Dạy Học Truyện Ngắn Của Nhà Văn Nam Cao Trong Chương Trình Ngữ Văn 11

Luận văn thạc sĩ VNU UED phân tích dạy học truyện ngắn Nam Cao trong chương trình ngữ văn 11, phát triển năng lực văn học cho học sinh.

• Tác giả: Nguyễn Thị Mai Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Hải Anh
• Trường học: Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Ngữ văn
• Đề tài: Dạy Học Truyện Ngắn Của Nhà Văn Nam Cao Trong Chương Trình Ngữ Văn 11 Theo Định Hướng Phát Triển Năng Lực Văn Học Cho Học Sinh
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử vấn đề
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Khách thể nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.7. Cấu trúc luận văn
• 0.8. Đóng góp của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Năng lực và năng lực văn học
• 1.2. Phương pháp dạy học đọc hiểu theo định hướng phát triển năng lực văn học
• 1.3. Truyện ngắn và đặc điểm của truyện ngắn
• 1.4. Cơ sở thực tiễn
• 1.5. Về chương trình Ngữ văn
• 1.6. Thực trạng dạy học môn Ngữ văn và xu hướng dạy học phát triển năng lực môn Ngữ văn trong trường trung học phổ thông hiện nay. Vị trí và thực trạng dạy học truyện ngắn Chí Phèo, Đời thừa trong trường trung học phổ thông
• 1.7. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỀ XUẤT MỘT SỐ BIỆN PHÁP DẠY HỌC TRUYỆN NGẮN CỦA NHÀ VĂN NAM CAO TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 11 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VĂN HỌC CHO HỌC SINH
• 2.1. Mục tiêu dạy học truyện ngắn của nhà văn Nam Cao trong chương trình Ngữ văn 11 theo định hướng phát triển năng lực văn học
• 2.2. Tác phẩm Chí Phèo
• 2.3. Tác phẩm Đời thừa
• 2.4. Nguyên tắc dạy học truyện ngắn của nhà văn Nam Cao trong chương trình Ngữ văn 11 theo định hướng phát triển năng lực văn học
• 2.4.1. Bám sát đối tượng người học
• 2.4.2. Bám sát đặc trưng thể loại truyện ngắn
• 2.4.3. Bám sát văn bản văn học, nghệ thuật viết truyện của nhà văn Nam Cao và các hình thức phát triển năng lực văn học
• 2.5. Đề xuất một số biện pháp dạy học truyện ngắn của nhà văn Nam Cao trong chương trình Ngữ văn 11 theo định hướng phát triển năng lực văn học cho học sinh
• 2.5.1. Biện pháp thứ nhất: Sử dụng một số phương pháp, chiến thuật, kĩ thuật trong các hoạt động dạy học truyện ngắn Chí Phèo và Đời thừa giúp học sinh tiếp nhận nội dung, nghệ thuật của tác phẩm và liên hệ, so sánh, kết nối, mở rộng
• 2.5.2. Biện pháp thứ hai: Xây dựng hệ thống câu hỏi theo định hướng phát triển năng lực văn học cho học sinh
• 2.6. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích và yêu cầu thực nghiệm
• 3.2. Mục đích thực nghiệm
• 3.3. Yêu cầu thực nghiệm
• 3.4. Đối tượng và địa bàn thực nghiệm
• 3.5. Giáo án thực nghiệm
• 3.6. Kế hoạch và tổ chức dạy học thực nghiệm
• 3.7. Phương pháp thực nghiệm
• 3.8. Kết quả thực nghiệm
• 3.9. Đánh giá kết quả thực nghiệm
• 3.10. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Dạy Học Truyện Ngắn Nam Cao Trong Ngữ Văn 11

Dạy học truyện ngắn của nhà văn Nam Cao trong chương trình Ngữ văn 11 không chỉ giúp học sinh tiếp cận với văn học hiện đại mà còn phát triển năng lực văn học cho học sinh. Truyện ngắn là thể loại văn học đặc sắc, mang lại nhiều giá trị nghệ thuật và nhân văn. Việc giảng dạy các tác phẩm như Chí Phèo và Đời thừa giúp học sinh hiểu rõ hơn về bối cảnh xã hội và tâm lý nhân vật, từ đó nâng cao khả năng phân tích và cảm thụ văn học.

1.1. Đặc Điểm Của Truyện Ngắn Nam Cao

Truyện ngắn của Nam Cao thường mang tính hiện thực, phản ánh sâu sắc đời sống xã hội và tâm tư con người. Các tác phẩm của ông không chỉ đơn thuần là câu chuyện mà còn chứa đựng những triết lý sâu sắc về cuộc sống. Việc phân tích các đặc điểm này giúp học sinh phát triển khả năng cảm thụ văn học và tư duy phản biện.

