chuẩn phụ thuộc vào việc hoàn thiện pháp luật và tạo ra một môi trường làm việc công bằng. Cần có sự hợp tác giữa NLĐ, NSDLĐ và cơ quan nhà nước để đạt được mục tiêu này.

5.1. Hướng Đi Tương Lai Cho Pháp Luật Lao Động

Cần có những cải cách trong pháp luật lao động để phù hợp với xu hướng phát triển của thị trường lao động và bảo vệ quyền lợi của NLĐ.

5.2. Tầm Quan Trọng Của Sự Hợp Tác

Sự hợp tác giữa các bên liên quan là rất quan trọng để đảm bảo quyền lợi của NLĐ và tạo ra một môi trường làm việc bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 và sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế chia sẻ, công việc không tiêu chuẩn (CVKTC) đã trở thành một hiện tượng ngày càng phổ biến và có ảnh hưởng sâu rộng đến thị trường lao động Việt Nam. Theo báo cáo của Tổng cục Thống kê, lực lượng lao động trong độ tuổi tại Việt Nam năm 2021 đạt khoảng 54,61 triệu người, trong đó lao động làm việc không tiêu chuẩn chiếm tỷ lệ đáng kể, đặc biệt là trong các thành phố lớn như Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh. Sự gia tăng nhanh chóng của các công việc bán thời gian, việc làm theo giờ và các dịch vụ công nghệ như Grab, Uber đã tạo ra nhu cầu cấp thiết về một khung pháp lý điều chỉnh phù hợp nhằm bảo vệ quyền lợi người lao động và đảm bảo sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích, đánh giá các quan điểm về CVKTC, làm rõ đặc điểm và vai trò của loại hình công việc này trong bối cảnh hiện đại, đồng thời đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật lao động Việt Nam để điều chỉnh quan hệ lao động đối với CVKTC. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các quy định pháp luật Việt Nam hiện hành, đặc biệt là Bộ luật Lao động năm 2012 và 2019, cùng với việc khảo sát thực tiễn áp dụng tại các địa phương trọng điểm như Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh trong giai đoạn từ năm 2012 đến 2021. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở pháp lý và thực tiễn để phát triển các ngành nghề sử dụng lao động không tiêu chuẩn một cách ổn định, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người lao động.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: lý thuyết quan hệ lao động và mô hình kinh tế chia sẻ. Lý thuyết quan hệ lao động giúp phân tích các yếu tố cấu thành quan hệ lao động, bao gồm người lao động (NLĐ), người sử dụng lao động (NSDLĐ) và hợp đồng lao động (HĐLĐ), đồng thời làm rõ các quyền và nghĩa vụ của các bên trong quan hệ này. Mô hình kinh tế chia sẻ được xem là nền tảng phát sinh các CVKTC, với đặc điểm là sử dụng công nghệ số để kết nối nguồn lực lao động nhàn rỗi và nhu cầu thị trường một cách linh hoạt, tiết kiệm chi phí và tăng hiệu quả kinh tế.

Các khái niệm chính được nghiên cứu bao gồm:

