I. Tổng quan về di tích kiến trúc cổ người Hoa Hội An
Di tích kiến trúc cổ người Hoa ở Hội An là hệ thống công trình xây dựng do cộng đồng Hoa kiều tạo lập qua nhiều thế kỷ tại đô thị cổ Hội An, tỉnh Quảng Nam. Nghiên cứu của Võ Thị Ánh Tuyết thuộc chuyên ngành Khảo cổ học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, thực hiện năm 2022 dưới sự hướng dẫn của TS. Nguyễn Thị Hậu và PGS.TS. Trương Hoàng Trường. Luận án tiến sĩ này tập trung phân tích hệ thống di tích kiến trúc do người Hoa xây dựng, bao gồm hội quán, đền miếu, nhà thờ tộc và nhà ở truyền thống. Hội An từng là thương cảng quốc tế sầm uất từ cuối thế kỷ XVI, nơi giao thoa văn hóa giữa Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản và các nước phương Tây. Cộng đồng người Hoa định cư tại đây đã để lại dấu ấn kiến trúc đặc sắc, phản ánh đời sống tín ngưỡng, thương mại và xã hội. Nghiên cứu áp dụng phương pháp khảo cổ học lịch sử kết hợp tư liệu văn bản Triều Nguyễn như Đại Nam thực lục, Đại Nam nhất thống chí để làm sáng tỏ giá trị di sản.
1.1. Bối cảnh lịch sử thương cảng Hội An
Hội An hình thành và phát triển mạnh mẽ từ cuối thế kỷ XVI với vai trò thương cảng quốc tế quan trọng bậc nhất khu vực Đông Nam Á. Không gian hoạt động thương mại trải rộng từ vùng bến cảng, phố chợ trên bờ biển phía Bắc sông Thu Bồn đến các khu neo đậu tàu thuyền tại đầm Trà Nhiêu, Trà Quế. Dinh trấn Thanh Chiêm trên sông Thu Bồn là nơi thương thuyền ngoại quốc phải trình báo trước khi buôn bán. Thương khách quốc tế đến ngày càng đông, khối lượng hàng hóa trao đổi lớn đã thúc đẩy đô thị Hội An phát triển đa dạng về kinh tế, xã hội và kiến trúc qua nhiều thế kỷ.
1.2. Quá trình định cư của cộng đồng người Hoa
Người Hoa đã biết đến Hội An từ rất sớm, thể hiện qua các di vật khảo cổ như đồng tiền Ngũ Thù, Vương Mãng tìm thấy trong mộ chum văn hóa Sa Huynh cách đây khoảng hai nghìn năm. Trong giai đoạn ban đầu, đa phần người Hoa chỉ đến buôn bán rồi trở về chứ không định cư lâu dài. Qua các thời kỳ lịch sử, đặc biệt từ thế kỷ XVII trở đi, cộng đồng người Hoa dần lập nghiệp, hình thành các khu phố riêng và xây dựng hệ thống kiến trúc tín ngưỡng, thương mại đặc trưng tại Hội An.
II. Phân tích giá trị kiến trúc cổ người Hoa tại Hội An
Hệ thống di tích kiến trúc cổ người Hoa ở Hội An thể hiện rõ nét sự giao thoa văn hóa giữa truyền thống Trung Hoa và bản địa Việt Nam. Các hội quán như Phúc Kiến, Quảng Đông, Triều Châu, Quỳnh Phủ là trung tâm sinh hoạt cộng đồng, tín ngưỡng và thương mại của từng bang người Hoa. Kiến trúc các công trình này mang đặc trưng phong cách vùng miền phía Nam Trung Quốc với mái ngói âm dương, tường bao gạch, hệ thống vì kèo gỗ chạm khắc tinh xảo. Nghiên cứu của Võ Thị Ánh Tuyết chỉ ra rằng mỗi di tích phản ánh nguồn gốc xuất xứ, nghề nghiệp và hệ thống tín ngưỡng đặc thù của từng nhóm Hoa kiều. Nhà thờ tộc và nhà ở truyền thống cũng mang dấu ấn kiến trúc Hoa rõ ràng qua cách bố trí không gian, trang trí hoành phi, câu đối và hệ thống thờ tự. Các di tích này không chỉ có giá trị về mặt khảo cổ học mà còn là chứng tích lịch sử quan trọng về quá trình giao lưu văn hóa tại thương cảng Hội An qua nhiều thế kỷ.