1.2. Vai Trò Của Truyện Ngắn Trong Chương Trình Ngữ Văn 11

Trong chương trình Ngữ văn 11, truyện ngắn đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển năng lực văn học cho học sinh. Các tác phẩm của Nam Cao không chỉ giúp học sinh nâng cao kỹ năng đọc hiểu mà còn khuyến khích sự sáng tạo và khả năng phân tích văn bản. Điều này góp phần tạo ra một môi trường học tập tích cực và hiệu quả.

II. Thách Thức Trong Dạy Học Truyện Ngắn Nam Cao

Dạy học truyện ngắn của Nam Cao trong chương trình Ngữ văn 11 gặp phải nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu hứng thú của học sinh đối với môn học này. Nhiều học sinh cảm thấy khó khăn trong việc tiếp cận các tác phẩm văn học, dẫn đến việc không thể phát triển năng lực văn học một cách hiệu quả.

2.1. Thiếu Hứng Thú Của Học Sinh

Nhiều học sinh không cảm thấy hứng thú với việc đọc và phân tích các tác phẩm văn học. Điều này có thể do cách dạy học chưa phù hợp hoặc nội dung chương trình chưa hấp dẫn. Cần có những phương pháp dạy học mới để khơi dậy niềm đam mê văn học trong học sinh.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Tiếp Cận Nội Dung Tác Phẩm

Các tác phẩm của Nam Cao thường chứa đựng nhiều tầng nghĩa và bối cảnh lịch sử phức tạp. Học sinh có thể gặp khó khăn trong việc hiểu rõ nội dung và ý nghĩa của tác phẩm. Việc này đòi hỏi giáo viên phải có những phương pháp giảng dạy hiệu quả để giúp học sinh tiếp cận dễ dàng hơn.

III. Phương Pháp Dạy Học Hiệu Quả Truyện Ngắn Nam Cao

Để phát triển năng lực văn học cho học sinh, cần áp dụng những phương pháp dạy học hiệu quả trong việc giảng dạy truyện ngắn của Nam Cao. Các phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp cận nội dung tác phẩm mà còn khuyến khích sự sáng tạo và tư duy phản biện.

3.1. Sử Dụng Phương Pháp Thảo Luận Nhóm

Phương pháp thảo luận nhóm giúp học sinh trao đổi ý kiến và cảm nhận về tác phẩm. Qua đó, học sinh có thể hiểu sâu hơn về nội dung và ý nghĩa của các tác phẩm như Chí Phèo và Đời thừa. Điều này không chỉ phát triển năng lực văn học mà còn rèn luyện kỹ năng giao tiếp và làm việc nhóm.

3.2. Tích Hợp Công Nghệ Thông Tin Trong Dạy Học

Việc tích hợp công nghệ thông tin vào dạy học giúp học sinh tiếp cận với các tài liệu phong phú và đa dạng. Sử dụng video, hình ảnh và các tài liệu trực tuyến có thể làm cho bài học trở nên sinh động và hấp dẫn hơn, từ đó khơi dậy hứng thú học tập của học sinh.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu

Việc dạy học truyện ngắn của Nam Cao theo định hướng phát triển năng lực văn học đã cho thấy những kết quả tích cực. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng học sinh có thể cải thiện khả năng đọc hiểu và phân tích văn bản khi được tiếp cận với các phương pháp dạy học hiện đại.

4.1. Kết Quả Thực Nghiệm Từ Các Lớp Học

Các lớp học thực nghiệm cho thấy học sinh có sự tiến bộ rõ rệt trong việc tiếp cận và phân tích các tác phẩm của Nam Cao. Học sinh không chỉ hiểu rõ hơn về nội dung tác phẩm mà còn phát triển khả năng tư duy phản biện và sáng tạo.

4.2. Phản Hồi Từ Giáo Viên Và Học Sinh

Phản hồi từ giáo viên và học sinh cho thấy rằng việc áp dụng các phương pháp dạy học mới đã tạo ra sự hứng thú và động lực học tập. Học sinh cảm thấy tự tin hơn khi tham gia vào các hoạt động thảo luận và phân tích tác phẩm.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Dạy Học Truyện Ngắn Nam Cao

Dạy học truyện ngắn của Nam Cao trong chương trình Ngữ văn 11 là một nhiệm vụ quan trọng nhằm phát triển năng lực văn học cho học sinh. Cần tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các phương pháp dạy học mới để nâng cao chất lượng giảng dạy và khơi dậy niềm đam mê văn học trong học sinh.