• Công việc không tiêu chuẩn (CVKTC): Là các công việc không đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn về thời gian làm việc, hình thức hợp đồng và quyền lợi theo quy định pháp luật lao động truyền thống.
• Quan hệ lao động (QHLĐ): Quan hệ xã hội phát sinh trong việc thuê mướn, sử dụng lao động và trả lương giữa NLĐ và NSDLĐ.
• Hợp đồng lao động (HĐLĐ): Thỏa thuận giữa NLĐ và NSDLĐ về việc làm, quyền lợi và nghĩa vụ của các bên.
• Kinh tế chia sẻ: Mô hình kinh tế dựa trên việc sử dụng tài nguyên nhàn rỗi thông qua nền tảng công nghệ số để cung cấp dịch vụ hoặc sản phẩm.
• Người lao động không tiêu chuẩn: NLĐ làm việc theo các hình thức như bán thời gian, tạm thời, theo yêu cầu hoặc tự do, không có hợp đồng lao động chính thức hoặc hợp đồng không đầy đủ theo quy định.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp phân tích, so sánh và tổng hợp để đánh giá các quy định pháp luật hiện hành và thực tiễn áp dụng về CVKTC. Nguồn dữ liệu chính bao gồm các văn bản pháp luật như Bộ luật Lao động năm 2012 và 2019, các văn bản hướng dẫn thi hành, báo cáo thống kê của Tổng cục Thống kê, cùng các nghiên cứu, bài báo khoa học trong và ngoài nước. Phương pháp phân tích được áp dụng để làm rõ khái niệm, đặc điểm và vai trò của CVKTC; phương pháp so sánh được sử dụng để đối chiếu quy định pháp luật Việt Nam với một số quốc gia như Hoa Kỳ, Pháp và Trung Quốc; phương pháp tổng hợp giúp rút ra các kết luận và đề xuất hoàn thiện pháp luật.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm các vụ việc điển hình về CVKTC tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh, cùng các số liệu thống kê về lao động không tiêu chuẩn trong giai đoạn 2012-2021. Việc lựa chọn phương pháp phân tích, so sánh và tổng hợp nhằm đảm bảo tính toàn diện, khách quan và khoa học trong nghiên cứu, đồng thời phù hợp với tính chất pháp lý và thực tiễn của đề tài.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đặc điểm và vai trò của CVKTC: CVKTC thường gắn liền với nền tảng công nghệ số, có tính linh hoạt về thời gian làm việc và hình thức hợp đồng. NLĐ trong CVKTC có thể làm việc theo giờ, bán thời gian hoặc tự do, không bị ràng buộc bởi các quy định chặt chẽ của hợp đồng lao động truyền thống. Theo số liệu, các tài xế công nghệ như Grab và Uber tại TP. Hồ Chí Minh đã tăng từ 120 người năm 2014 lên khoảng 50.000 người vào năm 2020, chiếm tỷ lệ lớn trong lực lượng lao động không tiêu chuẩn.

2. Thực trạng pháp luật Việt Nam: Bộ luật Lao động năm 2019 đã có những quy định về người lao động làm việc không trọn thời gian, tuy nhiên chưa có khung pháp lý riêng biệt và đầy đủ cho CVKTC. Các quy định còn rải rác, chưa đồng bộ, dẫn đến khó khăn trong việc bảo vệ quyền lợi NLĐ và xử lý tranh chấp. Ví dụ, chế độ bảo hiểm xã hội và quyền lợi về thời gian nghỉ ngơi cho NLĐ làm việc theo CVKTC chưa được quy định rõ ràng.

3. So sánh quốc tế: Pháp luật các nước như Hoa Kỳ, Pháp và Trung Quốc cũng đang trong quá trình hoàn thiện quy định về CVKTC. Hoa Kỳ phân biệt rõ giữa nhân viên và nhà thầu độc lập, trong khi Pháp và Trung Quốc có các tiêu chí xác định mối quan hệ lao động dựa trên quyền kiểm soát và sự phục tùng. Các vụ kiện liên quan đến tài xế Uber tại Pháp và Hoa Kỳ cho thấy sự tranh cãi về phân loại NLĐ trong CVKTC vẫn còn gay gắt.

4. Tác động kinh tế - xã hội: CVKTC góp phần giải quyết việc làm cho nhiều nhóm lao động như sinh viên, lao động tự do, người thất nghiệp sau dịch Covid-19. Theo báo cáo, tỷ lệ lao động phi chính thức tại Việt Nam năm 2020 chiếm khoảng 56%, trong đó nhiều người làm việc trong các ngành nghề không tiêu chuẩn. CVKTC giúp tăng tính linh hoạt cho thị trường lao động, đồng thời thúc đẩy sự phát triển của các ngành dịch vụ hiện đại.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những bất cập trong pháp luật Việt Nam xuất phát từ việc CVKTC là một hiện tượng mới, phát triển nhanh trong bối cảnh công nghệ số và kinh tế chia sẻ. Việc thiếu khung pháp lý rõ ràng dẫn đến quyền lợi NLĐ không được bảo vệ đầy đủ, gây ra nhiều tranh chấp và rủi ro pháp lý. So với các quốc gia phát triển, Việt Nam còn chậm trong việc điều chỉnh pháp luật để phù hợp với thực tiễn mới.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tăng trưởng số lượng lao động không tiêu chuẩn tại các thành phố lớn, bảng so sánh quy định pháp luật về CVKTC giữa Việt Nam và các nước, cũng như biểu đồ tỷ lệ lao động phi chính thức theo năm. Những kết quả này nhấn mạnh sự cần thiết phải hoàn thiện pháp luật để bảo vệ quyền lợi NLĐ, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển kinh tế linh hoạt và bền vững.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện khung pháp lý về CVKTC: Ban hành các quy định riêng biệt trong Bộ luật Lao động hoặc văn bản hướng dẫn để xác định rõ khái niệm, phạm vi áp dụng và quyền lợi của NLĐ làm việc trong các công việc không tiêu chuẩn. Mục tiêu đạt được trong vòng 1-2 năm, do Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội chủ trì phối hợp với các cơ quan liên quan.