2.1. Hệ thống hội quán và đền miếu của người Hoa
Hội quán là loại hình kiến trúc tiêu biểu nhất của cộng đồng người Hoa tại Hội An. Mỗi bang người Hoa xây dựng hội quán riêng làm nơi thờ cúng, họp bang và giao dịch thương mại. Hội quán Phúc Kiến thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu, hội quán Quảng Đông thờ Quan Công, hội quán Triều Châu thờ Phục Ba tướng quân. Kiến trúc các hội quán phản ánh phong cách xây dựng đặc trưng của từng vùng miền Trung Quốc với hệ thống cột kèo gỗ, mái ngói cong, tường trang trí phù điêu rồng phượng. Đây là những công trình có quy mô lớn nhất trong hệ thống di tích người Hoa tại Hội An.
2.2. Nhà thờ tộc và nhà ở truyền thống
Nhà thờ tộc và nhà ở truyền thống của người Hoa tại Hội An là loại hình kiến trúc phản ánh đời sống gia đình và dòng họ của cộng đồng Hoa kiều. Các nhà thờ tộc được xây dựng theo nguyên tắc phong thủy Trung Quốc, bố trí bàn thờ tổ tiên trang nghiêm với hoành phi, câu đối chữ Hán. Nhà ở truyền thống kết hợp chức năng sinh hoạt và kinh doanh, tầng trệt dùng làm cửa hàng, tầng trên là không gian sinh hoạt gia đình. Kiến trúc nhà ở sử dụng vật liệu gỗ, gạch, ngói truyền thống với hệ thống thông gió tự nhiên phù hợp khí hậu nhiệt đới.
III. Phương pháp nghiên cứu di tích kiến trúc người Hoa Hội An
Nghiên cứu của Võ Thị Ánh Tuyết áp dụng phương pháp khảo cổ học lịch sử kết hợp đa nguồn tư liệu để phân tích di tích kiến trúc cổ người Hoa tại Hội An. Phương pháp khảo sát thực địa được tiến hành kỹ lưỡng, đo đạc, ghi chép và chụp ảnh hiện trạng từng di tích. Phương pháp khai quật khảo cổ học tại một số vị trí cung cấp bằng chứng vật chất về niên đại và quá trình hình thành công trình. Bên cạnh đó, hệ thống tư liệu văn bản bằng chữ Hán từ các nguồn sử liệu Triều Nguyễn như Đại Nam thực lục, Đại Nam nhất thống chí, Châu bản Triều Nguyễn được khai thác triệt để. Phương pháp phỏng vấn trực tiếp bang trưởng, người quản lý di tích và cư dân địa phương bổ sung thông tin về lịch sử cộng đồng. Việc đối sánh giữa tư liệu khảo cổ học với ghi chép lịch sử và dữ liệu dân tộc học tạo nên bức tranh toàn diện về di tích kiến trúc người Hoa tại Hội An qua các giai đoạn phát triển.
3.1. Phương pháp khảo cổ học và điều tra thực địa
Phương pháp khảo cổ học đóng vai trò trung tâm trong nghiên cứu của Võ Thị Ánh Tuyết. Công tác thám sát và khai quật khảo cung cấp bằng chứng vật chất trực tiếp về niên đại, kết cấu và quá trình phát triển của các di tích. Kỹ thuật đo đạc, lập bản đồ di tích, ghi nhận stratigraphic và phân tích hiện vật được thực hiện theo quy chuẩn khảo cổ học. Dữ liệu thực địa bao gồm kích thước kiến trúc, vật liệu xây dựng, kỹ thuật thi công và hiện vật trang trí. Những bằng chứng vật chất này được đối chiếu với tư liệu văn bản để xác định thời gian xây dựng và tu sửa qua các giai đoạn lịch sử.