5.1. Định Hướng Phát Triển Trong Tương Lai

Trong tương lai, cần có những nghiên cứu sâu hơn về các phương pháp dạy học hiệu quả cho các tác phẩm văn học. Việc này không chỉ giúp học sinh phát triển năng lực văn học mà còn góp phần nâng cao chất lượng giáo dục nói chung.

5.2. Khuyến Khích Sự Sáng Tạo Trong Dạy Học

Khuyến khích giáo viên sáng tạo trong việc thiết kế bài học và áp dụng các phương pháp dạy học mới sẽ tạo ra một môi trường học tập tích cực. Điều này sẽ giúp học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn phát triển tư duy và khả năng sáng tạo của bản thân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 môn Ngữ văn đánh dấu bước chuyển dịch mang tính chiến lược từ trang bị kiến thức hàn lâm sang phát triển phẩm chất và năng lực người học, lấy trục rèn luyện bốn kỹ năng đọc, viết, nói và nghe làm trọng tâm. Tuy nhiên, theo khảo sát thực tế trên 207 học sinh lớp 11 và 19 giáo viên tại 6 trường Trung học phổ thông, có tới 78,9% giáo viên vẫn duy trì phương pháp thuyết giảng truyền thống, khiến chỉ 3,3% học sinh đạt mức độ tiếp nhận và vận dụng sáng tạo chuyên sâu. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới căn bản phương pháp tổ chức dạy học tác phẩm văn học trong nhà trường.

Nghiên cứu được thực hiện nhằm xây dựng và thực nghiệm hệ thống biện pháp dạy học các truyện ngắn tiêu biểu của nhà văn Nam Cao trong chương trình Ngữ văn 11, trọng tâm là hai tác phẩm Chí Phèo và Đời thừa, theo định hướng phát triển năng lực văn học cho học sinh, đặc biệt là năng lực tiếp nhận văn bản. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào học sinh khối 11 tại các trường Trung học phổ thông thuộc địa bàn thành phố Hà Nội và một số tỉnh miền Bắc trong năm học 2019-2020.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc cụ thể hóa mục tiêu chuẩn đầu ra theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, cung cấp hệ thống công cụ dạy học gồm phiếu học tập, quy trình đọc diễn cảm đa thanh và bảng câu hỏi phân hóa. Kết quả nghiên cứu góp phần nâng cao kết quả học tập của học sinh qua thực nghiệm, thúc đẩy năng lực tự đọc mở rộng tối thiểu 35 văn bản văn học mỗi năm học theo đúng quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết phát triển năng lực trong giáo dục hiện đại (Rogiers, 1996; Đặng Thành Hưng) và khung năng lực đặc thù của môn Ngữ văn được quy định trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành. Năng lực văn học được xác định là một biểu hiện cốt lõi của năng lực thẩm mỹ, bao gồm khả năng nhận biết, phân tích, thưởng thức, tái hiện và sáng tạo các yếu tố thẩm mỹ thông qua hoạt động tiếp nhận và tạo lập văn bản văn học.

Bên cạnh đó, đề tài kết hợp lý thuyết tiếp nhận văn học và thi pháp học thể loại truyện ngắn hiện đại (Trần Đình Sử, Phan Trọng Luận). Cấu trúc văn bản văn học được tiếp cận đa tầng gồm tầng ngôn từ, tầng hình tượng và tầng ý nghĩa tư tưởng. Việc giải mã truyện ngắn Nam Cao dựa trên 4 khái niệm nền tảng: cốt truyện tâm lý, tình huống truyện mang tính tự ý thức, nghệ thuật trần thuật đa điểm nhìn và sự chuyển hóa linh hoạt giữa các giọng điệu trần thuật (giọng căng và giọng chùng, lời nửa trực tiếp).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp thu thập từ khảo sát thực trạng diện rộng trên 19 giáo viên và 207 học sinh tại 6 trường Trung học phổ thông, cùng dữ liệu đánh giá thực nghiệm sư phạm trên các lớp đối chứng và thực nghiệm tại trường Trung học phổ thông Ba Vì (Hà Nội) và trường Trung học phổ thông chuyên Lê Quý Đôn (Lai Châu). Cỡ mẫu khảo sát gồm 226 khách thể được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng thuận tiện, bảo đảm tính đại diện cho cả khối trường chuyên biệt và trường phổ thông đại trà tại khu vực trung du, miền núi và đồng bằng.