2. Bảo vệ quyền lợi NLĐ: Xây dựng chính sách bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và các chế độ phúc lợi phù hợp với đặc thù của CVKTC, đảm bảo NLĐ được hưởng quyền lợi tương xứng với đóng góp lao động. Thời gian thực hiện trong 3 năm, phối hợp giữa cơ quan bảo hiểm xã hội và các tổ chức đại diện NLĐ.

3. Tăng cường quản lý và giám sát: Thiết lập hệ thống giám sát việc thực hiện các quy định pháp luật về CVKTC, xử lý kịp thời các tranh chấp phát sinh, đồng thời nâng cao nhận thức của NSDLĐ và NLĐ về quyền và nghĩa vụ. Thực hiện liên tục, do các cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức công đoàn đảm nhiệm.

4. Phát triển thị trường lao động linh hoạt: Khuyến khích phát triển các mô hình kinh tế chia sẻ và công việc không tiêu chuẩn thông qua các chính sách hỗ trợ đào tạo, phát triển kỹ năng và tạo điều kiện tiếp cận thị trường lao động. Thời gian triển khai trong 5 năm, phối hợp giữa Bộ Lao động, Bộ Kế hoạch và Đầu tư và các địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà hoạch định chính sách: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để xây dựng, hoàn thiện các chính sách pháp luật về lao động, đặc biệt là trong lĩnh vực công việc không tiêu chuẩn, giúp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

2. Cơ quan quản lý lao động: Giúp hiểu rõ đặc điểm, vai trò và các vấn đề pháp lý liên quan đến CVKTC, từ đó áp dụng các biện pháp giám sát, xử lý tranh chấp và bảo vệ quyền lợi NLĐ hiệu quả hơn.

3. Doanh nghiệp và NSDLĐ: Cung cấp kiến thức về các quy định pháp luật hiện hành và xu hướng phát triển của CVKTC, giúp doanh nghiệp xây dựng chính sách tuyển dụng, quản lý lao động phù hợp, giảm thiểu rủi ro pháp lý.

4. Người lao động và tổ chức đại diện: Giúp NLĐ hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ trong các công việc không tiêu chuẩn, từ đó chủ động bảo vệ quyền lợi hợp pháp; đồng thời hỗ trợ các tổ chức đại diện trong việc đại diện, bảo vệ quyền lợi NLĐ.

Câu hỏi thường gặp

1. Công việc không tiêu chuẩn là gì?
   Công việc không tiêu chuẩn là các hình thức lao động không đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn về thời gian làm việc, hợp đồng và quyền lợi theo pháp luật lao động truyền thống, bao gồm việc làm bán thời gian, tạm thời, theo yêu cầu hoặc tự do.

2. Pháp luật Việt Nam hiện nay có điều chỉnh CVKTC không?
   Bộ luật Lao động năm 2019 có quy định về người lao động làm việc không trọn thời gian, nhưng chưa có khung pháp lý riêng biệt và đầy đủ cho CVKTC, dẫn đến nhiều khó khăn trong bảo vệ quyền lợi NLĐ.

3. CVKTC có vai trò gì trong nền kinh tế hiện đại?
   CVKTC giúp tăng tính linh hoạt cho thị trường lao động, giải quyết việc làm cho nhiều nhóm lao động như sinh viên, lao động tự do, đồng thời thúc đẩy sự phát triển của các ngành dịch vụ hiện đại dựa trên nền tảng công nghệ số.

4. Các quốc gia khác điều chỉnh CVKTC như thế nào?
   Hoa Kỳ phân biệt rõ nhân viên và nhà thầu độc lập; Pháp và Trung Quốc có các tiêu chí xác định mối quan hệ lao động dựa trên quyền kiểm soát và sự phục tùng. Tuy nhiên, các nước này cũng đang trong quá trình hoàn thiện pháp luật để phù hợp với thực tiễn mới.

5. Làm thế nào để bảo vệ quyền lợi NLĐ trong CVKTC?
   Cần hoàn thiện khung pháp lý, xây dựng chính sách bảo hiểm xã hội và phúc lợi phù hợp, tăng cường quản lý, giám sát và nâng cao nhận thức của NLĐ và NSDLĐ về quyền và nghĩa vụ trong các công việc không tiêu chuẩn.