3.2. Khai thác tư liệu văn bản và phỏng vấn cộng đồng
Ngoài phương pháp khảo cổ, luận án khai thác rộng rãi hệ thống tư liệu văn bản bằng chữ Hán từ kho sử liệu Triều Nguyễn. Đại Nam thực lục và Đại Nam nhất thống chí ghi chép về sự hiện diện của cộng đồng người Hoa và các kiến trúc tại Hội An. Châu bản Triều Nguyễn cung cấp thông tin về chính sách quản lý thương cảng và cộng đồng ngoại kiều. Phương pháp phỏng vấn trực tiếp bang trưởng, phó bang các bang người Hoa và cư dân lân cận di tích bổ sung dữ liệu dân tộc học quý giá về lịch sử truyền khẩu, tập tục tín ngưỡng và quá trình bảo tồn di tích qua nhiều thế hệ.
IV. Kết luận và ứng dụng nghiên cứu di tích Hội An
Nghiên cứu của Võ Thị Ánh Tuyết đã làm sáng tỏ hệ thống di tích kiến trúc cổ người Hoa tại Hội An trên nhiều phương diện khảo cổ học, lịch sử và văn hóa. Kết quả nghiên cứu khẳng định cộng đồng người Hoa có vai trò quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển đô thị thương cảng Hội An từ thế kỷ XVI. Hệ thống kiến trúc bao gồm hội quán, đền miếu, nhà thờ tộc và nhà ở truyền thống phản ánh đời sống tín ngưỡng, thương mại và xã hội phong phú của cộng đồng Hoa kiều. Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản kiến trúc người Hoa trong bối cảnh đô thị hóa hiện nay. Các phát hiện khảo cổ học bổ sung niên đại chính xác cho nhiều công trình, đồng thời cho thấy sự giao thoa văn hóa Việt - Hoa sâu sắc qua nhiều thế kỷ. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu bao gồm hỗ trợ lập hồ sơ di tích, xây dựng quy hoạch bảo tồn và phát triển du lịch văn hóa bền vững tại Di sản Văn hóa Thế giới Hội An.
4.1. Giá trị khoa học của luận án tiến sĩ
Luận án tiến sĩ của Võ Thị Ánh Tuyết đóng góp quan trọng vào kho tàng nghiên cứu về Hội An và cộng đồng người Hoa tại Việt Nam. Nghiên cứu lần đầu tiên hệ thống hóa toàn bộ di tích kiến trúc cổ người Hoa bằng phương pháp khảo cổ học kết hợp tư liệu văn bản Triều Nguyễn. Kết quả nghiên cứu cung cấp bằng chứng vật chất mới về niên đại, kết cấu và quá trình phát triển kiến trúc. Đồng thời, luận án bổ sung kiến thức về lịch sử định cư, hoạt động thương mại và đời sống tín ngưỡng của cộng đồng Hoa kiều tại thương cảng Hội An qua các giai đoạn lịch sử.
4.2. Ứng dụng trong bảo tồn và phát triển du lịch
Kết quả nghiên cứu có giá trị ứng dụng thực tiễn cao trong công tác bảo tồn di sản và phát triển du lịch văn hóa tại Hội An. Dữ liệu khảo cổ học và lịch sử cung cấp cơ sở khoa học cho việc lập hồ sơ di tích, đánh giá mức độ nguyên gốc và đề xuất phương án tu sửa phù hợp. Nghiên cứu hỗ trợ Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An trong quy hoạch bảo tồn đô thị di sản. Đồng thời, kết quả nghiên cứu góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị di sản kiến trúc người Hoa, phục vụ phát triển du lịch văn hóa bền vững tại Di sản Thế giới Hội An.