Quy trình phân tích dữ liệu kết hợp phương pháp phân tích định tính (tổng hợp lý luận, phân tích thi pháp tác phẩm) và phương pháp thống kê giáo dục định lượng (tính toán phổ điểm, điểm trung bình cộng, phương sai và độ lệch chuẩn). Việc lựa chọn kết hợp các phương pháp này nhằm kiểm chứng tính khách quan của thực trạng, đồng thời đo lường chính xác tác động can thiệp của các biện pháp sư phạm đề xuất đối với kết quả học tập của học sinh. Timeline nghiên cứu được thực hiện xuyên suốt từ tháng 9/2019 đến tháng 6/2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng ban đầu phản ánh sự mất cân đối rõ rệt giữa mức độ yêu thích tác phẩm và năng lực tiếp nhận thực tế của học sinh. Mặc dù có 66% (137/207 học sinh) bày tỏ sự hào hứng với các tác phẩm của Nam Cao, nhưng có đến 58% (120/207 học sinh) chỉ dừng lại ở mức ghi nhớ nhân vật và nắm bắt nội dung cốt truyện bề mặt. Đáng chú ý, 46% (95/207 học sinh) lúng túng khi xử lý các dạng đề mở gắn với thực tiễn đời sống.

Về phía giáo viên, 36,8% (7/19 giáo viên) chỉ sử dụng phương pháp giảng văn truyền thống và 78,9% (15/19 giáo viên) thiết kế bài dạy theo trật tự thuyết giảng một chiều, thiếu các hoạt động củng cố và vận dụng sáng tạo. Chỉ 26,4% (5/19 giáo viên) hướng dẫn học sinh kỹ năng đọc mở rộng văn bản cùng thể loại ngoài sách giáo khoa.

Khoảng cách năng lực tự ý thức bộc lộ sâu sắc khi có tới 78,4% (162/207 học sinh) không thể hoặc phân vân khi phải giải quyết các tình huống giả định từ bi kịch của nhân vật Hộ hay Chí Phèo. Tỷ lệ học sinh đạt năng lực so sánh, kết nối văn bản và viết sáng tạo chỉ chiếm vỏn vẹn 3,3% (7/207 học sinh), tập trung chủ yếu ở khối trường chuyên.

Sau khi can thiệp bằng các biện pháp dạy học mới, kết quả thực nghiệm sư phạm tại hai trường Trung học phổ thông cho thấy điểm trung bình kiểm tra của lớp thực nghiệm tăng rõ rệt so với lớp đối chứng, tỷ lệ học sinh đạt điểm giỏi (từ 8,0 đến 10,0 điểm) tăng hơn 18%, trong khi tỷ lệ điểm dưới trung bình giảm về mức 0%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của tình trạng học sinh yếu kỹ năng liên hệ xuất phát từ việc dạy học nặng về truyền thụ kiến thức có sẵn, giáo viên đóng vai trò "đọc hộ, cảm thụ thay", tước bỏ cơ hội đồng sáng tạo của học sinh. Kết quả này tương đồng với các kết luận của nhiều chuyên gia phương pháp dạy học Ngữ văn gần đây khi chỉ ra sự trì trệ trong đổi mới kiểm tra đánh giá.

Dữ liệu nghiên cứu được minh chứng qua Biểu đồ so sánh giá trị điểm trung bình kiểm tra giữa lớp đối chứng và lớp thực nghiệm, kết hợp cùng 4 Bảng thống kê chi tiết phổ điểm tại trường Trung học phổ thông chuyên Lê Quý Đôn và trường Trung học phổ thông Ba Vì. Biểu đồ cột thể hiện đường phân phối điểm của nhóm thực nghiệm lệch hẳn về phía dải điểm khá - giỏi (từ 7,5 đến 9,0 điểm), thay vì tập trung ở dải điểm trung bình (từ 5,0 đến 6,5 điểm) như ở nhóm đối chứng. Điều này chứng minh rằng việc áp dụng hệ thống câu hỏi định hướng năng lực và chiến thuật đọc văn bản đã tác động trực tiếp vào việc nâng cao khả năng tư duy phân tích của học sinh ở cả hai môi trường giáo dục khác nhau.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, tái cấu trúc quy trình tổ chức bài học đọc hiểu truyện ngắn theo mô hình 4 giai đoạn hoạt động: Khởi động tạo tâm thế, Khám phá tri thức đọc hiểu, Luyện tập khắc sâu và Vận dụng sáng tạo mở rộng. Giáo viên cần thay đổi từ vị trí truyền thụ sang người thiết kế, hướng dẫn, hướng tới mục tiêu 100% tiết dạy đọc hiểu có hoạt động trải nghiệm văn học. Thời gian triển khai thực hiện ngay trong từng học kỳ năm học.