Kết luận

• Công việc không tiêu chuẩn là hiện tượng mới, phát triển nhanh trong bối cảnh công nghệ số và kinh tế chia sẻ, đóng vai trò quan trọng trong thị trường lao động Việt Nam hiện nay.
• Pháp luật Việt Nam hiện còn thiếu khung pháp lý đầy đủ để điều chỉnh và bảo vệ quyền lợi NLĐ trong CVKTC, gây ra nhiều bất cập và tranh chấp.
• So sánh với các quốc gia phát triển cho thấy Việt Nam cần học hỏi kinh nghiệm để hoàn thiện quy định pháp luật phù hợp với thực tiễn.
• Nghiên cứu đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật, bảo vệ quyền lợi NLĐ và phát triển thị trường lao động linh hoạt, bền vững.
• Tiếp tục nghiên cứu, cập nhật và triển khai các chính sách pháp luật trong vòng 1-5 năm tới nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế xã hội và bảo vệ người lao động.

Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp cần phối hợp chặt chẽ để triển khai các đề xuất nhằm xây dựng môi trường lao động công bằng, linh hoạt và phát triển bền vững trong thời đại công nghệ số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÔNG VIỆC KHÔNG TIÊU CHUẨN VÀ SỰ ĐIỀU CHỈNH CỦA PHÁP LUẬT 1.1 Cơ sở lý luận về công việc không tiêu chuẩn 1.1 Khái niệm công việc không tiêu chuẩn Thuật ngữ “công việc” vừa là một khái niệm cơ bản, thông dụng vừa là một trong những nhu cầu cơ bản của con người để đảm bảo cuộc sống và sự phát triển toàn diện. Công việc là “ cái phải làm để sinh sống hàng ngày”2. Như vậy, thuật ngữ “công việc” trước hết được hiểu một cách đơn giản nhất là điều gì, cái gì mà con người cần phải làm, lao động để duy trì sự sống tối thiểu của hàng ngày. Công việc luôn gắn liền với chủ thể là con người.

Quan công việc chúng ta thường gọi chung là lao động. Bởi vì lao động là khái niệm luôn gắn liền với con người. Khi con người lao động là hoạt động của họ có chủ đích. Hoạt động này vừa thể hiện trách nhiệm, bổn phận của mỗi con người đồng thời cũng thể hiện quyền của họ trong hoạt động của lao động.

Hiến pháp nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Bộ Luật Lao Động nước ta đã khẳng định và cụ thể hóa quyền lao động và bảo đảm công việc của NLĐ. Do đó, chính sách về việc làm của NLĐ là một trong những chính sách quan trọng hàng đầu của mỗi quốc gia, trong đó có Việt Nam. Chính sách này thông qua việc tạo việc làm, đảm bảo việc làm, phân bố ngành kinh tế phù hợp nâng cao phúc lợi cho người dân, thực hiện công bằng xã hội, đảm bảo cho người dân hòa nhập xã hội. Chính sách việc làm ở nước ta thời gian qua đã từng bước thực hiện được mục tiêu đó.

Bởi BLLĐ quy định về việc làm, công việc theo tiêu chuẩn, những điều kiện cơ bản của một số công việc phải đáp ứng đủ tiêu chuẩn làm việc. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều hạn chế và bất cập. Vì vậy, việc tìm hiểu khái niệm công việc không tiêu chuẩn (CVKTC) trước hết cần phải làm rõ khái niệm “công việc” dưới góc độ nhìn nhận 2 https://vi.org/wiki/vi%E1%BB%87c#Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t, truy cập ngày 20/1/2022. 11 “công việc” chính là việc làm của NLĐ.

Khái niệm CVKTC hình như vẫn còn xa lạ, bỏ ngỏ với pháp luật lao động Việt Nam hiện nay. Căn cứ theo BLLĐ 2019, Điều 3 khoản 5 quy định về khái niệm quan hệ lao động: “Quan hệ lao động là quan hệ xã hội phát sinh trong việc thuê mướn, sử dụng lao động, trả lương giữa người lao động, người sử dụng lao động, các tổ chức đại diện của các bên, cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Tuy nhiên CVKTC (hay còn gọi là “công việc phi tiêu chuẩn”) không có đầy đủ những yếu tố đặc điểm của việc xác lập QHLĐ theo pháp luật lao động nêu trên. Từ đó các nội dung của nội hàm về QHLĐ cũng không đầy đủ, dẫn đến không đủ cơ sở pháp lý để giải quyết tranh chấp, đồng thời cũng dễ dẫn đến mâu thuẫn của việc xác lập các CVKTC đối với NLĐ.