Thứ hai, áp dụng đồng bộ hệ thống phiếu học tập định hướng (phiếu tìm hiểu thể loại, phiếu khám phá tác giả, phiếu phân tích văn bản) kết hợp chiến thuật đánh dấu và ghi chú bên lề trong hoạt động tiếp nhận. Biện pháp này giúp nâng tỷ lệ học sinh chủ động chuẩn bị bài và nắm vững đặc trưng thi pháp tác phẩm lên trên 85%, thực hiện định kỳ trước mỗi bài học.

Thứ ba, chuẩn hóa hệ thống câu hỏi đọc hiểu 3 giai đoạn (trước khi đọc, trong khi đọc, sau khi đọc) bám sát các tầng bậc nhận thức: tái hiện chi tiết, giải mã biểu tượng ngôn từ, phân tích biến diễn tâm lý và liên hệ triết lý nhân sinh. Mục tiêu nâng tỷ lệ học sinh có khả năng giải quyết câu hỏi tình huống thực tế lên trên 75%, do tổ chuyên môn Ngữ văn các trường Trung học phổ thông hoàn thiện vào đầu năm học.

Thứ tư, đẩy mạnh hoạt động tạo lập văn bản nghệ thuật và mở rộng không gian đọc với chỉ tiêu tối thiểu 35 văn bản truyện ngắn/năm cho mỗi học sinh. Ban giám hiệu nhà trường và tổ chuyên môn cần phối hợp tổ chức các câu lạc bộ văn học, sân khấu hóa tác phẩm và diễn đàn viết sáng tạo, bảo đảm ít nhất 50% học sinh tham gia các dự án chuyển thể hoặc sáng tác phái sinh từ truyện ngắn Nam Cao trong năm học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

• Giáo viên Ngữ văn cấp Trung học phổ thông: Khai thác hệ thống giáo án thực nghiệm mẫu hai tác phẩm Chí Phèo, Đời thừa, cùng bộ phiếu học tập và quy trình đọc diễn cảm đa thanh để áp dụng trực tiếp vào giảng dạy chương trình lớp 11.
• Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành Sư phạm Ngữ văn: Sử dụng khung lý thuyết tiếp nhận văn học, phương pháp thiết kế bảng hỏi khảo sát 226 mẫu và quy trình xử lý thực nghiệm sư phạm làm tài liệu tham khảo cho các đề tài nghiên cứu khoa học, khóa luận và luận văn thạc sĩ.
• Cán bộ quản lý giáo dục và chuyên viên phụ trách môn Ngữ văn: Sử dụng các số liệu thực trạng về 19 giáo viên và 207 học sinh để đánh giá mức độ đáp ứng của đội ngũ, từ đó xây dựng kế hoạch bồi dưỡng chuyên môn về đổi mới phương pháp dạy học theo Chương trình 2018.
• Tác giả biên soạn sách giáo khoa và tài liệu tham khảo: Tham khảo ma trận câu hỏi đọc hiểu đa tầng và hệ thống bài tập thực hành tình huống để biên soạn ngữ liệu, câu hỏi hướng dẫn đọc hiểu truyện ngắn hiện đại.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn tập trung vào khía cạnh nào của năng lực văn học? Luận văn tập trung chuyên sâu vào năng lực tiếp nhận văn bản văn học của học sinh lớp 11, bao gồm kỹ năng nhận diện đặc trưng thể loại truyện ngắn, phân tích ngôn từ nghệ thuật, giải mã tâm lý nhân vật và liên hệ, kết nối tác phẩm với bối cảnh đời sống thực tiễn.

Rào cản lớn nhất trong dạy học truyện ngắn Nam Cao hiện nay là gì? Khảo sát chỉ ra rào cản lớn nhất là 78,9% giáo viên vẫn dạy theo lối thuyết giảng một chiều và 57,8% giáo viên nhận định học sinh gặp khó khăn trong việc tiếp nhận các tầng nghĩa triết lý sâu sắc, dẫn đến việc 46% học sinh lúng túng khi làm các bài tập vận dụng mở.

Chiến thuật đọc diễn cảm đa thanh mang lại hiệu quả gì cho học sinh? Phương pháp đọc diễn cảm giúp học sinh phân biệt rõ sự chuyển đổi giữa giọng căng (dồn dập, xung đột) và giọng chùng (suy tư, độc thoại nội tâm), từ đó nắm bắt chính xác điểm nhìn trần thuật và thái độ nhân văn của Nam Cao được cài cắm qua từng lớp ngôn từ nhân vật.

Dữ liệu thực nghiệm sư phạm chứng minh tính hiệu quả của đề tài như thế nào? Kết quả kiểm tra thực nghiệm tại 2 trường Trung học phổ thông cho thấy điểm trung bình của nhóm thực nghiệm cao hơn rõ rệt so với nhóm đối chứng, tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi từ 7,5 đến 10,0 điểm tăng hơn 18%, đồng thời xóa bỏ hoàn toàn dải điểm dưới trung bình.

Làm thế nào để áp dụng đề tài vào Chương trình Giáo dục phổ thông 2018? Giáo viên có thể vận dụng trực tiếp quy trình 4 bước dạy học đọc hiểu, bộ 3 phiếu học tập và khung câu hỏi phân hóa 3 giai đoạn của luận văn để thiết kế kế hoạch bài dạy cho các văn bản truyện ngắn hiện đại trong sách giáo khoa Ngữ văn 11 mới.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về phát triển năng lực văn học thông qua dạy học thể loại truyện ngắn hiện đại theo định hướng đổi mới giáo dục.
• Cung cấp bức tranh thực trạng chân thực dựa trên số liệu khảo sát từ 19 giáo viên và 207 học sinh tại 6 trường Trung học phổ thông, chỉ rõ nguyên nhân của sự thụ động trong tiếp nhận văn học.
• Đề xuất 2 nhóm biện pháp sư phạm trọng tâm gồm sử dụng các kỹ thuật dạy học tích cực (phiếu học tập, đọc diễn cảm, ghi chú bên lề) và xây dựng hệ thống câu hỏi đọc hiểu 3 giai đoạn.
• Kiểm chứng thành công tính khả thi và hiệu quả vượt trội của các giải pháp thông qua quy trình thực nghiệm sư phạm với sự cải thiện rõ rệt về phổ điểm kiểm tra của học sinh.
• Đóng góp nguồn ngữ liệu và quy trình sư phạm chuẩn mực, hỗ trợ đắc lực cho giáo viên trong quá trình triển khai Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 môn Ngữ văn.

Kế hoạch tiếp theo cần tập trung mở rộng quy mô thực nghiệm trên các tác phẩm khác của Nam Cao và các tác giả cùng thời kỳ như Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng trong giai đoạn 2021-2025. Các cơ sở giáo dục phổ thông nên chủ động khai thác bộ tài liệu giáo án thực nghiệm và công cụ đánh giá năng lực của luận văn để nâng cao chất lượng giảng dạy môn Ngữ văn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn. Chương 2: Đề xuất một số biện pháp dạy học truyện ngắn của nhà văn Nam Cao trong chương trình Ngữ văn 11 theo định hướng phát triển năng lực văn học cho học sinh. Chương 3: Thực nghiệm sư phạm. Đóng góp của luận văn Về mặt lí luận, luận văn của chúng tôi sẽ mô tả và hệ thống hoá các cơ sở lí luận và thực tiễn nhằm phát triển năng lực văn học cho học sinh thông qua dạy học một số tác phẩm truyện ngắn của Nam Cao trong chương trình Ngữ văn 11.

Bên cạnh đó cũng góp phần hoàn thiện và bổ sung nội dung về lí luận dạy học về truyện ngắn nói chung, truyện ngắn của Nam Cao nói riêng. Về mặt thực tiễn, luận văn có thể coi như một tài liệu tham khảo giúp giáo viên nhận thức đúng đắn, sâu sắc tinh thần đổi mới trong giáo dục ở trường phổ thông qua dạy học theo định hướng phát triển năng lực. Đồng thời, luận văn sẽ cụ thể hoá việc phát triển năng lực văn học trong dạy học các tác phẩm của nhà văn Nam Cao ở chương trình Ngữ văn 11 thông qua các biện pháp cụ thể và có tính khả thi. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.

Năng lực và năng lực văn học 1. Khái niệm năng lực Khái niệm năng lực có nguồn gốc tiếng Latinh “Competentia”, có nghĩa là gặp gỡ. Ngày nay, có rất nhiều các cách hiểu khác nhau về năng lực: “Năng lực gồm những kĩ năng, kĩ xảo học được hoặc sẵn có của cá thể nhằm giải quyết các tình huống xác định, cũng như sẵn sàng về động cơ, xã hội…và khả năng vận dụng các cách giải quyết vấn đề một cách có trách nhiệm và hiệu quả trong những tình huống linh hoạt” [13,tr. “Năng lực là biết sử dụng các kiến thức và kĩ năng trong một tình huống có ý nghĩa” (Rogiers, 1996) [13,tr.