Ví dụ như đặc điểm về thời gian lao động, đặc điểm về sự thỏa thuận bình đẳng trong giao kết hợp đồng; chế độ thuế, bảo hiểm xã hội như quy định ở BLLĐ 2019 mà hiện nay một số công việc như tài xế công nghệ đang làm việc đông đảo vẫn chưa có những chính sách rõ ràng. Vậy nên, CVKTC được hiểu là khi xác lập QHPLLĐ, NLĐ làm việc với CVKTC sẽ có những quyền lợi không được đảm bảo như một QHPLLĐ được ký kết giữa NLĐ với người sử dụng lao động thông thường. Trên thực tế hiện nay, các CVKTC tồn tại rất nhiều khi mà với mô hình kinh tế chia sẻ ngày càng phát triển trong thời đại công nghệ 4. Ở BLLĐ 2019, chúng ta hiểu dù là công việc tiêu chuẩn hay CVKTC cũng cần phải được xem xét dưới góc độ của các yếu tố là NLĐ, NSDLĐ và xác lập QHPLLĐ để thấy những đặc điểm của chúng.

Trên cơ sở nghiên cứu và phân tích khái niệm công việc từ nhiều góc độ khác nhau và CVKTC, xét thấy khái niệm CVKTC chưa được đề cập tại các văn bản pháp lý kể cả BLLĐ 2019, qua đây có thể đưa ra khái niệm CVKTC như sau: CVKTC là thuật ngữ dùng để chỉ các thỏa thuận làm công việc khác nhau đi lệch hướng với công việc tiêu chuẩn. CVKTC bao gồm công việc tạm thời; công việc bán thời gian; công việc theo yêu cầu; công việc tự do; công việc trên thực tế NLĐ làm việc như là toàn thời gian, thậm chí vượt cả thời gian theo quy định thời gian làm việc của BLLĐ và trong một khoảng thời gian dài và có thu nhập, có phát sinh một số điều kiện, tiêu chuẩn theo quy định của pháp luật lao động, nhưng lại không hình thành QHPLLĐ, 12 HĐLĐ được xác lập không theo quy định của pháp luật lao động; hay nói cách khác là pháp luật lao động chưa thật sự đủ cơ sở pháp lý để quy định chặt chẽ nội dung này, chẳng hạn như tài xế công nghệ (Grab, Shopee), dịch vụ giúp việc nhà qua ứng dụng, công việc thỏa thuận bằng lời nói với NSDLĐ, dịch vụ lưu trú thông qua ứng dụng (Airbnb), v. Về khái niệm công việc • Dưới góc độ kinh tế, xã hội Công việc chính là cách gọi khác của việc làm gắn liền với NLĐ và là một phạm trù tồn tại khách quan trong nền sản xuất xã hội, phụ thuộc vào các điều kiện hiện có của nền sản xuất. Việc làm dưới góc độ kinh tế được gọi “là hoạt động kiếm sống”3.

Hoạt động kiếm sống là hoạt động quan trong nhất của thế giới nói chung và con người nói riêng. Vì vậy, có thể thấy việc làm trước hết là vấn đề của mỗi cá nhân, xuất phát từ nhu cầu của bản thân nên tiến hành các hoạt động nhất định. Họ có thể tham gia công việc nào đó để được trả công hoặc tham gia vào các hoạt động mang tính chất tự tạo việc làm như dùng các tư liệu sản xuất kinh doanh nhằm thu lợi nhuận hoặc tự làm những công việc cho hộ gia đình mình. Ngoài vấn đề cá nhân, việc làm còn là vấn đề của cộng đồng của xã hội.

Sở dĩ có sự phát sinh này là do: con người không sống đơn lẻ và hoạt động lao động của mỗi cá nhân cũng không đơn lẻ mà nằm trong tổng thể các hoạt động sản xuất của xã hội. Hơn nữa, việc làm và thu nhập không phải là vấn đề mà lúc nào mỗi cá nhân NLĐ cũng quyết định được. Sự phát triển quá nhanh của dân số, mức độ tập trung tư liệu sản xuất ngày càng cao vào tay một số cá nhân dẫn đến tình trạng xã hội ngày càng có nhiều người không có khả năng tự tạo việc làm. Trong điều kiện đó, mỗi cá nhân phải huy động mọi khả năng của bản thân để tự tìm việc làm cho mình, phải cạnh tranh để tìm việc làm.