Chương trình giáo dục trung học bang Québec, Canada năm 2004 xem năng lực là:“một khả năng hành động hiệu quả bằng sự cố gắng dựa trên nhiều nguồn lực” [5,tr. Có thể nhận thấy, hầu hết các tác giả, tài liệu nước ngoài đều quy năng lực vào phạm trù khả năng. Trong tiếng anh có các tên gọi như ability, capacity, possibiliti…còn ở Việt Nam, một số tác giả, tài liệu nghiên cứu lại xếp năng lực vào phạm trù hoạt động, đặc điểm, phẩm chất, hoặc thuộc tính. Cách hiểu trong Từ điển tiếng Việt, năng lực có nghĩa là:a) Khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt động nào đó; b) Phẩm chất tâm lí và sinh lí tạo cho con người khả năng hoàn thành một hoạt động nào đó với chất lượng cao [45,tr.

Tác giả Đặng Thành Hưng cho rằng: “năng lực là thuộc tính cá nhân cho phép cá nhân thực hiện thành công hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể” [33, tr. Từ những định nghĩa đã nêu về năng lực có thể hiểu: “năng lực là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí, …thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể” [15,tr. Năng lực văn học (Năng lực chuyên môn) Trước khi chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn mới (2018) được ban hành, năng lực văn học là khái niệm mà một số tác giả, một số tài liệu nghiên cứu đã định hình nhưng gọi với tên gọi khác: Ví dụ như Phan Trọng Luận trong cuốn Phương pháp dạy học văn tập 1 [40] gọi là năng lực văn và chia năng lực văn thành năng lực tiếp nhận tác phẩm văn học, năng lực sáng tác văn, năng lực nghiên cứu phê bình văn học. Trong cuốn Dự thảo chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn của Bộ Giáo dục và Đào tạo [12], cuốn Dạy học theo định hướng hình thành và phát triển năng lực người học ở phổ thông [64] của tác giả Lê Đình Trung gọi là năng lực thẩm mĩ trong đó hiểu năng lực thẩm mĩ là khả năng nhận biết cái đẹp, phân tích đánh giá được cái đẹp, tái hiện tạo ra cái đẹp và sống nhân ái, nhân văn.

Ở đề tài này, chúng tôi bám sát Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn mới (2018), nhằm đảm bảo tính chuẩn mực, pháp quy. Theo đó, năng lực văn học được hiểu là “một biểu hiện của năng lực thẩm mĩ, là khả năng nhận biết, phân tích, tái hiện và sáng tạo các yếu tố thẩm mĩ thông qua hoạt động tiếp nhận và tạo lập văn bản văn học” [14, tr. Vì thời gian và khuôn khổ có hạn nên trong luận văn, chúng tôi chủ yếu tập trung đi sâu và chú trọng vào vấn đề phát triển năng lực văn học ở phương diện tiếp nhận văn bản. Yêu cầu cần đạt về năng lực văn học trong dạy học Ngữ văn cấp trung học phổ thông Trong dạy học Ngữ văn ở cấp THPT yêu cầu cần đạt về năng lực HS là: “Phân tích và đánh giá văn bản văn học dựa trên những hiểu biết về phong cách nghệ thuật và lịch sử văn học.

Nhận biết được đặc trưng của hình tượng văn học và một số điểm khác biệt giữa hình tượng văn học với các loại hình tượng nghệ thuật khác (hội hoạ, âm nhạc, kiến trúc, điêu khắc); phân tích và đánh giá được nội dung tư tưởng và cách thể hiện nội dung tư tưởng trong một văn bản văn học; nhận biết và phân tích được đặc điểm của ngôn ngữ văn học, câu chuyện, cốt truyện và cách kể chuyện; nhận biết và phân tích được một số đặc điểm phong cách nghệ 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thuật trong văn học dân gian, trung đại và hiện đại; phong cách nghệ thuật của một số tác giả, tác phẩm lớn. Nêu được những nét tổng quát về lịch sử văn học dân tộc (quá trình phát triển, các đề tài và chủ đề lớn, các tác giả, tác phẩm lớn; một số giá trị nội dung và hình thức của văn học dân tộc) và vận dụng vào việc đọc tác phẩm văn học. Tạo lập được một số kiểu văn bản văn học thể hiện khả năng biểu đạt cảm xúc và ý tưởng bằng hình thức ngôn từ mang tính thẩm mĩ”[14, tr. Đây là một trong những cơ sở quan trọng để khi dạy học theo định hướng phát triển năng lực văn học cho HS, GV có thể lấy làm căn cứ đối chiếu.

Yêu cầu cần đạt trong dạy học văn bản văn học cho học sinh ở chương trình Ngữ văn 11 Trong chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn (2018), cấp trung học phổ thông đề ra yêu cầu cần đạt về năng lực của HS lớp 11 khi học văn bản văn học (trong đó có năng lực văn học) là: Về đọc hiểu nội dung cần: “Phân tích được các chi tiết tiêu biểu, đề tài, câu chuyện, sự kiện, nhân vật và mối quan hệ của chúng trong tính chỉnh thể của tác phẩm; nhận xét được những chi tiết quan trọng trong việc thể hiện nội dung văn bản. Phân tích đánh giá được chủ đề, tư tưởng, thông điệp mà văn bản muốn hướng đến người đọc thông qua hình thức nghệ thuật của văn bản, phân biệt được chủ đề chính và chủ đề phụ trong một văn bản có nhiều chủ đề. Phân tích và đánh giá được tình cảm, cảm xúc, cảm hứng chủ đạo của người viết được thể hiện qua văn bản, phát hiện được những các giá trị văn hóa, triết lí nhân sinh từ văn bản" [14, tr. Về đọc hiểu nghệ thuật : “Nhận biết và phân tích được một số đặc điểm cơ bản của ngôn ngữ văn học; Phân tích được tính đa nghĩa của ngôn từ trong tác phẩm văn học; Nhận biết và phân tích được một số yếu tố của truyện ngắn hiện đại như: không gian, thời gian, câu chuyện, nhân vật, người kể chuyện ngôi thứ 3 và người kể chuyện ngôi thứ nhất, sự thay đổi điểm nhìn, sự nối kết giữa lời người kể chuyện, lời nhân vật”…[14,tr.

Ví dụ: trong chương trình Ngữ văn 11 có các truyện ngắn lãng mạn 1930-1945: Hai đứa trẻ-Thạch Lam, Chữ người tử tù-Nguyễn Tuân. Khi dạy học các tác phẩm này, 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] GV cần giúp HS phát triển được năng lực văn học thông qua các yêu cầu cần đạt như sau: HS đọc hiểu được về nội dung phân tích được các chi tiết tiêu biểu, đề tài câu chuyện, sự việc, nhân vật, nhận xét được những chi tiết quan trọng trong việc thể hiện nội dung tác phẩm Hai đứa trẻ, Chữ người tử tù. Phân tích đánh giá được chủ đề, tư tưởng, thông điệp mà nhà văn Thạch Lam và Nguyễn Tuân muốn gửi gắm thông qua hình thức nghệ thuật của văn bản. Phân tích đánh giá được tình cảm, cảm xúc, cảm hứng chủ đạo của hai tác giả, các giá trị văn hóa, triết lí được gửi gắm qua hai tác phẩm Hai đứa trẻ và Chữ người tử tù.HS đọc hiểu được hình thức nghệ thuật của hai tác phẩm thông qua việc nhận biết và phân tích được một số yếu tố như không gian, thời gian, câu chuyện, nhân vật, người kể chuyện ngôi thứ ba/ ngôi thứ nhất…Việc phát triển năng lực văn học luôn song hành với phát triển năng lực ngôn ngữ.

Vì vậy, những lưu ý thêm về năng lực ngôn ngữ cần đạt qua hai tác phẩm Hai đứa trẻ và Chữ người tử tù là: HS biết vận dụng các kiến thức tiếng Việt trong bối cảnh lịch sử xã hội, tư tưởng, quan niệm thẩm mĩ của thời kì văn học 1930-1945 để hiểu đọc hiểu hai văn bản Hai đứa trẻ và Chữ người tử tù. Biết phân tích đánh giá nội dung, đặc điểm hình thức biểu đạt của hai văn bản nhất là những tìm tòi sáng tạo về ngôn ngữ, cách viết mang phong cách riêng của tác giả Thạch Lam và Nguyễn Tuân. Viết được văn bản nghị luận, thể hiện được cảm xúc thái độ và những trải nghiệm, ý tưởng cá nhân từ những vấn đề đặt ra trong hai văn bản; thể hiện được cách nhìn, cách nghĩ, cách sống mang đậm cá tính.