NLĐ được coi là có việc làm khi chiếm giữ một vị trí nhất định trong hệ thống sản xuất của xã hội 4. Nhờ có việc làm mà NLĐ mới thực hiện được quá trình lao động tạo ra sản phẩm cho xã hội, cho bản thân. Mỗi công việc có thể phản ánh một 3 https://luatduonggia.vn/phan-tich-khai-niem-vai-tro-va-y-nghia-cua-viec-lam/, cập nhật ngày 20/10/2020.org/sites/default/files/201908/5%2520Viec%2520lam%2520va%2520Thi%2520truong%252 0Lao%2520dong.pdf, cập nhật ngày 20/10/2020. 13 vị trí, vai trò và cả trình độ, chuyên môn, nghiệp vụ của NLĐ với công việc ấy.

Mỗi công việc phản ánh một giá trị kinh tế và xã hội mà NLĐ mang lại trong suốt quá trình thực hiện công việc đó. • Dưới góc độ pháp lí Theo quan niệm quốc tế: ILO (International Labour Organization) đưa ra khái niệm người có việc làm là những người làm việc gì đó được trả tiền công, lợi nhuận hoặc được thanh toán bằng hiện vật hoặc những người tham gia vào hoạt động mang tính chất tự tạo việc làm vì lợi ích hay vì thu nhập gia đình không được nhận tiền công hoặc hiện vật. Khái niệm này còn được đưa ra tại Hội nghị quốc tế lần thứ 13 của các nhà thống kê lao động ILO. Còn người thất nghiệp là những người không có việc làm nhưng đang tích cực tìm việc làm hoặc đang chờ được trả lại làm việc.

Dẫn chiếu theo khái niệm này, với người thất nghiệp “là người không có việc làm, đang tích cực tìm việc” và giả sử họ tìm được công việc nhưng chỉ làm với vị trí nhân công theo ngày hoặc một số công việc không theo những điều kiện, tiêu chuẩn của BLLĐ về việc làm thì có được gọi là công việc hay không và pháp luật lao động điều chỉnh các công việc này như thế nào? Theo quan niệm của Việt Nam: “Việc làm là hoạt động tạo ra thu nhập mà không bị pháp luật cấm5”. Như vậy, dưới góc độ pháp lý, việc làm được cấu thành bởi 3 yếu tố: Thứ nhất, là hoạt động lao động: Thể hiện sự tác động của sức lao động vào tư liệu sản xuất để tạo ra sản phẩm hoặc dịch vụ. Yếu tố lao động trong việc làm phải có tính hệ thống, tính thường xuyên và tính nghề nghiệp. Vì vậy người có việc làm thông thường phải là những người thể hiện các hoạt động lao động trong phạm vi nghề nhất định và trong thời gian tương đối ổn định.

Thứ hai, tạo ra thu nhập: Là khoản thu nhập trực tiếp và khả năng tạo ra thu nhập. Thứ ba, tính hợp pháp: Hoạt động lao động tạo ra thu nhập nhưng trái pháp luật, không được pháp luật thừa nhận thì không được coi là việc làm. Tùy theo điều 5 Khoản 1 Điều 9 Bộ luật lao động năm 2019 14 kiện kinh tế-xã hội, tập quán, quan niệm về đạo đức của từng nước mà pháp luật có sự quy định khác nhau trong việc xác định tính hợp pháp của các hoạt động lao động được coi là việc làm. Đây là dấu hiệu thể hiện đặc trưng tính pháp lí của việc làm.

Khái niệm về việc làm theo quy định của Việt Nam hiện hành mang tính khái quát cao, nhưng chúng ta cũng thấy rõ hai hạn chế cơ bản. Chẳng hạn như hoạt động nội trợ không được coi là việc làm, trong khi đó hoạt động nội trợ tạo ra các lợi ích phi vật chất và gián tiếp tạo ra lợi ích vật chất không hề nhỏ. Hoặc khó có thể so sánh tỷ lệ người có việc làm giữa các quốc gia với nhau vì quan niệm về việc làm giữa các quốc gia có thể khác nhau, phụ thuộc vào luật pháp, phong tục tập quán.